Кіріспе

Caltha palustris, батпақ гүлдісі және патша гүлдісі деп аталатын, ранункулюс тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл - ранункулюс тұқымдасына жататын, кішкентай және орташа мөлшердегі көп жылдық шөптесін өсімдік, ол солтүстік жарты шардың қоңыржай аймандарының батпақтарында, сортаптарда, арналарда және ылғалды орманды жерлерде өседі. Ол сәуір мен тамыз аралығында гүлдейді, бұл биіктік пен ендікке байланысты, бірақ кейде басқа уақытта да гүлдер кездесуі мүмкін.

Сипаттама

Caltha palustris – биік, түксіз, етезді, көпжылдық, шөптесін өсімдік, күзде қурап, батпақты топырақтың бетіне жақын бүршіктерімен қыстайды. Өсімдіктердің көптеген, қалың және күшті тармақталған тамырлары бар. Гүл сабақтары қуыс, тік немесе көлбеу болады. Кезектесіп орналасқан нағыз жапырақтары розеткада жиналған, әрқайсысының жапырақ тісшесі бүйрек пішіндес жапырақ жапырағынан шамамен төрт есе ұзын, ал жапырақ жапырағының өзі ұзын және кең, жүрек пішіндес табаны, дөңгелек ұшы және тісті немесе араланған, әсіресе ұшына қарай кейде толық жиекті жиегі бар. Жас жапырақтары мембраналық қабықпен қорғалған, толық жетілген өсімдіктерде ол ұзаққа созылуы мүмкін.

Этимология

Кальта атауы ежелгі грек тілінен алынған, "кубок" дегенді білдіреді және гүлдің пішінін көрсетеді деп есептеледі. Палустрис сөзі латын тілінде "батпақтың" деген мағынаны білдіреді және оның табиғи өсетін жерін көрсетеді. Ұлыбританияда Caltha palustris географиялық аймаққа байланысты әртүрлі жергілікті аттармен белгілі. Олардың ішінде ең көп таралғандары – батпақ қызғалдағы және патша гүлі, сондай-ақ батыл тостағаншалар, ақымақ Бет, жылқының гүлі, Молли гүлі, мамыр гүлі, бие гүлі, етік, сулық, шалғынның жарығы, бұқа гүлі, шалғын майгүлі, су майгүлі, солдаттың түймелері, шалғын сиыргүлі, су сиыргүлі, саудагердің плащі, қарасұрғыш, су айдаһары, маскүнемдер, су көзілдірігі, шалғын gowan, су gowan, сары gowan, алтын, алтынша, алтын гүл, гол, сиыр лилиясы, marybuds, және салық жинаушылар мен күнәкарлар. "Мариголд" деген жалпы атау орта ғасырлық шіркеулерде Пасхада Қасиетті Марияға құрмет көрсету үшін, "Марияның алтыны" деп аталып қолданылған. Солтүстік Америкада Caltha palustris кейде сиыргүл деп те аталады. Дегенмен, көбінесе бұл атау Primula veris өсімдігіне қатысты, ол осылай аталған алғашқы өсімдік. Екеуі де сары гүлді шөптесін өсімдіктер, бірақ Primula veris әлдеқайда кішкентай.

