Кіріспе

Католиктік рыцарьдық орден
Қасиетті Тақтың рыцарьдық ордені

Иерусалимнің Киелі қабірінің Атты ордені (Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani, OESSH), сондай-ақ Киелі қабір ордені немесе Киелі қабір рыцарлары деп те аталады, Қасиетті Тақтың қорғауындағы католиктік рыцарьдық орден. Папа – орденнің жоғары билеушісі. Орден канондар мен рыцарьларды құрады, олардың басты міндеті – "Қасиетті жердегі христиандық қауымдастықты қолдау". 2019 жылдан бері Кардинал Ұлы магистрі – Фернандо Филони, ал Иерусалимнің Латын патриархы орденнің Ұлы приоры болып табылады. Орденнің штаб-пәтері Палаццо Делла Ровереде, ал ресми шіркеуі Сант-Онофрио ал Джанниколода орналасқан, екеуі де Ватикан қаласына жақын, Римде. 1994 жылы Папа Иоанн Павел II Қасиетті Мариямды "Бақытты Мариям, Палестина патшайымы" атағымен орденнің қамқоршысы деп жариялады.

Атауы

Ғсырлар бойы рыцарлар мен орденнің атауы өзгеріп келді, оның ішінде Милит Санкти Сепулькри және Киелі қабірдің қасиетті және әскери ордендері болды. Қазіргі атауы 1931 жылғы 27 шілдеде Рим Папасының рәсімдер жөніндегі қасиетті конгрегациясының жарлығымен Иерусалимнің Киелі қабірінің атты ордені (Иерусалимнің атауы құрметті қосымша ретінде) деп белгіленді. Бұл контексте "атты" термині, Римнің ежелгі дәуіріндегі әлеуметтік топ – эквитерлерден (equites) шыққан, орденге кіргендерге рыцарлық атақ беру арқылы орденнің рыцарлық және әскери табиғатын көрсетеді, және бұл атақ Папаның құқығымен беріледі.

Тарих

Иерусалимнің қасиетті қабірінің атты орденінің тарихы, қасиетті қабірдің діни канондарымен бірдей және параллель бағытта дамиды. Орден, 15 ғасырдың соңында канондар тоқтатылғаннан кейін де өз қызметін жалғастырды (қасиетті қабірдің әйел канондары ерекшелік).

Өмірбаян

Қасиетті жерге қажына сапарлары Иса айқышқа қадалғаннан кейін көп ұзамай, орта ғасырларға дейін кең таралған, бірақ қауіпті амал болды. Бұл ерте христиандық құлшыныстың куәсі ретінде көптеген толыққанды түсіндірмелер сақталған. Исламдық кеңістік кеңейген кезеңде император Карл Ұлы (шамамен 742–814 жж.) Бағдад халифасына екі елшілік жіберіп, қасиетті жерлерге франктердің қорғаушылық құқығын сұрады. Оның Жерорта теңізіндегі ерліктері мен Иерусалимге жасаған қажына сапары туралы эпикалық жыр айтылады. Феодализмде субинфеудацияның ерекшелігі болғандықтан, әскер командирлері өздерінің ең жақсы сарбаздарына рыцарь атағын беруі жиі кездесетін, ал олар өз кезегінде командирлікке жеткен соң, басқаларға рыцарь атағын беруге құқылы болды. Дәстүр бойынша, крест жорықтарынан бұрын, лайықты адамдарға қасиетті қабір шіркеуінде рыцарь атағы берілген. Дегенмен, 11 ғасырда, крест жорықтарынан бұрын, "Milites Sancti Petri" (Қасиетті Петрдің әскерлері) құрылып, Батыстағы христиандар мен христиандық нысандарды қорғады. 1009 жылы халифа Әл-Хаким би Амр Алла қасиетті қабір шіркеуін қиратуға бұйрық берген кезде қасиетті жердегі христиандарға қарсы қуғын-қырғын күшейді және христиан билеушілерімен қарым-қатынас одан әрі шиеленісті.

Крест жорықтары

Крест жорықтары Еуропада қасиетті орындарға қызығушылықтың қайта оянуымен бірге жүрді, соның ішінде Киелі қабір шіркеуі ең маңызды орындардың бірі еді. Дәлелдемесі жоқ деректерге сәйкес, Бірінші крест жорығы кезінде Губбио, Умбриядан 1000 рыцарьдың басшысы болған итальяндық Габриелли әулетінің Гироламо Габриелли Иерусалим 1099 жылы жаулап алынғаннан кейін Киелі қабір шіркеуіне бірінші болып кірген крестшілердің бірі болды.

