Кіріспе

7-ші Мин әулетінің императоры (1449–1457)

Цзиньтай императоры (1428 жылдың 21 қыркүйегі – 1457 жылдың 14 наурызы), сондай-ақ, ғибадатханалық атымен Мин императоры Дайдзонг (c=明代宗) және қайтыс болғаннан кейін император Цзинь Мин (c=明景帝) деп аталатын, жеке аты Чжу Цзию (t=朱祁鈺), Мин әулетінің жетінші императоры, 1449 жылдан 1457 жылға дейін билік жүргізді. Ол монғолдар тарапынан тұтқынға алынған ағасы, император Инцзонның орнын басып алды. "Цзиньтай" – оның билік құрған кезеңінің атауы, "көрікті көзқарас" немесе "ұлы көрініс" деген мағынаны білдіреді. 1457 жылдың ақпанында Инцзон бастаған сарай төңкерісі кезінде тақтан түсіріліп, бір айдан кейін қайтыс болды. 1449 жылы император Инцзон евнух Ван Чжэннің ұсынысымен жеке басқарып, монғол әскеріне қарсы жорыққа шықты. Бірақ Туму бекінісіндегі шайқаста Мин әскері жеңіліске ұшырап, император тұтқынға алынды. Бұл оқиға үкімет пен елде үлкен алаңдаушылық пен дүрбелең тудырды. Осы жағдайға жауап ретінде, сарай императордың інісі Чжу Цзиюды, наурыз жорығы кезінде үкімет ісін басқарған адамды таққа отырғызды. Есенмен жақсы қарым-қатынаста болған бұрынғы император 1450 жылы босатылды, бірақ лауазымына қайта оралмады. Ол Тыйым салынған қаланың Оңтүстік сарайында үй қамауында болды. Билік құрған жылдары Цзиньтай императоры, көрнекті министр Ю Цяньнің қолдауымен елдің инфрақұрылымын жақсартуға күш салды. Бұл жұмысқа Ұлы каналды және Сары өзендегі бөгеттер жүйесін жөндеу кірді, нәтижесінде экономикалық өркендеу мен елдің күші арта түсті. Бірақ сегіз жыл билік еткен соң, 1457 жылдың басында император ауыр сырқаттанды және өлімі жақын болды. Ол мұрагер тағайындамады, себебі оның ұлы мен тақ мұрагері билік құрған төртінші жылында, себебі белгісіз жағдайларда, мүмкін уланудан қайтыс болды. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, император Инцзон 1457 жылдың ақпанында сарай төңкерісі арқылы үкіметті басып алды. Бір айдан кейін Цзиньтай императоры қайтыс болды. Ол Мин әулетінің императорларының ішінде Пекиндегі Мин қабірлеріне де, Нанкиндегі Сяолинг мавзолейіне де жерленбеген екі императордың бірі болды.

Балалық шағы және Ченг ханзадасы ретінде өмірі

Чжу Цыю 1428 жылдың 11 қыркүйегінде дүниеге келген. Ол 1425-1435 жылдар аралығында Мин әулетіне билік еткен Сюаньде императорының екінші ұлы еді. 1435 жылы Сюаньде императоры қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы, Инцзун императоры, Мин әулетінің жаңа билеушісі болды және Чжу Цыюны Чэнь ханзадасы деп жариялады. Чэнь ханзадасы ретінде Чжу Цыю ересек болғаннан кейін Шандонда (қазіргі Уэншань ауданы, Цзиньиньде) өмір сүргендігі айтылады. Ол табиғатынан ұялшақ, дені әлсіз, шешім қабылдауда қиналатын және билікке құмарлығы жоқ адам болған. Оның ағасымен жақын қарым-қатынасы болды, бұл 1440 жылдардың екінші жартысында Вэншанға көшуге жеткілікті жаста болғанына қарамастан, оның астанада қалуына себеп болуы мүмкін.

