Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Species of flowering plant
Primula veris, қарақұмық, жалпы қарақұмық немесе қарақұмық гүлі (син. Primula officinalis) – Primulaceae тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін гүлді өсімдік. Бұл түр Еуропаның басым бөлігінде және Батыс Азияда табиғи түрде өседі. Солтүстік-Батыс Шотландияның көп бөлігінде кездеспесе де, Солтүстік Сазерленд пен Оркней аралдарында, сондай-ақ Скандинавияда қайтадан табылады. Бұл түр жиі басқа Primula түрлерімен, мысалы, жалпы примула Primula vulgaris-пен будандасып, жалған окслип (Primula × polyantha) құрайды, оны көбінесе өте сирек кездесетін нағыз окслиппен (Primula elatior) шатастырады.
Primula veris, the cowslip, common cowslip, or cowslip primrose (syn. Primula officinalis ), is a herbaceous perennial flowering plant in the primrose family Primulaceae. The species is native throughout most of temperate Europe and western Asia, and although absent from more northerly areas including much of northwest Scotland, it reappears in northernmost Sutherland and Orkney and in Scandinavia. This species frequently hybridizes with other Primulas such as the common primrose Primula vulgaris to form false oxlip (Primula × polyantha) which is often confused with true oxlip (Primula elatior), a much rarer plant.
Аттар
Ковслип деген жалпы атауы, сірә, ежелгі ағылшын тіліндегі "сиыр тыңайтқышы" деген сөзден шыққан, себебі бұл өсімдік көбінесе сиыр жайылымдарындағы тыңайтқыштардың арасында өсетін. Басқа бір түсіндірме бойынша, бұл сөз жай ғана тайғақ немесе батпақты жерді білдіреді; бұл да осы өсімдіктің өсетін әдеттегі ортасы. "Коуслоп" деген ежелгі ағылшын сөзі кейбір диалекттерде әлі де қолданылады, бірақ 16-ғасырда әдептірек естілетін "ковслип" атауы қалыпты аталды. Түрдің атауы veris ("көктемдік", маусымға сілтеме) латын тіліндегі ver ("көктем") сөзінің жайлы түрі. Дегенмен, британ аралдарында P. vulgaris примуласы желтоқсаннан мамырға дейін одан ертерек гүлдейді. Басқа тарихи атауларына Cuy Lippe, Herb Peter, Paigle немесе Pagil, Peggle, Key Flower, Key of Heaven, Fairy Cups, Petty mulleins, Crewel, Buckles, Palsywort және Plumrocks кіреді.
The common name cowslip may derive from the old English for cow dung, probably because the plant was often found growing amongst the manure in cow pastures. An alternative derivation simply refers to slippery or boggy ground; again, a typical habitat for this plant. The name "cowslop" derived from Old English still exists in some dialects, but the politer sounding cowslip became standard in the 16th century. The species name veris ('of spring', referring to the season) is the genitive case form of Latin ver ('spring'). However, primrose P. vulgaris, flowers earlier, from December to May in the British Isles. Other historical common names include cuy lippe, herb peter, paigle or pagil, peggle, key flower, key of heaven, fairy cups, petty mulleins, crewel, buckles, palsywort, and plumrocks.
Сипаттама
Primula veris - биіктігі әртүрлі, кең жапырақ жасайтын, әрдайым жасыл немесе жартылай жасыл көпжылдық өсімдік, 10-30 см биіктікке жетеді. Жапырақтары 5–15 см ұзындығында және 2–6 см енінде шоғырланады. Көктемде терең сары гүлдері 10–30 гүлденуіш топтасып, бір сабақта өседі. Әр гүлдің ені 9–15 мм. Қызыл және қызғылт сары гүлді өсімдіктер сирек кездеседі, бірақ жергілікті жерлерде, түсті примула гибридтерінің жергілікті сиыр шашағымен бір уақытта гүлдеуіне байланысты, олар кең таралған болуы мүмкін, бұл олардың тозаңдануына жағдай жасайды.