Бөлімшелер, синонимиялар және дақылдар

Caltha palustris - өте өзгермелі түр. Көптеген белгілік қасиеттері кез келген комбинацияда кездесетіндіктен, бұл түрлерді бөлуге аз негіз береді. Дегенмен, төмендегі сорттар кеңінен танылған. Олар тиісті синонимдерімен бірге тізімделген. Егер бір типтік үлгіге негізделген эпитет әртүрлі деңгейде қолданылса, тек ең жоғары таксономиялық дәрежедегі пайдалану тізімделеді, сондықтан C. himalensis тізімде болғандықтан, C. palustris var. himalensis тізімде болмайды. Сары сепалдар, тозаң триколпатты, түйіндерге тамырланбайды. → C. palustris var. palustris =
C. palustris forma decumbens, f. erecta, f. gigas, f. plena, f. plurisepala, f. pratensis
C. palustris subvar. palmata
C. palustris var. acuteserrata, var. bosnica, var. crenata, var. cuneata, var. dentata, var. ficariaeformis, var. holubyi, var. minima, var. nipponica, var. orbicularis, var. ranunculiflora, var. recurvirostris, var. siberica (Regel, 1861), var. stagnalis, var. umbrosa
C. palustris ssp. thracica
C. alpestris, C. alpina, C. asarifolia, C. barthei, C. confinis, C. cornuta, C. elata, C. ficarioides, C. fistulosa, C. grosse serrata, C. guerrangerii, C. himalensis, C. integerrima, C. intermedia, C. laeta, C. latifolia, C. longirostris, C. major, C. minor, C. orthorhyncha, C. pallidiflora, C. parnassifolia, C. polypetala, C. procumbens, C. pumila, C. pygmea, C. ranunculoides, C. riparia, C. silvestris, C. vulgaris
Сары сепалдар, тозаң триколпатты, кішігірім өсімдіктер, гүлденгеннен кейін түйіндерінде тамырланатын, аздаған гүлді, жатқан сабақтары бар. Түрдің таралу аймағының солтүстік шеттерінде және эрозияға бейім жартастарда өседі. → C. palustris var. radicans =
C. palustris var. aleutensis, var. siberica (Tolmachev, 1955)
C. arctica, C. cespitosa, C. flabellifolia, C. zetlandica
Сары сепалдар, тозаң триколпатты, ірі өсімдіктер, гүлденгеннен кейін түйіндерінде тамырланатын көп гүлді тік сабақтары бар. Нидерландыда тұщы сулы ағын аймағында (De Biesbosch) кездеседі. → C. palustris var. araneosa (тек Нидерландыда ғана танылған)
Ақ сепалдар, тозаң пантопорат немесе кейде триколпатты. Ауғанстан, Пәкістан және Батыс Гималайда, Кашмирден Солтүстік Үндістанға дейінгі өзендер бойында 2200-3500 м биіктікте өседі. → C. palustris var. alba =
C. palustris forma alpina, f. sylvatica
C. alba
Магента сепалдар, тозаң триколпатты. Ассам мен Оңтүстік Тибет Гималайының шығыс бөлігіндегі бұталар мен биік шөптер арасындағы альпій шалғыларында және мүкті беткейлерде 4000-5000 м биіктікте өседі. → C. palustris var. purpurea =
C. rubriflora

Ұлыбританиядағы балабақшаларда қол жетімді 70 000-нан астам өсімдіктерді тізімдейтін британдық басылымның 2006–2007 жылғы басылымында осы сорттардан басқа келесі сорттар тізімделген: Бір гүлді: "Marilyn", "Trotter's form", "Yellow Giant". Екі гүлді: "Flore Pleno" (RHS-тің бау-бақшаға лайықты сыйлығы), "Multiplex", "Plena", "Semiplena".