Көтерілу

1449 жылдың жазында Мин империясының солтүстік шебінде алағайлық күшейді. Шілде айының соңында Пекинге хабар жетті: моңғолдар, де-факто билеушісі Эсен бастауымен, Датонгқа кең ауқымды шабуыл жасапты. Император Инцзун моңғолдарға қарсы науқанды жеке басқаруға шешім қабылдады, оған сенімді кеңесшісі Ван Чжэнь және бірқатар генералдар мен шенеуніктер көмектесті. 3 тамызда Чжу Цыю Пекиннің уақытша басқарушысы болып тағайындалды. Оған ең беделді топтардың өкілдері қосылды. Императорлық отбасының өкілі – Хан ханның күйеу баласы, қолбасшы Цзяо Цзин (c=焦敬). Джин Ин, Салтанатты рәсімдер басқармасының басшысы және Ван Чжэнь болмағандағы ең жоғары дәрежелі евнух, сарай евнухтарын басқарды. Персонал министрі Ван Чжи (c=王直) үкіметтің, ал Бас хатшы Гао Гу (t=高穀) төртінші көмекшісі болды. Император оралғанша барлық маңызды шешімдер кейінге шегерілді. 4 тамызда Император Инцзун әскерін шайқасқа бастап шықты. Бір айға созылған науқан нәтижесіз аяқталды. Бірақ кері жолда, 1 қыркүйекте Түму бекінісінде моңғолдар күтпеген шабуыл жасады. Моңғолдар императорлық әскерді жеңіп, таратып жіберді. Көптеген жоғары лауазымды қолбасшылар қаза тапты, ал Император Инцзун тұтқынға алынды. Император Инцзунның анасы, Императрица Вдовья Сунның келісімімен, Чжу Цыю 4 қыркүйекте үкіметті өз қолына алды. Бірақ жесір император оның билігі уақытша екенін айтты және 6 қыркүйекте Инцзунның екі жасар үлкен ұлы Чжу Цзяньшенді тақ мұрагері деп жариялады. 15 қыркүйекте Ю Цянь бастаған жоғары лауазымды азаматтық және әскери шенеуніктер Императрица жесірге Чжу Цыюды жаңа император етіп тағайындауды өтінді. Бұл үкіметті тұрақтандыру және тұтқынға алынған Император Инцзунның ықпалын азайту арқылы моңғолдармен қарым-қатынасты жақсарту үшін жасалды. Тұтқынға алынған императордың жалғыз туысы болғандықтан, Чжу Цыю табиғи таңдау ретінде қарастырылды. Бастапқыда Чжу Цыю ұсыныстан бас тартты, бірақ оның жанындағылар мұны формальдылық деп есептеді және ол ақыры келісті. 17 (немесе мүмкін 22 немесе 23 қыркүйекте) ол Цзиньтай императоры ретінде таққа отырды. Ол ағасын Тайшанг Хуан (c=太上皇, "Зейнеткер император") деп жариялады – бұл атақ жоғарырақ болғанымен, тек құрметті ғана еді. Жаңа императордың билікке келуіне қарсылық білдірген бір ғана лауазымды адам өлім жазасына кесілді. Моңғолдар Тумудағы жеңісінен кейін Пекинге шабуыл жасамады, тіпті олар сәттілікке жете алатын еді. Олар екі ойланып, Мин әулетінің жеңілістен айығуына екі ай уақыт берді. Осы уақыт ішінде жаңа соғыс министрі Ю Цянь Пекин қорғауын ұйымдастыруға кірісті және жаңа император тағайындалғанға дейін үкіметтің де-факто басшысы болды. Моңғолдар қалаға 27 қазанға дейін жақындамады, бірақ төрт күндік қоршаудан кейін жеңіске жету мүмкіндігі жоқ екенін түсініп, күш-жігерлерін тоқтатты. Цзиньтай императорының үкіметі Эсеннің тұтқынға алынған императорды босату үшін төлеуге жасаған барлық әрекеттерін қабылдамады және оның шартсыз қайтарылуын талап етті. Түрмедегі император моңғолдарға ауыртпалық болды, сондықтан олар оны ешқандай талапсыз босатты. Цзиньтай императоры ағасын бостандыққа жіберуге сенімсіздікпен қарады, сондықтан оны Оңтүстік сарайға қамап, үкімет шенеуніктерімен байланысын үзіп тастады. Ағасының ықпалынан қорқу оның билігінің қалған бөлігін анықтады және моңғолдарға қатысты сақтық саясатына әсер етті.

