Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайлық соғыс басшысы Цао Цаоның ұлы (196–208)
Chinese warlord Cao Cao's son (196–208)
Су бетінде жүзу принципі
Бірде оңтүстік елінің әміршісі Сунь Куан Сао Саоға бір піл сыйлады. Сао Сао жануардың салмағын білгісі келді, сондықтан ол өзінің қарамағындағылардан сұрады, бірақ ешкім пілдің салмағын өлшеу әдісін ойлап таба алмады. Сао Чонг: "Пілін қайыққа мінгізіп, су деңгейін белгілеңіз. Содан кейін, қайық сол деңгейге дейін суға батып кеткенше, пілді басқа заттармен алмастырыңыз. Барлық заттардың салмағын қосып есептегенде пілдің салмағын анықтауға болады", – деді. Сао Сао қуанып, Сао Чонның ойын іске асырды. Джозеф Нидхэмнің айтуынша, ежелгі Қытайда Архимед принципі сияқты ресми трактат жазылмаса да, оның алғашқы Хань дәуірінде (б.з.д. 202–220 жж.) құрастырылып, өңделген Чжоу рәсімдерінде осыған қатысты байқаулар кездеседі. Нидхэм былай дейді:
On one occasion, the southern warlord Sun Quan sent an elephant as a gift to Cao Cao. Cao Cao wanted to know the animal's weight so he asked his subordinates but no one could think of a method to measure the elephant's weight. Cao Chong said, "Place the elephant on a boat and mark the water level. Then replace the elephant with other objects until the boat is submerged to the same level. The weight of the elephant can be found by summing up the weights of all the objects." Cao Cao was delighted and he had Cao Chong's idea implemented. According to Joseph Needham, although no official treatise in the likes of Archimedes' principle was ever written regarding buoyancy in ancient China, there were observational precedents of it in the Rites of Zhou, compiled and edited in the early Han dynasty (202 BCE–220 CE). Needham states:
[Чжоу] және Хан дәуірінің шеберлері садақтар мен көлік дөңгелектерін суда жүзбеге қойып, олардың тепе-теңдігін анықтау және қажет болған жағдайда материал қосу немесе алып тастау үшін [Архимедтің] принципін тәжірибелік тұрғыда қолданған.
Empirical use, of course, was made of [Archimedes'] principle, as in the floating of arrows and vehicle wheels in water by the [Zhou] and Han technicians, in order to determine their equilibrium and add or remove material accordingly.
Кеміргіштерге қатысты оқиға
Кейінгі бір оқиғада, Цао Цаоның үскірі дүкенде сақталғанда кеміргіштер шайнап бүлдірген. Дүкеншілер өмірі үшін қорқып, себебі соғыс кезінде заңдар өте қатал болғандықтан, өздерін байлап, жеңіл жаза алу үмітімен Цао Цаоға кінәларын мойындауды жоспарлады. Цао Чонг оларға: «Оқиғаны үш күннен кейін баяндаңдар» деді. Ол пышақпен киімдеріне тесіктер жасап, оларды егеуқырлар зақымдағандай көрінетін етіп, содан кейін ренжіді. Әкесі одан сұрағанда: «Киімі егеуқырлар шайнаған адам бақытсыздыққа ұшырайды деген сөз бар. Енді маған осылай болғандықтан, бір нәрсе болуы мүмкін деп қорқамын», – деді. Цао Цао: «Бұл тек бос сенім. Ешнәрседен қауіптенбеңдер», – деді. Үш күннен кейін дүкеншілер үскір оқиғасы туралы Цао Цаоға хабарлағанда, Цао Цао күліп: «Менің ұлымның киімдері оның өзімен болса да, егеуқырлар шайнап бүлдірген, сондықтан дүкендегі үскірімнің де зақымдануы таңқаларлық емес», – деді. Ол бұл мәселені әрі қарыстырмады.
In another incident, Cao Cao's saddle was chewed by rodents when it was kept in a store. The storekeepers feared for their lives because the laws were very harsh during those times of war, so they planned to tie themselves up and admit their mistake to Cao Cao in the hope of receiving a lenient punishment. Cao Chong told them, "Wait for three days before reporting the incident." He used a knife to cut holes in his clothes, making it seem as though they had been damaged by rats, and then pretended to look upset. When his father asked him, he replied, "There is a saying that a person whose clothes have been chewed by rats will encounter ill luck. Now, as this has happened to me, I fear something might happen." Cao Cao said, "This is just a superstition. There's nothing to worry about." When the storekeepers reported the saddle incident to Cao Cao three days later, Cao Cao laughed and said, "My son's clothes were with him, yet they were still chewed by rats, so it is not surprising that my saddle in the store was also damaged." He did not pursue the matter.