Францискандық қасиетті жерлер қамқорлығы (12911489)

Иерусалим патшалығының 1291 жылы мұсылмандар басып алуы Мәсіх қабіріне қажылық жасауды немесе сол жерде рыцарь атағын алу дәстүрін тоқтатпады. Францискан орденіне Киелі жерді қорғау тапсырылған соң, олар осы ізгі дәстүрді жалғастырып, Иерусалимнің соңғы патшасы қайтыс болғаннан кейін орденге алғашқы ұлы магистрін тағайындады. Олар Иерусалимдегі Сион тауындағы монастырды тез арада қайта иеленді. Түріктер Мәсіх қабіріне көрсетілген құрметті қабылдап, қажылардан алынатын салықтардан түсетін кірістен пайда тапты. 1342 жылы папа Климент VI өзінің *Gratiam agimus* бұйрығы арқылы Киелі жерді Францискандарға сеніп тапсырды; 1847 жылы Пий IX Иерусалимнің латын патриархатын қайта құрғанға дейін Францискандар осы қызметті атқарды. Орта ғасырларда рыцарлық кодекс қалыптасқаннан кейін, рыцарь атағын беру Киелі қабірде де жалғасты. 1291 жылдан 1847 жылға дейін Сион тауының Францискан сақшысы Киелі жердегі Апостол тақтысын білдіретін жалғыз билік болды. 1335 жылдан бастап Францискан сақшылығы қажылардың жолдарында жиі айтылатын рәсімдерде үміткерлерді Киелі қабірдің рыцарьдары ретінде тіркеді. Лайықты деп табылған қажылар ежелгі рыцарлық салтанатта құрметке ие болды. Алайда, сол кездегі қабылдау рәсімінде дін қызметкерлерінің рөлі *benedictio militis* шегінде болды, ал қылышпен рыцарьлық атақ беру кәсіби рыцарьға қалдырылды, себебі қылыш алып жүру діни лауазыммен үйлеспейтін және бұрынғы рыцарьларға арналған еді. 1346 жылы Дания королі Вальдемар IV Иерусалимге қажылық сапар жасап, Киелі қабірдің рыцары атанды. Бұл Вальдемардың беделін арттырды, өйткені ол өз мемлекетін тиімді басқаруда қиындықтарға тап болды. Еуропаның болашақ әулиелерінің бірі – Швециялық Святая Бригитта 1371–1373 жылдары ұлдарымен бірге Киелі жерге қажылық жасады. Ең үлкені Карл Неапольде қайтыс болды, бірақ Биргер Ульфссон Киелі қабірдің рыцары атанды, одан кейін Уго фон Монфорт (1395) және тағы да басқалар келді. Австрия герцогы Альберт IV 1400 жылы рыцарь атағын алды, содан кейін оның інісі Эрнест (1414), Кальмар билеушісі Эрик Померания (1420-жылдар) және кейіннен Киелі Рим императоры Фридрих III (1436), Георг фон Эхинген және көптеген басқа да рыцарь атанған ақсүйектер; кейіннен Мосбах-Неймаркт графы Отто II (1460), Тюрингия ландграфы Вильгельм III (1461) және Генрих Рейсс фон Плауэн (1461), ол Тевтон орденінің ұлы магистрі болды. Бұл қажылықтардың маңыздылығын рыцарьлардың түрлі естеліктері көрсетеді. Саксониядағы Гёрлицтегі Киелі қабір шіркеуін 1465 жылы рыцарь атанған Георг Эммерих салған. Ортағасырлық Киелі қабір рыцарьларының бірі, Эммерих қала әкімі және бай саудагер болғанымен, монарх немесе дворян емес еді. 1468 жылы Баденнің Кристоф I-імен бірге рыцарь атанған Вюртембергтің Эберхард I өзінің жеке символы ретінде пальманы таңдады, оны гербіне (геральдика) енгізді. Басқалары өздерінің туған қалаларында шіркеулер салды, мысалы, Швейцарияның Праттлендегі шіркеуді Ханс Бернхард фон Эптинген (1460 жылы рыцарь атанды) және Бельгияның Брюгге қаласындағы Иерусалим шіркеуін Ансельм Адорнес (1470 жылы рыцарь атанды) салған. Соңғысы бүгінге дейін тұр, ол Киелі қабір шіркеуінің үлгісі бойынша салынған және қазір орденнің геральдикасымен безендірілген. Италиядағы рыцарьлардың кейбір мүліктері 1459 жылы жаңадан құрылған Біздің ханым орденіне берілді, бірақ бірігу сәтсіз аяқталды. Біздің ханым ордені құрылғаннан кейін дереу таратылды және папа оған берген мүліктері қайта құрылды. Марапаттаулар жалғасты: Шығыс Фризия графтары Энно I және Эдзард I (1489), содан кейін Саксония электоры Фридрих III (1493), ол Баварияның Кристоф Күштісімен бірге папаның Алтын Гүл құрметін алды, содан кейін Фридрих II Легница (1507) және басқалар.

