Кіріспе

Құқықтық келісім түрі. Келісім декреті – екі тарап арасындағы дауды кінәні мойындамай (қылмыстық іс бойынша) немесе жауапкершілікті мойындамай (азаматтық іс бойынша) шешетін келісім немесе мәміле. Көбінесе осындай келісімдер АҚШ-та қолданылады. Арыз беруші және жауапкер соттан олардың келісімін бекітуді сұрайды, ал сот ақшалай төлемдерді немесе тараптар арасындағы қарым-қатынасты өзгерту бойынша декреттің орындалуын бақылайды. Бұл антимонопольдік декретке, белгіленген сот шешіміне немесе келісім бойынша сот шешіміне ұқсас және кейде осылай аталады. Федералдық соттар келісім декреттерін бизнестер мен салалардың монополияға қарсы заңнама, еңбек құқығындағы кемсітушілік және қоршаған ортаны қорғау сияқты салалардағы заңдарды сақтауын қамтамасыз ету үшін жиі пайдаланады.

Құқықтық процесс

Келісімдік жарлықты енгізу процесі келіссөздермен басталады. Сот осы келісімді сот шешіміне айналдыруға тиіс. Көп жағдайда келісімдік жарлықты тіркеу туралы өтініш судьяларды сол жерде ұсынылған құжаттарға қол қоюға итермелейді, бұл құжаттар сол сот тарапынан өзгертілуге және жоғары сатыдағы соттармен қайта қаралуға жатады. Сондай-ақ, келісімдік жарлық фактілерді анықтауға мүмкіндік бермейді, сондықтан жарлықты [[Res judicata]] деп қарастыруға болмайды. Фредерик Поллок пен Фредерик Мэйтленд XII ғасырдағы Еуропаның ортағасырлық соттарының келісімдік жарлықтарды соттың жазалау билігі мен заңдылығын пайдалана отырып, дауласушы тараптар арасындағы жер дауларын шешу үшін сот бұйрықтары ретінде "айыппұлдарды" қалай қолданғанын сипаттайды. АҚШ-та 19 және 20 ғасырлардағы құқықтық трактаттар келісімдік жарлықтардың және тараптардың келісімдесуіндегі соттың рөлінің белгісіз екенін көрсетеді. 1947 жылғы "Corpus Juris Secundum" келісімдік жарлықтардың "сот шешімі емес" екенін, бірақ олардың "шешімнің күші мен әсеріне" ие екенін мәлімдейді.

Азаматтық және қылмыстық іс жүргізудің федералды ережелері

1938 жылы күшіне енген Федералды азаматтық іс жүргізу ережесі мен Федералды қылмыстық іс жүргізу ережесі келісім жарлығын іске асыруда маңызды роль атқаратын соттарға келісімге келуге мүмкіндік береді. Федералды азаматтық іс жүргізу ережесінің 23-бабы федералды округтік соттарға топтық іс жүргізу келісімдерін бекітуге өкілеттік береді, егер олар "әділ, ақылға қонымды және жеткілікті" болса. Ал 58-бап тараптардың сот шешімін қалай шығара алатынының тәртібін сипаттайды. Сонымен қатар, 60-бап тараптарға "шешімнен немесе бұйрықтан құтылу" (мысалы, келісім туралы қаулы) беруге болатын жағдайларды анықтайды. Федералды қылмыстық іс жүргізу ережесінің 48-бабында қылмыстық істерді соттың рұқсатынсыз тоқтатуға болмайтыны белгіленген, ал 41-бап барлық тараптар келіссе, соттың топтық іс-қимылдар, акционерлік туынды шараптар немесе банкроттық істерден басқа кез келген талапты қабылдамай тастауына мүмкіндік береді. Осы ережелердің көпшілігі екі тараптың келісімін орнату арқылы судьялардың рөлін анықтап, келісім жарлығына жол ашады.