Primula veris is a variable evergreen or semi evergreen perennial plant growing to tall and broad, with a rosette of leaves 5–15 cm long and 2–6 cm broad. The deep yellow flowers are produced in spring, in clusters of 10–30 blooms together on a single stem. Each flower is 9–15 mm broad. Red and orange flowered plants occur rarely but can be locally widespread in areas where coloured primula hybrids bloom at the same time as the native cowslip, enabling cross pollination.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Көжүрең гүл көбінесе жұмсақ гүлге қарағанда кең жайылған жерлерде өседі, оның ішінде ашық далалар, шабындықтар, жағажай құмды төбелер және жартастардың үсті де бар.
The cowslip is frequently found on more open ground than the primrose, including open fields, meadows, coastal dunes, and clifftops.
Қорғау
Өсімдік 1970 және 1980 жылдары Ұлыбританиядағы ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруі салдарынан қысымға ұшырады. Сондықтан ол жергілікті жерлерде сирек кездесуі мүмкін, бірақ табылған жерлерде көптеп өсуі мүмкін. Бұған қоса, оның тұқымдары қазір жиі түрлі жабайы гүлдердің тұқымдық қоспаларына енгізіліп, автожол жағалауларын және ұқсас инженерлік құрылыстардағы топырақ жұмыстарында қолданылады, онда өсімдіктер тығыз шоғырларда кездеседі. Осы тәжірибе оның жағдайын жақсартуға ықпал етті.
The plant suffered a decline due to changing agricultural practices throughout the 1970s and 1980s in Britain. It may therefore be rare locally, though where found it may be abundant. Additionally the seeds are now often included in wildflower seed mixes used to landscape motorway banks and similar civil engineering earthworks where the plants may be seen in dense stands. This practice has led to a revival in its fortunes.
Өсіру
Егістілікте бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының «Бағбандық еңбектері үшін» марапатын алған.
In cultivation this plant has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Ұқсас түрлер
Қымызбас Primula elatior (окслип) сияқты шатастырылуы мүмкін, олардың пішіні мен өсетін жері ұқсас болғамен, окслиптің гүлдері ірі, ақшыл сары түсті, құлпынай гүлдеріне жақын, ал гүлдің түтігі бүктеліп жатпайды.
The cowslip may be confused with the closely related Primula elatior (oxlip) which has a similar general appearance and habitat, although the oxlip has larger, pale yellow flowers more like a primrose, and a corolla tube without folds.
Химиялық құрамдас бөліктер
Primula veris тамырларында 5 метоксисалицилдік метил эфирінің бірнеше гликозидтері бар, мысалы, примэверин және примулаверин. Кептірілген шикі тамырда олардың фенолды агликондары метил салицилаты немесе анетолға ұқсас әдеттегі иіске жауап береді. Кептірілген тамырларда тритерпен сапониндері, мысалы, I/II примула қышқылы көп мөлшерде кездеседі, ал гүлде бұл құрамдас бөліктер тостаған жапырақшаларында орналасқан, ал басым құрамдас бөліктер флавоноидтар болып табылады. Сапониндердің сирек кездесетін қосымша әсерлері – жүрек айну немесе диарея болуы мүмкін, ал кейбір фенолды құрамдастар аллергиялық реакцияларға себеп болуы мүмкін. Сібірде өсетін макрокаликс түршесінде рикардин С фенолды қосылысы бар.
The roots of Primula veris contain several glycosides of 5 methoxysalicylic methyl ester, such as primeverin and primulaverin. In the crude dried root, their phenolic aglycones are responsible for the typical odour reminiscent of methyl salicylate or anethole. The dried roots contain significant amounts of triterpene saponins, such as primula acid I/II, while in the flower these constituents are located in the sepals, and the dominating constituents are flavonoids. Rare side effects of the saponins can be nausea or diarrhoea while some of the phenolic constituents are possibly responsible for allergic reactions. The subspecies macrocalyx, growing in Siberia, contains the phenolic compound riccardin C.