Экология

Бұл өсімдік топырақ бетіне жақын, оттегіге қаныққан сулы жерлерде өседі. Ол құнарлырақ топырақты жақсы көреді, бірақ тыңайтқыштарды қолданудан қашады, фосфат пен аммонийдің жоғары концентрациясынан аулақ тұрады, сондай-ақ тұзды судан да сақтанады. Ол көбінесе темірге бай сіңінді сулармен байланысты болады, себебі темір иондары фосфатпен әрекеттесіп, оны өсімдіктер үшін қолжетімсіз етеді. Нәтижесінде пайда болатын ерімейтін минерал судағы топырақ пен саздықтағы өсімдік сабақтарында "тозған" түрінде көрінеді. Көлдер мен өзендердің жағалауында ол қамыс арасында өседі, ал қара терек тоғайларында және басқа да үнемі су басқан және ылғалды орманды жерлерде де кездеседі. Гүлдеген кезде ол көбінесе көзге түседі және визуальды түрде басымдық танытады. Бұрын ол ылғалды шалғынды далаларда да көп кездесетін, бірақ ауыл шаруашылығының ұйымдастырылуының нәтижесінде қазір тек арықтармен шектелген. Бұл өсімдік қызғылт қоңыр шөп және құрақ жайылымдарының құрамына кіреді – Ұлыбританиядағы Биологиялық әртүрлілікті сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарының тіршілік ортасының бір түрі. Ол жазық және төбелі аймақтардың нашар дренажталған, бейтарап және қышқыл топырақтарында өседі. Батыс Еуропада саздықтағы қызылшаның гүл тозаңын жеу үшін Micropterix calthella көбелегі саздықтағы қызылшаның және басқа да өсімдіктердің аталық гүлдерін тістеп ашады. Жаз және күз айларында кездесетін құрттары да саздықтағы қызылшамен қоректенеді, бірақ кейде олар мохтарда да табылған. Батыс Еуропада Caltha palustris-тің тағы бір мейманы – Prasocuris phellandrii жапырақты қоңызы, ол төрт қызғылт түсті жолағы бар қара түсті, шамамен ½ см және гүлдің жапырақшаларын жейді. Оның дернәсілдері петрушка тұқымдасына жататын өсімдіктердің қуыс сабақтарында мекендейді. Phytomyza тұқымдасының (Agromyzidae) кейбір дернәсілдері Caltha жапырақтарында кеніш жасаушылар болып табылады.

Аңтану

Гүлдер нектар да, көп мөлшерде тозаң да өндіреді, бұл көптеген жәндіктерді қызықтырады. Көбінесе оларды серпімділер (Syrphidae) тозаңдандырады. Канадада жуанқұрттар (Cantharidae, Nitidulidae, Coccinellidae, Chrysomelidae, Cerambycidae), трипстер (Thripidae), құрттар (Miridae), көбелектер (Pieridae), ара-пилалар (Tenthredinidae), аралар (Apidae, Halictidae, Andrenidae), құмырсқалар (Formicidae) және шыбықтар (Sepsidae, Sciomyzidae, Ephydridae, Syrphidae, Anthomyiidae, Tachinidae және Muscidae) жапырақтары мен гүлдеріне келіп, олардың көпшігі Caltha тозаңын тасымалдайтыны байқалды. Басқа тозаңдану түрлерімен қатар, бұл өсімдік жаңбырмен тозаңдануға да бейімделген.

Тұқымның таралуы

Caltha palustris-те әр гүлден екі жүзге дейін тұқым пайда болуы мүмкін.

Аурулар

Сазды қызғалдақ Puccinia calthea және P. calthicola тотықтарының әсеріне ұшырайды.

Уыттылық

Caltha құрамында бірнеше белсенді заттар бар, олардың ішінде токсикологиялық тұрғыдан ең маңыздысы – протоанемонин. Өсімдіктің көп мөлшерде қолданылуы құрысуларға, жұтқыншақтың күйіп қалуына, құсуға, қанды ішек талғануға, бас айналуға және есіктен шығуға себеп болуы мүмкін. Тері немесе шырышты қабықтар өсімдік шырынымен жанасқанда көпіршік немесе қабыну пайда болуы мүмкін, ал ішке түскен жағдайда – асқазан ауруларына шақыруы мүмкін. Жасырақ бөліктерінде улы заттардың мөлшері азырақ болып келеді, ал қыздыру осы заттарды ыдыратады. Шаруашылық малға жем ретінде берілгенде Caltha-ның шамалы мөлшері ешқандай проблема тудырмайды, бірақ көп мөлшерде асқазан ауруларына әкелуі мүмкін. Жас жапырақтар мен бүршіктерді бірнеше рет қайнап тұрған суға салып, олар жұмсақ болғанша пісіріп, кішкентай тілімдерге кесіп, аздап тұздап, ерітілген май мен сірке суымен берген жөн. Өте жас гүл бүршіктерін каперс сияқты дайындап, дәмдеуіш ретінде қолдануға болады.