Кіріспе
Вайшнав санскрит ақыны, 9 ғасырдағы үнді математигі. Оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол жалғыз өмір сүрген ақын және индуист саяхашысы болған, Шығыс Үндістанда өзінің поэзиялық шеберлігімен танымал болды. Джаядева – Гуру Грант Сахибқа енген гимндердің ең ерте авторларының бірі, ал Гуру Грант Сахиб – оның өлімінен кейін ғасырлар өткен соң пайда болған сикх дінінің қасиетті кітабы.
the 9th century Indian mathematician
Little is known of his life, except that he was a loner poet and a Hindu mendicant celebrated for his poetic genius in eastern India. Jayadeva is the earliest dated author of hymns that are included the Guru Granth Sahib, the primary scripture of Sikhism – a religion founded in the Indian subcontinent centuries after his death.
Өмірбаян
Жаядева брахман болып дүниеге келген (кейбір деректерде ол Байдия тегінен екені айтылады), бірақ оның туған күні мен орны белгісіз. "Гитаговинда" оның "Киндубильва" ауылында туғанын көрсетеді: Одиша, Бенгал және Митила ғалымдары бұл жерді өз аймақтарындағы қазіргі заманғы ауылдармен байланыстырған, соның ішінде Одишадағы Пури қаласының жанындағы Кендули Сасан, Батыс Бенгалиядағы Бирбхум ауданындағы Джейдев Кендули және Митила (Бихар) аймағындағы Жжанжарпурдің жанындағы Кендули ауылы. XVI ғасырға жататын бірнеше мәтіндер Жаядеваның Одишаның тағы бір аты – "Уткала" жерінде туғанын мәлімдейді. "Гита-Говинда" қолжазбаларының ең көп саны Одишада, түрлі пішін мен көлемде сақталған, мұнда "Гита-Говинда" дәстүрі аймақтық мәдениеттің негізгі бөлігін құрайды. Жаядева, саяхатшы болғандықтан, бір кезде Пури қаласына соғып кеткен болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, ол Падмавати есімді бишіге үйленген, бірақ бұл ақпарат ертедегі түсіндірушілер мен қазіргі ғалымдар тарапынан қолдау таппаған. Ақынның ата-анасы Бходжадева мен Рамадеви есімдерімен белгілі. Ғибадатханалардағы жазулардан Джаядеваның санскрит поэзиясы бойынша білімін Одишадағы Конарк маңындағы Курмапатака деп аталатын жерден алғаны анықталды.
Жаядеваның өмірі туралы тарихи деректер
Линграджа ғибадатханасындағы жазулар, сондай-ақ жақында табылған Мадхукешвара ғибадатханасы мен Симхачала ғибадатханасы Падмашри доктор Сатьянараяна Раджгуру оқып, түсіндірген нәрселер Жаядеваның ерте өміріне жарық салған. Бұл жазуларда Жаядеваның Құрмапаттақтағы мектептің оқытушылар құрамының мүшесі болғаны айтылады. Ол, мүмкін, Құрмапаттақта оқыған да болуы мүмкін. Кендюли ауылында алған білімінен кейін ол Құрмапаттаққа кетіп, поэзия, музыка және би өнерінде тәжірибе жинаған болуы керек. Ғалым Томас Дональдсон Гитаговинданың Пуриде жазылғаннан көп ұзамай белгілі болғанын айтады, себебі оған ең алғашқы түсіндірме 1190 жыл шамасында Одишада жазылған. Дональдсонның сөзіне қарағанда, Кендули Сасана ауылы "Үндістандағы басқа ешбір жерде кездеспейтіндей, вайшнав руиналары мен ғибадатханаларына толы". Ол сондай-ақ, ХІІ ғасырдың соңынан бастап Одиша мүсіндерінде Кришна бейнесінің көбейгенін атап өтеді, "бұл бейнелер Бенгалияда немесе Үндістанның басқа жерлерінде танымал болғанға дейін". Пуридегі Джаганнатха ғибадатханасында Гита Говинда Жаядеваның өмір кезеңінен бастап Бадасингара рәсімінде әр түн сайын орындалады. Махарилер немесе девадасилерге Гитаговинданы Одисси музыкасының рагаларына сәйкес адал орындау және сақтау тапсырылған, бұл туралы жазуларда айтылған. Бадасингара Беса кезінде, түнгі киімде құдайлар Кендули Хандуа немесе Гита Гобинда Хандуа деп аталатын арнайы мата киеді, онда Гита Говинданың жолдары икат техникасын қолдана отырып тоқылған. Кендули Сасананың тоқымашылары осы маталарды жасаған, және бұл ақынның заманынан бері сақталған дәстүр. Жаядева Одисси музыкасының алғашқы музыканттарының бірі саналады. Пуридегі Джаганнатха ғибадатханасының Бадасингара немесе соңғы рәсімінде әр түнде Жаядеваның Гитаговиндасы орындалады, ол дәстүрлі Одисси рагалары мен талаларына, мысалы Мангала Гуджариге сәйкес келеді. Бұл дәстүр Жаядеваның өзі ғибадатханада ән салған кезінен бері үзілмей келеді. Ақынның заманынан кейін Гитаговинданы аутентикалық Одисси рагалары мен талаларында орындау ғибадатханада міндетті сева ретінде бекітілді, оны Махарилер немесе Девадасилер орындады, және бұл жазуларда, Мадала Панжиде және ғибадатхананың жұмысын сипаттайтын басқа да ресми құжаттарда жүйелі түрде тіркелді. Бүгінгі күнге дейін Джаганнатха ғибадатханасы Одисси музыкасының бастауы болып табылады, және ең көне және түпнұсқа композициялар (соның ішінде Жаядеваның өзінің бірнеше көне Одия әндері мен ғимараттары) ғибадатхана дәстүрінде сақталған, бірақ девадасилер британ үкіметінің жүйелі жоюына байланысты енді табылмайды. Жаядеваның екі гимні Сикх дінінің қасиетті кітабы - Гуру Грант Сахибқа енгізілген. Жаядеваның шығармалары Гуру Нанак Пуриге келген кезде оған үлкен әсер еткенін көрсететін жазбалар бар.