Прецеденттер

Келісім декретіне қатысты алғашқы сот істерінің көпшілігі екі тарап арасындағы келісімді келісу, бекіту, түсіндіру және өзгертуде судьялардың атқаратын рөлі үшін үлгілер жасады. 1879 жылы «Миссуридің Тынық мұхиты темір жолы» Кетчумға қарсы ісінде соттың келісім декретіндегі рөлі тараптардың өздері келіскен мәмілеге қолдау көрсетумен ғана шектелді. Антимонополиялық декреттерге қатысты, Шерман антимонополиялық заңы бойынша антимонополиялық реттеуде қолданылған алғашқы келісім декреті «Swift & Co. v. United States» болды. «Swift & Co. v. United States» ісінде Жоғарғы Сот келісім декретін жаңа жағдайлар уақыт өте келе тараптарға сот шешімінің әсерінен «ауыр зиян» келтірген жағдайда ғана өзгертуге немесе тоқтатуға болатынын қабылдады. 1968 жылы Жоғарғы Сот «АҚШ қарсы «United Shoe Machinery Corp.»» ісінде сот шешімінің түпкіліктілігін қамтамасыз ету үшін келісім декретіне өзгерістер енгізу сирек болуы керек деп шешті, бірақ соттар келісім декретін өзгерте алады немесе сот процесінің мақсатына жетуін қамтамасыз ету үшін тыйым салу шараларын қолдана алады. Судья келісім декретін бекіту алдында, «Өрт сөндірушілер Кливленд қаласына қарсы» және «Өрт сөндірушілер Стотсқа қарсы» істерінің шешімдеріне сәйкес, іске қатысты құзыреті болуы керек, және тараптардың бірі қарсылық білдірсе, келісім декретін өзгерте алмайды. Жоғарғы Соттың судьяның келісімге қол жеткізуге қаншалықты ықпал ете алатынына қатысты ұстанымы қарама-қайшы. «Өрт сөндірушілер мен Кливленд қаласы» ісінде Жоғарғы Сот келісім декреттерінің «келісімшарттар мен сот шешімдерінің ерекшеліктеріне ие» екенін айтты, сондықтан келісім декреттеріне әртүрлі мақсаттар үшін әртүрлі қарау керек. Жоғарғы Сот соттардың келісім декреттерін басқарудағы икемділікті арттыру үшін уақыт пен жағдайдың өзгеруін ескеруі мүмкін екенін шешті. Әділет министрлігі 2019 жылдан бастап музыкалық келісім декреттерін қарады және 2021 жылдың қаңтарында оларды тоқтатпайтынын мәлімдеді, себебі олар әлі де музыкалық лицензиялауда әртістерге пайда әкелетін бірнеше тиімділіктерді ұсынады.

Монополияға қарсы құқық

Монополияға қарсы заң бұзушылықтары көбінесе келісім шарты арқылы шешіледі, олар 1914 жылы Клейтон монополияға қарсы заңы қабылдалғаннан кейін кеңінен қолданыла бастады. Бұл заң федералдық монополияға қарсы заңнаманы қолдану тәсілі ретінде келісім шарттарын мойындау арқылы монополияға қарсы экономикалық реттеудің күрделілігін қарастыруды бастады. Шерман монополияға қарсы заңына (1890) және оның толықтыруына, Клейтон монополияға қарсы заңына (1914) енгізілген түзетулер кезінде, «Нью-Джерси штатының «Стандарт Ойл» компаниясы» АҚШ-қа қарсы істе үкімет Джон Д. Рокфеллер құрған көлденең монополияны тарату үшін келісім шарттарын пайдаланды, сондай-ақ автокөлік өнеркәсібінде де қолданды.