Министрлер, евнуктер, бас хатшылар

Дәстүрлі тарихшылар Цзинтай императорының билігін жиі мақтайды, әсіресе, оған дейін он жыл үкіметті басқарған сыбайлас және қабілетсіз евнухтармен салыстырғанда. Дегенмен, оның билігі кезінде билік евнухтардан толығымен лауазымды тұлғаларға ауыспағанын атап өту маңызды. Евнухтардың ықпалы әлі де зор болды. 1449 жылдан кейін евнухтар мен шенеуніктер елдегі жағдайды жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істеді. Цзинтай императорының режимі, белгілі бір дәрежеде, 1420 жылдардың ортасынан 1440 жылдардың басына дейін империяны басқарған «Үш Ян» дәстүрін жалғастырды. Бұл үзіліссіздікті 1443 жылдан 1457 жылға дейін Кадрлар министрі лауазымын атқарған Ван Цзи бейнеледі. 1440 жылдары Ван Цзи Ван Чжэннің тұрақты қарсыласы болды, бірақ 1449 жылдан кейін Юй Цзяньмен ынтымақтаса бастады. 1451 жылдан 1453 жылға дейін оған көмекші министр Хэ Вэньюань көмектесті, кейін оның орнына Ван Ао келді. Юй Цзянь Ван Аоның өрлеуін қолдады және Ляодунды, сондай-ақ кейінірек Гуандун мен Гуансиді сәтті қорғады. Ван Ао 1467 жылы 73 жасында қайтыс болғанға дейін Кадрлар министрі қызметін атқарды. Көпке танымал Кадрлар министрлері, олардың қабілетті шенеуніктерді мұқият іріктеуі, он бесінші ғасырдың үшінші тоқсанындағы әкімшіліктің жоғары деңгейіне үлкен үлес қосты. Цзинтай императорының министрлері көбінесе ұзақ жылдар бойы өз лауазымдарында қалды. Кірістер министрі Цзинь Лян, Салтанат министрі Ху Ин, Әділет министрі Ю Шиюэ және Жұмыс министрі Ши Пу – барлығы оның билігі кезінде қызмет етті. Цензорат басшылығы (1445–1454 жылдары Чэнь И, содан кейін Ян Шан, Ван Вэнь, Сяо Вэйчжэнь және Ли Ши), сондай-ақ армия командирлері Ши Хэн, евнухтар Цао Цзисян және Лю Юнчэн де тұрақты болды. Цзинтай императорының маңызды қолдаушыларының бірі – евнухтар Цзинь Ин мен Синг Ан. Цзинь Ин 1430 жылдары айқын ықпалға ие болды, бірақ ақырында Ван Чжэнге билігін жоғалтты. Цзинтай императорының тұсында ол Салтанат Дирекциясының басшысы болып тағайындалды, бірақ 1450 жылы император Инцзонның қайтысына қолдау көрсеткені үшін түрмеге қамалды. Содан кейін Синг Ан евнухтардың басшысы болды және 1452 жылы император Инцзонның қайтысы мен тәж мұрагерінің алмасуы туралы келіссөздерде маңызды рөл атқарды. 1453 жылғы әскери реформада екі евнух генерал – Цао Цзисян мен Лю Юнчэн де маңызды рөл атқарды. Алайда, Ұлы хатшылар Чэнь Сюнь және Гао Гу сияқты көрнекті шенеуніктер Цзинтай императорын қолдамады. Тұрақты құрамға ие болғанына қарамастан, басқарушы топ дау-дамайлардан азат болған жоқ. 1451–1452 жылдары Пекиндегі ең ықпалды тұлға Юй Цзянь Ши Хэнмен билікті теріс пайдалану және сыбайлас жемқорлық үшін қызу дауға түсті. Император 1454–1455 жылдары Юй Цзянь ауырып, ықпалын жоғалтқанға дейін дауды шеше алмады.

Әскери реформа

1451 жылы, қауіп сейілгеннен кейін, Ю Цзянь әскери реформаны бастады. Ол Пекин аймағындағы қалған әскерлерден 100 000 сарбазды таңдап алып, оларды бес жаттығу дивизионына (t=團營, tuanying) бөлді. 1452 жылы ол тағы 50 000 сарбаз қосып, он жаттығу бөлімін құрды. Сонымен қатар, ол астана гарнизонының басқару жүйесін қайта құрылымдады. Бастапқыда басқару генералдар мен евнухтар арасында бөлінген еді, әрбір үш әскер лагері (жаяу әскер, атты әскер және отты қарулар) өз дала қолбасшысының жетекшілігімен тәуелсіз жұмыс істеді. Бірақ түрлі лагерьлердің бөлімшелері арасында үйлесім аз болды. Ю Цзянь әр лагерді бір дала командиріне, ал бүкіл гарнизонды бас майдан шеберіне бағындырды. Ол сондай-ақ евнухтарды бақылаушылық қызметтерінен шеттету арқылы бірыңғай басқаруды қамтамасыз етті және астана генералдарының жаттығу лагерлерін басқаруға көбірек қатысуын ұлғайтты. Бұл жаңа жаттығу лагерлерінің ұйымдастырылуы Мин әскери басқару жүйелерінің арасында ерекше болды, себебі жаттығудан жауапты генералдар шайқаста да сол сарбаздарға қолбасшылық етті. 1449 жылдан кейін адам тапшылығы мен көптеген мұрагерлік сарбаздардың тиімсіздігіне байланысты шаруалар мен қала тұрғындарынан жалдамалы сарбаз алу практикасы кеңінен тарады. Бұл жалдамалы сарбаздар бинг (c=兵) деп, ал мұрагерлік сарбаздар жун (t=) деп аталды. 1457 жылы Император Инцзонг билікті қайта иеленгеннен кейін Ю Цзянь өлімге кесілді және оның реформалары кері қайтарылды.

