Кіріспе

Сыртқы шындықты санада бейнелеу жолы.

Психикалық модель – сыртқы шындықтың ішкі бейнесі (моделі): яғни, санада шындықты бейнелеу тәсілі. Мұндай модельдер таным, ой-өріс және шешім қабылдауда маңызды рөл атқаратыны болжанады. Бұл ұғымды 1943 жылы Кеннет Крейк енгізген, ол мидың оқиғаларды болжау үшін пайдаланатын шындықтың "кіші масштабты модельдерін" құрастыратынын айтқан. Психикалық модельдер мінез-құлықты қалыптастыруға, проблемаларды шешуге (жеке алгоритм сияқты) және тапсырмаларды орындауға көмектеседі. Психологияда психикалық модельдер термині кейде жалпы психикалық бейнелеу немесе психикалық симуляцияны білдіру үшін қолданылады. Схема (психология) және түсінік модельдері танымдық тұрғыдан жақын ұғымдар. Ал кейде Филип Джонсон-Лэрд пен Рут М.Ж. Бёрн жасаған ақыл-ойының модельдік теориясын атау үшін де қолданылады.

Ақыл-ой үлгілері мен ойлау

Адам ақылының бір көрінісі – ол ой-үлгілеріне байланысты. Осы көзқарас бойынша, ой-үлгілері қабылдау, қиял немесе сөзді түсіну арқылы құралуы мүмкін (Джонсон-Лэрд, 1983). Мұндай ой-үлгілері сәулетшілер жасаған модельдерге немесе физиктердің схемаларына ұқсас, себебі олардың құрылымы бейнелейтін жағдайдың құрылымымен аналогты, мысалы, формалды ережелер теорияларында қолданылатын логикалық формалардың құрылымынан өзгеше. Осы тұрғыдан алғанда, олар 1922 жылы философ Людвиг Витгенштейн сипаттаған тілдің суреттік теориясындағы суреттерге еске түседі. Филип Джонсон-Лэрд және Рут М.Ж. Бёрн ақыл-ойының логикалық формаға емес, ой-үлгілеріне байланысты деген тұжырымға негізделген ой-үлгілері теориясын жасады (Джонсон-Лэрд және Бёрн, 1991).

Ақыл-ой үлгілерінің қағидалары

Психикалық модельдер негізінен негізгі болжамдардың (аксиомалар) шағын жиынтығына негізделеді, бұл оларды ойлау психологиясындағы басқа ұсынылатын бейнелеулерден ерекшелендіреді (Byrne және Johnson Laird, 2009). Әр психикалық модель бір мүмкіндікті көрсетеді. Психикалық модель бір мүмкіндікті бейнелейді, сол мүмкіндіктің пайда болуы мүмкін барлық әртүрлі жолдарға ортақ нәрсені қамтиды (Johnson Laird және Byrne, 2002). Психикалық модельдер бейнелі болып табылады, яғни модельдің әрбір бөлігі ол бейнелейтін нәрсенің әрбір бөлігіне сәйкес келеді (Johnson Laird, 2006). Психикалық модельдер ақиқат принципіне негізделеді: олар көбінесе тек мүмкін жағдайларды ғана көрсетеді, ал әрбір мүмкіндік моделі сол мүмкіндіктегі ұсынысқа сәйкес шындықты ғана бейнелейді. Дегенмен, психикалық модельдер жалған нәрсені де бейнелей алады, мысалы, қарсы фактілік шарттар мен қарсы фактілік ойлау кезінде олар уақытша шындық ретінде қарастырылады (Byrne, 2005).

Ақыл-ой үлгілерімен ойлау

Адамдар бір мүмкіндіктің барлығында қорытынды дұрыс болса, оны дұрыс деп түсінеді. Ақыл-ой модельдерімен ойлау әдістері жарамсыз қорытындыларды жоққа шығару үшін қарсы мысалдарды пайдаланады; олар преміссалардың барлық модельдерінде қорытындының орындалуын қамтамасыз ету арқылы жарамдылықты анықтайды. Адамдар көп модельдік мәселелердің барлық мүмкін модельдерінің ішінде тек бірнешеуіне, көбінесе бір модельге ғана назар аударады. Адамдардың шешінділерге жетуіне жас және жедел жад сияқты көптеген факторлар әсер етеді (Barrouillet, et al., 2000). Егер олар қарсы мысал тапса, яғни преміссалар орындалатын, бірақ қорытынды орындалмайтын жағдайды тапса, олар қорытындыны қабылдамайды (Schroyens, et al. 2003 ж.; Verschueren және басқалар, 2005).

Сындар

Адам ақылы менталды модельдерге немесе формалды логикалық ережелерге (мысалы, О'Брайен, 2009), салалық ережелерге (мысалы, Ченг және Холиоак, 2008; Космидес, 2005) немесе ықтималдықтарға (мысалы, Оксфорд және Чаттер, 2007) негізделген бе деген ғылыми талқылаулар жалғасуда. Әр түрлі теорияларды салыстыратын көптеген эмпирикалық зерттеулер жүргізілді (мысалы, Оберауэр, 2006).

Жүйелік динамика мен жүйелік ойлауға қатысты ақыл-ой моделі

Шындықты қарапайымдау арқылы модель құру, жүйелік ойлау мен жүйелік динамиканы жеңуге ұмтылып, шындық сезімін табуға мүмкіндік береді. Бұл екі ғылым саласы ақыл-ой модельдерінің нақтылықпен үйлесімдігін арттыруға және оны дәл модельдеуге көмектеседі. Олар жоспарланғандай шешім қабылдау мен әрекет етудің салдарына жету мүмкіндігін жоғарылатады. Жерде жүргізілген нейробейнелеу зерттеулері адамдардың заттардың қозғалысына гравитацияның әсерін түсіндіретін ақыл-ой моделіне ие екенін көрсетті.

Бір және екі циклді оқыту

Негізгі ерекшеліктерді талдағаннан кейін, саналық модельдерді өзгерту процесін, яғни оқыну процесін іске қосу қажет. Оқыну – қайта байланыс процесі, ал қайта байланыс циклдарын мыналар арқылы көрсетуге болады: қарапайым қайта байланыс оқынуы немесе күрделі қайта байланыс оқынуы.

Бір айналымдағы оқыту

Ақыл-ой үлгілері адамдардың ақпаратпен жұмыс істеу жолына, сондай-ақ соңғы шешімді қабылдау тәсіліне әсер етеді. Шешімдер өзгереді, бірақ ақыл-ой үлгілері өзгермейді. Бұл оқудың ең көп қолданылатын әдісі, себебі ол өте қолайлы.