Мектептердің бөлінуін жою

Американың мемлекеттік мектептеріндегі нәсілдік жіктелуді жою 1954 жылы «Браун против Білім беру кеңесі» ісімен басталды. Бұл маңызды Жоғарғы Сот ісі мемлекеттік мектептердегі нәсілдік сегрегацияның Конституцияның он төртінші түзетуінің тең қорғалу ережесін бұзатынын белгіледі, ол штаттарға өз юрисдикциясындағы кез келген адамға заң алдында тең қорғалу құқығын қамтамасыз етуді талап етеді. Бұл заңнаманы тиімді орындау үшін Жоғарғы Сот аудандық соттарға штаттарды «барлық мүмкін асықтықпен» нәсілдік дискриминациясыз мектеп жүйелеріне белсенді түрде көшуге міндеттейтін десегрегациялық жарлықтарды қолдануға рұқсат берді. Бастапқы жарлықта мұны қалай істеуге болатыны нақты көрсетілмегендіктен, 1971 жылы «Суанн против Шарлотта-Мекленбург Білім беру кеңесі» ісінен бастап, Жоғарғы Сот мақсатты мектеп жүйелерінде «мемлекеттік билік орнатқан сегрегацияның барлық қалдықтарын» жоюды нақтылады, оның ішінде автобустарды шектеулі пайдалану, нәсілдік квоталар, магнит мектептерін құру, сот арқылы жаңа мектептерді орналастыру және мектепке қатысу аймақтарын қайта құру сияқты шаралар кірді. Мектептерге сот араласуын тоқтату және сот арқылы бекітілген келісім туралы жарлықты күштен шығару үшін округтер «Грин против Нью-Кент округінің Округтік мектептер кеңесі» ісінде белгіленген алты критерий бойынша десегрегацияға қол жеткізгенін көрсетуі керек – оларға студенттерді тағайындау, оқытушылар құрамы, қызметкерлер, көлік, сабақтан тыс шаралар және материалдық-техникалық база кіреді.

Полицияның зорлық-зомбылықты қолдануы

Бірқатар қалалар, Чикаго, Нью-Орлеанс, Окленд, Лос-Анджелес (олардың келісім жарлығы 2013 жылы күштен шығарылды), Балтимор, Фергюсон, Миссури, Сиэтл, Портленд және Альбукерки сияқты қалалардың полиция бөлімдерінің күш қолдану саясаты мен тәжірибесіне қатысты келісім жарлықтарына қол қойды. 2023 жылдың 16 маусымында Миннеаполис әкімшілігі, 2023 жылдың маусымында АҚШ Әділет департаментінің көпжылдық федералдық тергеуінен кейін Миннеаполис полиция бөлімінің "үлгілері мен тәжірибесі" бойынша DOJ-мен келісім шарты жасауға келісім білдірді, бұл тергеу 2020 жылдың 25 мамырында MPD қызметкерлерінің Джордж Флойдты өлтіруіне байланысты жүргізілді.

Мемлекеттік құқық

Рұқсат жарлықтары мемлекеттік және жеке ұйымдарға қатысты әртүрлі әлеуметтік мәселелерді шешу үшін қолданылып келді, мұндай жағдайларда көптеген адамдардың мүдделеріне тиістілік тууы мүмкін, тіпті олар дауға қатысушы тараптардың мүшелері болмаса да. Мысалдарға 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы, Американдық мүгедектер туралы заң және қоршаған ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары кіреді.

1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы бойынша іс-қимыл

1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы жұмыс берушілердің нәсіл, жыныс, тері түсі, дін немесе ұлттық тегі негізінде кемсітушілікке жол беруіне тыйым салады. Көбінесе, осы Заң бойынша жұмыс орнындағы кемсітушілікке қарсы іс-қимылдар келісімшарттар түрінде жүзеге асырылады, онда жұмыс берушілер ақшалай өтемақы төлеуге немесе болашақта кемсітушілікті жою және алдын алу үшін саясат пен бағдарламаларды енгізуге міндетті болуы мүмкін. Мұндай келісімшарттарға жұмысқа үміткерлердің алуан түрлі тобын қамту үшін жаңа жұмысқа қабылдау және іріктеу процедураларын құру, жұмыс орындарын бөлу және жоғарылату жүйелерін жаңарту, немесе кемсітушілік және әртүрлілік тақырыбында оқу бағдарламаларын ұйымдастыру кіруі мүмкін. 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға сәйкес, Тең мүмкіндіктер жөніндегі комиссия (EEOC) аталған VII тараудың шешімдерін қолдау және сақтау үшін құрылды. 1973 жылғы маңызды шешімде EEOC, Еңбек департаменті және AT&T компаниясы аз ұлт өкілдері мен әйелдерге қатысты жұмысқа қабылдау, іріктеу және жұмысқа орналастыру әдістеріндегі кемсітушілікті жоюды көздейтін келісімшартқа келді. Бұл, басқа ірі жеке АҚШ компаниялары үшін сотқа шақырылмау және мемлекеттік бақылаудан қашу үшін VII тараумен бірлесіп келісімшарттар жасау арқылы үлгі құрды.