Экономика

1450 жылы Шандонда ашаршылық болды, ал 1452–1454 жылдары Солтүстік Қытай және Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы провинциялар ауыр жаңбырлар мен суықтан қатты зардап шекті. 1455 жылғы құрғақшылықтан кейін 1456 жылы Солтүстік Қытайда жазғы жаңбырлар жауды. Халыққа жәрдем көрсету және салық қарыздарын өтеуге кеткен шығындар мемлекеттік қазынаны қуратып жіберді. 1453 жылы сауда үшін монета қолдануға қойылған тыйым алынды. 1450-ші жылдардың ортасынан бастап Цзяннаннан келген заңсыз жеке монеталар Пекин нарықтарында басымдыққа ие бола бастады, бұрынғы Юнле монеталарын ығыстырып шығарды. Мемлекеттік монета соғуды қайта бастау арқылы бұл мәселені шешуге бағытталған ұсыныстар болғанымен, олар ескерілмеді, нәтижесінде заңсыз монета соғу ресми емес арналар арқылы тарады. 1448 жылы болған ауыр су тасқынынан және өзен арнасының өзгеруінен кейін үкімет Сары өзенді реттеу үшін шұғыл шаралар қабылдады. Осының нәтижесінде өзен Шаньдун түбегінің солтүстігі мен оңтүстігінен теңізге құя бастады. Алайда, өзен арнасының өзгеруі Ұлы каналға сумен қамтамасыз етуде қиындықтар туғызды. 1449–1452 жылдары мәселені шешуге жасалған әрекеттер мен жөндеу жұмыстары нәтижесіз аяқталды. 1453 жылы 1449 жылғы дағдарыс кезінде елорданы Пекиннен Нанкинге көшіруді ұсынғандықтан ықпалынан айырылған Сюй Ючжэнь (徐有貞) бөгеттер мен каналдарды қайта құру жоспарын ұсынды. Ол 58 мың жұмысшыны жұмылдырып, екі жылдың ішінде бөгеттерді күрделі жөндеуден өткізіп, жүздеген шақырым канал қазды. Оның еңбегі 1456 жылғы су тасқынына төтеп берді және ондаған жылдар бойы пайдаланылды. Дәстүрлі тарих 1450-ші жылдарды екі император ағайындының арасындағы қатыгез бәсекелестік кезеңі ретінде бейнелейді, бірақ марксистік тарихшылар таптық қақтығыстардың болғанын атап көрсетеді. Халықтың наразылығы үнемі бой көрсетіп, көтерілістерге әкеліп, он жыл бойы армияны ұстап тұрды. 1452 жылға қарай Фуцзянь және Чжэцзяңдағы көтерілістер басылды. Гуандун және Гуансидегі хань емес ұлт өкілдері (Миао және Яо тайпаларын қоса) 1452–1453 жылдары Ван Ао оларды күшпен басып алғанға дейін бақылаусыз өсті. 1450–52 жылдары Миао және Яо тайпалары Гуйчжоу және Хугуанда көтеріліс ұйымдастырды, ал 1453–56 жылдары Фуцзянь, Хугуан, Сычуань және Чжэцзяңда тәртіпсіздіктер жалғасты. 1450-ші жылдардың ішінде Гуандунда қарулы қақтығыстар болды, онда билік көтерілісшілерге қарсы адал тайпаларды жұмылдырды. Хан емес ұлт өкілдері көбінесе Мин үкіметіне қарсы көтерілді, ал провинциялардың шет аймақтарындағы хань қытай шахтерлері мен жерсіз адамдар салыстырмалы түрде тыныш болды. Жалпы алғанда, Цзинтай императорының билігі сәтті реформалармен және қабілетті министрлердің еңбегінің арқасында тұрақтылықты қалпына келтірумен ерекшеленді. Мәдениет саласында Цзинтай дәуірі сым эмальді (cloisonné) безендіру өнерінің дамуымен танымал, ол қазіргі кезде қытай тілінде Цзиньтай лан (景泰藍; "көк [дәуір түсі] Цзиньтай") деп аталады.