Ас мәзірі
Коуслип жапырақтары дәстүрлі түрде испан тағамдарында салат жасылы ретінде қолданылған. Ағылшын асүйінде гүлдері ел шараптары мен сірке суларын хоштандыру үшін пайдаланылады; тәтті жасау үшін қантпен қаптауға немесе дайындалған салаттың бір бөлігі ретінде жеуге болады, ал коуслип шырыны танзині қуыруға дайындау үшін қолданылады. Коуслиптің жақын туысы, первоцвет P. vulgaris көбінесе коуслиппен шатастырылады, және оның тағамға қолданылуы да осыған ұқсас, бірақ гүлдері десерттерде бояу ретінде де қолданылады. Ағылшын балалар жазушысы Элисон Уттли өзінің "Ауыл баласы" (1931) атты әңгімесінде, 9 жасар фермер қызы Сьюзанның көзқарасынан ағылшын фермасындағы отбасылық өмірді суреттеп, оның кейіпкерінің сүйікті гүлдерінің арасында коуслиптің бар екенін айтады және оларды коуслип шарабын жасауға дайындау процесіне қатысқанын атап өтеді – бұл жергілікті маңызы бар еді. Алғашқы дайындалғаннан кейін, коуслип шарабы "көпіршікті сары шарапқа айналады" және ферманың маңызды "ертеңгі қонақтарына" бисквитпен бірге "кішкентай рифленді стақандарда" ұсынылады: мысалы, жазылымдар үшін келген пастор, жергілікті сквайр (жер иесі) және кейде өнімдерін сатушы. Бұл шарап "суық, қар мен қырауда ішуге арналған қарағай шарабынан да қымбат еді". Энн Пратт.
Cowslip leaves have been traditionally used in Spanish cooking as a salad green. Uses in English cookery include using the flowers to flavor country wine and vinegars; sugaring to be a sweet or eaten as part of a composed salad while the juice of the cowslip is used to prepare tansy for frying. The close cousin of the cowslip, the primrose P. vulgaris has often been confused with the cowslip and its uses in cuisine are similar with the addition of its flowers being used as a colouring agent in desserts. English children's writer Alison Uttley in her story "The Country Child" (1931) of family life on an English farm from the perspective of a 9 year old farmer's daughter Susan describes cowslips among the favourite flowers of her heroine and mentions her participation in preparing them for making cowslip wine, a locally important process. After its initial preparation, cowslip wine "would change to sparkling yellow wine" offered in "little fluted glasses" with a biscuit to important "morning visitors" of the farm: such as the curate coming for subscriptions, the local squire (landowner) and an occasional dealer (of their produce). This wine "was more precious than elderberry wine, which was the drink for cold weather, for snow and sleet". Anne Pratt</blockquote>
Мифтер мен фольклор
Бұл шөптің ерте гүлдеу қасиеттері туралы Плиний Егдеуірі бұрыннан айтқан. Примула туысына жататын түрлер және басқа да қасиетті өсімдіктер кельт друидтарының дәріханасында және мифологиясында маңызды рөл атқарды, әсіресе басқа шөптердің құрауыштарын жақсы сіңіру үшін сиқырлы тұрымдардың құрамына кіретін болған. Орта ғасырларда бұл шөпті әйгілі Петр шөбі немесе Петрелла деп те атаған, флоренциялық дәріханалар оны іздеп жүрген. Хильдегард фон Бинген оның емдік бөліктерін тек сыртқа қолдануға кеңес берген, бірақ жапырақтары да тағам ретінде қолданылған. Сол кездегі тағы бір атаулары – «Герба паралич», «Вербаскум», примула немесе мулеин жапырақтары. Оны жиі Primula туысына жататын басқа ұқсас түрлермен жаңылыстырып, шатастырып кеткен.
This herb was already mentioned by Pliny the Elder for its early blooming attributes. Species from the genus Primula along with other ritual plants played a significant role in the pharmacy and mythology of the Celtic druids, likely as an ingredient of magical potions to increase the absorption of other herbal constituents. In the Middle Ages it was also known as St. Peter's herb or Petrella and was sought after by Florentine apothecaries. Hildegard von Bingen recommended the medicinal parts only for topical use but the leaves were also consumed as food. Other common names at the time were 'Herba paralysis', 'Verbascum', primrose, or mullein leaves. It was frequently misidentified as or confused with similar species from the genus Primula.