Мүгедектер туралы заң

1990 жылы қабылданған «Мүгедектік бойынша американдық заң» (ADA) – азаматтық құқықтарды қорғайтын заң. Ол кемсітушілікке тыйым салады және мүгедектігі бар адамдардың Америка халқының барлық мүмкіндіктері мен артықшылықтарына тең қол жеткізуін қамтамасыз етеді. ADA талаптарын бұзатын мекемелер әдетте келісім шартына қол қояды, нәтижесінде корпорация зиян шеккендерге өтемақы төлейді. Бұл болашақта кемсітушілікке жол бермеуге және болашақ төлемдерді болдырмау үшін саясатты өзгертуге көмектеседі. Келісім шарты арқылы өзгертілген тәжірибелердің мысалдары: барлық адамдарға физикалық қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін ғимараттарды қайта жаңарту немесе кедергілерді жою, есту қабілеті нашар адамдарға ым тіліндегі аудармашылар сияқты қосымша коммуникация құралдарын ұсыну және мүгедектігі бар адамдарға қатысты кемсітушіліктерді жою.

Қоршаған ортаны қорғау

Рұқсат жарлықтары экологиялық саясатты өзгерту үшін қолданылды, мысалы, "Фланери шешімі" немесе Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі, экологиялық ұйым жасасқан Уытты заттарға қатысты келісім жарлығы. 1976 жылы қол қойылған бұл жарлық EPA-ның зиянды заттармен жұмыс істеу жолын күрт өзгертіп, агенттікке 65 түрлі уытты ластаушы затты тізімге енгізіп, реттеуді және ластаушы шығарылымдарды жеке-жеке ластаушылар бойынша емес, салалар бойынша (яғни, ағын суларға қатысты ережелер) реттеуді міндеттеді. Бұл жарлық АҚШ-тағы су саясатының ережелері мен басқару тәртібін, әсіресе Таза су заңы арқылы қалыптастырды.

Әсерлер

Ғалымдар келісім шартының пайдалы тұстарын және кемшіліктерін анықтайды. Бұған қоса, келісім шарты сот ісіне қатыспаған тараптарға, мысалы үшінші тұлғаларға және қоғамдық мүдделерге де әсер тигізуі мүмкін.

Үшінші тараптар мен қоғамдық мүдделер

Келісім шарты тараптардың өзінен бөлек адамдарға да әсер ете алады, олар дауларын келісім шарты арқылы шешеді, әсіресе институционалдық реформалар мен монополияға қарсы істерде. Руфо мен Суффолк округінің түрмесіндегі сотталушылар және Свифт компаниясының АҚШ-қа қарсы ісі бойынша Жоғарғы Сот «декреттің үшінші тараптарға және қоғамдық мүддеге тигізетін әсері, декреттің өзгеруіне негіз болатын жағдайды анықтағанда ескерілуі тиіс» екенін мойындайды. Сондай-ақ, «антимонополиялық келісім шарты – мемлекеттік реттеудің ашық емес түрі, ол әдеттегі реттеу бағдарламаларын шектейтін және қалыптастыратын көптеген тексерулер мен тепе-теңдіктерден тыс жұмыс істейді» деген пікірлер де бар. Осылайша, кейбір мамандар келісім шарттарын монополияға қарсы істерде және мемлекеттік мекемелермен жұмыс істеуде пайдалану үшінші тараптар мен қоғамдық мүдделерге жағымсыз әсер ететінін айтады.