Мұрагерлік проблемалар, куәлік беру және өлім

Цзинтайдың билігі кезінде жалғасып жатқан саяси мәселелердің бірі – император Инцзоңның жағдайы және одан кейін кім билікке келеді деген сұрақ болды. Император Инцзоң оқшауланғанмен, үкіметте оның жақтастары болды, олардың ішінде ғибадат министрі Ху Ин де бар еді. Әдетте, императордың қарсыластары отставкаға жіберілер еді, бірақ Цзинтай императоры осы мәселелерді шешуге асықпады және оларды қызметте қалдырды. 1449 жылдан бері тәж мұрагері – император Инцзоңның үлкен ұлы болған. Дегенмен, император ақыры тақты өзінің ұрпақтарына қалдыруды шешті. Сыбайлас ақша мен қорқыту арқылы ол жоспарына жеткілікті қолдау тапты. 1452 жылдың 20 мамырында, бас хатшылар мен басқа да жоғары лауазымды шенеуніктердің қарсылығына қарамастан, ол өзінің қазіргі мұрагерін – И ханзадасын жариялады, ал ұлы Чжу Цзяньцзиді жаңа тәж мұрагері етіп тағайындады. Сол күні императорлық әйел Ван лауазымынан алынып, оның орнына мұрагердің анасы, Хан әйел тағайындалды. Бұл әрекет императордың беделін әлсіретті, өйткені ол жеке мүдделерін жоғары қойғандай көрінді. Чжу Цзяньцзи 1453 жылы, ал анасы 1456 жылы қайтыс болды. Императордың басқа ұлы болмағандықтан, жаңа мұрагер таңдалмады. Кейбір шенеуніктер, оның ішінде Ритуалдар министрлігінің директоры Чжан Лун (t=章綸; 1483 ж.т.) және цензор Чжун Тун (t=鍾同; 1455 ж.т.), император Инцзоңның үлкен ұлын қайтадан таққа отырғызуды ұсынды, бірақ олар осы ұсынысы үшін түрмеге қамалды. Чжун Тун мен басқалар тіпті сабаумен жазаланды. Бұл оқиға сарайдағылар мен үкімет шенеуніктердің император Инцзоңның пайдасына қастандық жасауға құштарлығын оятты. Қастандықты Ши Хенг, Цао Цзисян, Сюй Ючжэнь және Чжан Юэ (t=張軏; 1393–1458) ұйымдастырды. Олар 1456 жылдың соңында императордың ауырып қалған кезде мүмкіндікті пайдаланды, бұл оны 1457 жылы қабылдаулар мен Жаңа жылдық рәсімдерді жоюға мәжбүр етті. Мұрагерді тағайындау туралы өтініш жауапсыз қалды, ал сарай императордың өліміне дайындалып, үлкен алаңдаушылыққа толы болды. 1457 жылдың 11 ақпанында қастандық жасаушылар император Инцзоңды резиденциясынан күшпен алып шығып, оны таққа отырғызды, бұл таңертеңгі қабылдауға келген шенеуніктерді таң қалдырды. Инцзоң үкіметте өзгерістер жасауға, қастандық жасаушыларды жоғары лауазымдарға тағайындауға және бұрынғы режимнің шенеуліктерін қызметтен босатуға асықты. Цзинтай режимін қолдаған Ю Цянь, Ван Вэнь және үш жоғары дәрежелі евнухтар қаза тапты. Цзинтай императоры Чэн ханзадасы етіп төмендетілді және ауруынан толыққанды айықпады. Ол 1457 жылдың 14 наурызында қайтыс болды. Оның өлтірілген болуы мүмкін деген болжамдар бар. Ол қайтыс болғаннан кейін Ли (c=戾, 'Сатқын') деген есім алды және Ючуаншандағы императорлық мазарлардың сыртында жерленді. Кейбір шенеуніктер Цзяньвэнь дәуірінің жойылғанына ұқсас, оның билеу кезеңінің атауын жоюды ұсынды, бірақ император Инцзоң келіспеді. Тек 1475 жылы, Чэнхуа императорының билігі кезінде, Цзинтай императорына Гонгрен Кандин Цзин императоры (c=恭仁康定景皇帝) деген арнайы есім берілді, бұл басқа императорларға берілген есімдерге қарағанда қысқа болды. 17 ғасырдың ортасында Нанкиндегі Оңтүстік Мин әулетінің билеушісі оған Дайдзонг (c=代宗) деген храмдық есім берді.