Францискандықтардың Ұлы магистрлігі

1480 жылдан 1495 жылға дейін Пруссиялық Иоанн, Киелі қабірдің рыцары, монастырьдың басқарушысы қызметін атқарды және үнемі инабаттау рәсімін орындады. Көрермендердің арасындағы шетелдік рыцарь бұл рәсімге көмектесуі жиі кездесетін жағдай еді. Дегенмен, басқа көмек болмаған жағдайда, Жоғарғы басшы рыцарьдың орнына әрекет етуге тиіс болды, бірақ мұндай тәртіп бұрыс саналды. Осы шақта монастырьдың басшысы рыцарьлардың Ұлы магистрі атағын алды, бұл атақ түрлі пап дипломдарымен мойындалды. 1489 жылы Киелі қабірдің реттелген канондары таратылғанда, Папа Иннокентий VIII Киелі қабір рыцарьларын Госпиталь рыцарьларымен біріктіруге тырысты, бірақ бұл жоба сәтті болмады. Әулие жер провинциясы францискан қауымы Акра қаласында орналасқан күйінде сақталды. 1847 жылы қайта құрылған Иерусалимнің Латын патриархаты аумағында францискандар әлі де 24 монастырь мен 15 приходқа ие.

Иерусалимнің латын патриархатының қалпына келтіруі (1847)

Пий IX 1847 жылы Иерусалимнің латын патриархатын қайта құрды және Киелі қабір орденін Милит Санкти Сеппулкри деп қайта ұйымдастырды, сонда орденнің бас ұстазы Иерусалимнің латын патриархы болып тағайындалды және орден бір мерзімге понтификалды орден статусын жоғалтты. Бастапқыда Мальтаның Әскери және Ең Құрметті Ордені бұл шешімге қарсылық білдіріп, оның мұрасына құқық талап етті, бұл 1489 жылғы Папаның шешіміне негізделген болуы мүмкін. Бірақ 1868 жылы орденге Equestris Ordo Sancti Sepulcri Hierosolymitani (Иерусалимнің қасиетті қабірінің атты ордені) деген атау берілді. Папа Пий X 1907 жылы орденнің бас ұстазы қызметін қайтадан Папалыққа қайтарды, бірақ 1928 жылы Папа Пий XI одан Иерусалим патриархының пайдасына бас тартты, соның салдарынан орден қайтадан Папалық орден статусын жоғалтты. 1932 жылы Пий XI жаңа конституцияны бекітіп, инвеститураны тек Иерусалимде ғана емес, сонымен қатар орден мүшелерінің туған жерлерінде де жүргізуге рұқсат берді.

Қасиетті орынды қорғау (1945 жылдан бастап)

1945 жылы Папа Пий XII орденді қайтадан Киелі Тақтың егемендігі, қамқорлығы және қорғауына қойды, ал 1949 жылы ол орденнің жаңа конституциясын бекітті, онда ұлы магистр Рим Куриясының кардиналы болуы және Иерусалимнің латын патриархы орденнің ұлы приоры болуы қарастырылды. 1962 жылы орденнің конституциясы тағы да реформаланды және орден канондық құқықта заңды тұлға ретінде мойындалды. Орденнің қазіргі Конституциясы Папа Пауль VI 1977 жылы бекітілді, ол бұл ережелерді сақтайды. 1996 жылы Папа Иоанн Павел II орденнің мәртебесін одан әрі жоғарылатты, оған канондық құқықтық тұлғаға қоса, штаб-пәтері орналасқан Ватикан қаласында азаматтық құқықтық тұлға мәртебесі берілді. Орден Конституциясына түзету Папа Иоанн Павел II орденге Ватикан құқықтық тұлғасы берілгенмен бірге бекітілді.