Әкесі жақсы көреді
Сао Чонг мейірімді және түсінікті адам ретінде танымал болды. Ол айыпталып сотталғандардың істерін тексеруге көмектесіп, ондаған қылмыстық істердегі әділетсіздікті жойды. Еңбекқор шенеуніктердің шағын қателіктерінен уайымға түскен жағдайларда, Сао Чонг олар үшін сөз сөйлеп, әкесін оларды кешіруге көндірді. Сао Чонгтың зиялылығы мен мейірімділігі, сондай-ақ көркем сымбаты оны бауырларының арасында ерекшелендіріп, әкесінің құрметіне бөленді. Сао Чао жиі өзінің қол астындағыларының алдында Сао Чонгты мақтап, оны мұрагер етіп тағайындау ниетінде болды.
Cao Chong was known to be kind and understanding. He helped to review cases of indicted criminals for any injustice and successfully cleared tens of cases. When some hardworking officials landed themselves in trouble for making minor lapses, Cao Chong spoke up for them and managed to persuade his father to pardon them. Cao Chong's intelligence and compassionate attitude, coupled with his beautiful looks, made him very outstanding among his brothers and earned him the favor of his father. Cao Cao often praised Cao Chong in front of his subordinates and had the intention of making Cao Chong his heir apparent.
Өлім және мұрагерлік
Сао Чонг 12 жасында ауыр сырқатқа шалдығып, қайтыс болды. Сао Сао оған қатты қайғырды. Сао Пи (Сао Саоның тағы бір ұлы) әкесіне көңіл айтуға келгенде, Сао Сао: "Сао Чонгтың өлімі – мен үшін зор қайғы, бірақ сендер мен ағаларың үшін оның өлімі тиімді" деді. Сао Чонгтың есімі әңгімеге тартылған сайын Сао Сао көз жасына ие болды. Ол Сао Чонгты белгілі бір Чжэнь (甄) әулетінен шыққан қайтыс болған әйелмен бірге жерледі және өлгеннен кейін ұлына қавалерия командирі (騎都尉) шені берді. Сао Конг (曹琮), Ван маркизі (宛侯) және Сао Чонгтың кіші інісі Сао Цзюйдің (曹矩) ұлы, Сао Чонгтың мұрагері етіп тағайындалды. 217 жылы Сао Конг Денг маркизі (鄧侯) болып тағайындалды. 221 жылы Сао Пи Цао Вэй (曹魏) мемлекетін құрғаннан кейін, Сао Чонгқа "Денгнің Ай маркизі" (鄧哀侯) деген құрметті атақ берді, бірақ кейін оны герцог дәрежесіне көтерді, соның салдарынан Сао Чонг "Денгнің Ай герцогы" (鄧哀公) деп аталды. 231 жылы Сао Пидің ұлы Сао Руидің (曹叡) билігі кезінде Сао Чонгқа "Денгнің Ай патшасы" (鄧哀王) деген құрметті атақ берілді. Сао Пи бірде былай деді: "Менің үлкен ағам (Сао Ан) сяолянь (孝廉) болған және мұрагерлікке құқығы бар еді. Егер Чаншу (蒼舒) тірі болса, мен осы империяны иелене алмас едім".
Cao Chong became seriously ill when he was 12 and died. Cao Cao was extremely grieved. When Cao Pi (another of Cao Cao's sons) came to console his father, Cao Cao remarked, "Cao Chong's death is my misfortune, but it is to the advantage of you and your brothers." Cao Cao shed tears whenever Cao Chong was mentioned. He had Cao Chong buried together with a deceased woman from a certain Zhen (甄) family and posthumously granted his son the appointment Cavalry Commandant (騎都尉). Cao Cong (曹琮), the Marquis of Wan (宛侯) and a son of Cao Chong's younger brother Cao Ju, was designated Cao Chong's heir. In 217, Cao Cong was enfeoffed as the Marquis of Deng (鄧侯). In 221, after Cao Pi established the state of Cao Wei, he granted Cao Chong the posthumous title "Marquis Ai of Deng" (鄧哀侯) but elevated him to the status of a duke later, so Cao Chong became known as "Duke Ai of Deng" (鄧哀公). In 231, during the reign of Cao Pi's son Cao Rui, Cao Chong was posthumously honoured as "Prince Ai of Deng" (鄧哀王). Cao Pi once said, "My elder brother (Cao Ang) was a xiaolian and had the right to the succession. If Cangshu was around, I'd not have been able to obtain the empire."