Ұйым

Орден бүгінгі күні ерлік ордені болып табылады және Киелі Тақтың Канондық құқық 312-баптың 1:1-тармағы бойынша құрылған заңды, каноникалық және қоғамдық мәртебесі бар адалдардың бірлестігі болып табылады. Әлемдегі басқа да қызметтері олардың бастапқы функцияларымен байланысты. Аймақтық іс-шараларға жергілікті процессиялар мен діни рәсімдерге қатысу жатады, мысалы, қасиетті аптада. Францияда Француз революциясы монархиямен байланысты реликвияларды және барлық басқа қасиетті нышандарды сақтауға тыйым салды, бірақ жоғары көркемдік сапасы бар деп танылған заттардан бас тартылмады. Бұл реликвиялар 1804 жылы Париж архиепископына тапсырылды және әлі күнге дейін Париждің Нотр-Дам соборының қазынасында сақталады, оларды Қасиетті қабірдің рыцарлары мен соборлық тарау күзетеді. Әр айдың бірінші жұмасында сағат 15:00-де рыцарлардың күзетуімен Сент-Шапельдің реликвиялары собордың бас алтарының алдында адалдардың құрметі мен табынуы үшін қойылды. Әр Ұлы жұма күні бұл табыну күні бойы жалғасады және литургиялық қызметтермен үзіліп тұрады. 2001 жылы Луврде "Le trésor de la Sainte Chapelle" атты көрме ұйымдастырылды.

Бас кеңсесі

Оның штаб-пәтері Римдегі Палаццо-делла-Ровереде, 15 ғасырдағы Папа Юлий II сарайында, Ватиканмен тікелей шектес Виа-делла-Консиляционе көшесінде орналасқан. Бұл ғимаратты орденге Папа Пий XII сыйға берген.

Киім-кешек

Орденде негізінен ақ түсті levée киім-кешекті сот формасы және көбірек заманауи, әскери стильдегі форма бар, екеуі де қазір кейбір юрисдикцияларда сирек қолданылады. Папа Пий X бұйырды, ерлердің әдеттегі заманауи хор (яғни шіркеу) киімі орденнің плащы немесе мантиясы болсын: бастапқы ерлер кигендей, "қызыл Иерусалим кресі бар ақ плащ". Әйел мүшелер алтынмен шектелген қызыл Иерусалим кресі бар қара плащ киеді. Қасиетті қабірдің канондарының хор киімдеріне қызыл түсті жиектері бар қара соток, қызыл түсті фасция және қызыл Иерусалим кресі бар ақ мозета кіреді.

Мүшелік

Бүгінгі күні орденде әлемнің 60 лейтенантында шамамен 30,000 рыцарь мен дама бар, олардың ішінде монархтар, тәж мұрагерлері мен олардың жұбайлары, сондай-ақ Испания, Бельгия, Монако, Люксембург және Лихтенштейн сияқты елдердің мемлекет басшылары бар. Рыцарьдық құрметі және одан кейінгі өрлеулер Римдегі Мемлекеттік хатшылығының бас істер жөніндегі сарапшысы және кардинал-үлкен магистр қол қойған, мөрленген диплом арқылы Папаның атынан және билігімен Киелі Тақтан беріледі. Осыдан кейін үміткер кардинал немесе жоғары дәрежелі дін қызметкері төрағалық ететін салтанатты рәсімде рыцарь атағына ие болады немесе өрлеуге ие болады.

Қаңтар

Орденнің бастауларына сәйкес және әскери шенді рыцарь атағына қарағанда, дін қызметкерлеріне тағайындалған міндеттерге көбірек сай келетіндігі ескеріледі, сондықтан тағайындалған дін қызметкерлері Киелі қабір орденінің титул канондары болып табылады. Алайда, Орденнің Ұлы шебері Джон Патрик Фоли бұл атақты командир шені бар дін қызметкерлеріне берудің тиімдірек боларын айтты. Бұдан бөлек, диакондар, дін қызметкерлері және епископтарға Иерусалимнің Латын патриархы жеке түрде Киелі қабірдің құрметті каноны атағын тағайындауға құқылы. Киелі қабірдің титул канондары (EOHSJ) және Иерусалимнің Латын патриархатының Киелі қабірінің құрметті канондары бірдей белгілерге ие: қызыл Иерусалим кресі бар ақ мозета, сондай-ақ магента түсті жиектері және магента түсті фасциясы бар қара сотуткадан тұратын хор киімі.

Сыйлықтар мен марапаттар

Мүшелерге арналған Иерусалим пальмасы – үш дәрежелі ерекше награда. Киелі жерге қажылық жасағандар қабық пішіндес белгі – "Паломник қабығын" алады, бұл орта ғасырларда қажылардың су ішу үшін қолданған қабықтарын еске түсіреді. Бұл екі награда 1949 жылы тағайындалған. Олар көбінесе орденнің бас преоры, Иерусалимнің латын патриархымен табыс етіледі. Бастапқыда бес дәреже болған, 1977 жылы үш дәрежеге дейін азайтылды.