Кіріспе

Электронды клавиатуралы аспап. Электрлік орган, сондай-ақ электронды орган деп те аталады, — гармония, құбырлы орган және театр органынан туындаған электронды клавиатуралы аспап. Бастапқыда олардың дыбыстарын немесе оркестрлік дыбыстарды қайталау үшін жасалған, бірақ содан бері бірнеше түрге дамыды: поп, рок және джаз музыкасында қолданылатын Хаммонд стиліндегі органдар; құбырлы органды еліктейтін және көбінесе шіркеулерде қолданылатын цифрлық шіркеу органдары; комбо орган, үй органдары және бағдарламалық органдар сияқты басқа да түрлер.

(1897-1930 жылдар)

20 ғасырдың басында органдарда электр энергиясын қолдану пайда болды, бірақ оның кең ауқымды әсеріне бірден қол жеткізілмеді. Электр қуатымен жұмыс істейтін қамысты органдар электр энергиясының алғашқы жылдарында пайда болды, алайда олардың дыбыстық ерекшеліктері ескі, аяқпен сорғыланатын үлгілерден көп ерекшеленбеді. 1897 жылы телефон желісі арқылы Нью-Йорк мекемелеріне музыка тарата бастаған, Таддеус Кахиллдің алып және даулы аспабы – Тельгармония электрониканың пайда болуына дейін жасалған болатын, бірақ әртүрлі таза электр толқындарының комбинациясын қолданып, нақты аспаптардың дыбыстарын синтездеуді көрсеткен алғашқы құрал еді. Кахиллдің әдістері кейін Лоренс Хаммонд органын жасау кезінде пайдаланылды, ал 200 тонна салмақты Тельгармония электрмен жасалған музыканы үлкен масштабта көрсетудің алғашқы мысалы болды. Сонымен қатар, әсіресе Францияда, электр импульстары арқылы дыбыс шығару тәжірибелері жалғасты.

(1934-1964 жылдар)

1934 жылы Хаммондтың тондық дөңгелекті органды ойлап табуынан кейін, бәсекелестер электрлік/электрондық орган құрастырудың басқа мүмкіндіктерін зерттеді. Тондық дөңгелекті орган дизайнының түрленулерінен өзгеше, құбырлы органның толығымен электрондық түсіндірмесі («қосымша синтез» дизайнына негізделген) перспективалы бағыт сияқты көрінді. Дегенмен, ол үшін көптеген осцилляторлар қажет, ал олардың схемалық өлшемдері мен күрделілігі техникалық қиындықтар тудырды, себебі сол кездегі вакуумдық түтікшелер көлемді және тұрақсыз болды. Бенджамин Мисснер акустикалық дыбыс генераторларын электрондық схемалармен біріктіретін гибридтік тәсілдің коммерциялық өнімдер үшін қолайлы дизайн болатынын түсінді. Оргатрон 1934 жылы Фредерик Альберт Хошке Мисснердің патентына сәйкес жасалды. Желдеткіш бос қамыстарға ауа соғып, оларды қозғалтады. Бұл қозғалыстар бірнеше сыйымдылық сенсорларымен анықталады, содан кейін алынған электр сигналдары өңделіп, музыкалық дыбыстарды жасау үшін күшейтіледі. Orgatron 1935 жылдан 1941 жылға дейін Everett Piano Company компаниясымен өндірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және бизнес ауысудан соң, өндіріс 1945 жылы Рудольф Вурлитцер компаниясымен қайта жаңғыртылды және 1960 жылдардың басына дейін жалғасты, соның ішінде кейбір үлгілер 1945 жылдан 1947 жылға дейін Everett атауын сақтап қалды. 1955 жылы неміс компаниясы Hohner екі электростатикалық қамысты орган шығарды: Эрнст Захариас ойлап тапқан Hohnerola және Minetta. Сол онжылдықтарда Жапонияда да ұқсас электроакустикалық аспаптар – яғни, қосымша электрондық схемалары бар электр желдеткішпен жұмыс істейтін бос қамысты органдар жасалды. 1934 жылы Yamaha инженері Сей Ичи Ямашита жасаған Magna Organ, сол жылы жасалған Хошке аспаптарына ұқсас көп тембрлі клавиатуралық аспап болды, бірақ ол электростатикалық сенсорлардың орнына дыбыс өткізбейтін қораптағы микрофондарды пайдаланды. Бастапқыда Magna Organ жиілік көбейткіштерімен жасалған гармоникалықтардың қосындысынан тұратын қосымша синтезатор ретінде жобаланды. Алайда, 1930 жылдардағы технологиямен интермодуляциялық бұрмалаусыз полифонияға қол жеткізу қиын болды. Сондай-ақ, сол кездегі сын-пікірлер оның кейінірек іске асырылған дизайны қамыс жиынтықтарының, микрофондардың және динамиктердің (әртүрлі) комбинацияларын пайдаланатын дыбыс бояу жүйесіне ауысқан сияқты. Бұл аспап түрі кейіннен қайта коммерцияланды: 1959 жылы жапондық орган жасаушы Ичиро Курода өзінің алғашқы Croda органын жасады, ол әрбір жұп тұрақты тербеліп тұратын бос қамыстан және дыбыс өткізбейтін қораптағы микрофоннан тұрды, және оны Чиба префектурасындағы Ниши Чиба шіркеуіне орнатты.

(1930-шы жылдар)

1930 және 1940 жылдары шығарылған алғашқы электронды органдар вакуумдық түтіктер немесе трансформаторлық бөлгіштерді қолдана отырып, жиілік бөлгіш технологиясын пайдаланды. Транзистордың дамуымен толқынды жасау үшін механикалық бөліктерді қажет етпейтін электронды органдар жасау мүмкін болды. Олардың алғашқысы жиілік бөлгіш орган болды, ол хроматикалық гамманың бір октавасын шығару үшін он екі осцилляторды, ал қалған ноталарды жасау үшін жиілік бөлгіштерін қолданды. Бұл органдар Хэммондтан арзан әрі ыңғайлырақ болды. Кейінірек жасалған жаңалықтар бір радиожиілікті осциллятордан органды іске қосуға мүмкіндік берді. Жиілік бөлгіш органдарын көптеген компаниялар өндірді және оларды хобби талғамдастары жинап құрастыру үшін жиынтықтар түрінде ұсынды. Олардың кейбіреулері, мысалы, Гарт Хадсон ойнаған Lowrey органы кеңінен қолданылды. Lowrey органының электрондық конструкциясы Хэммондта қол жетімсіз болған питч-бенд (pitch bend) мүмкіндігін оңай қосуға мүмкіндік берді, ал Хадсон оны пайдалануға негіделген музыкалық стильді құрды.

(1930-шы жылдар)

Консольдік органдар – үлкен және қымбат электронды орган үлгілері, құбырлы орган консольдеріне ұқсайды. Бұл аспаптар толық диапазонды мануалдар, кеңірек таңдаулы тоқтаулар және екі октавалық (немесе кейде тіпті 32 ноталық) педаль тақтасы сияқты дәстүрлі конфигурацияға ие, оны стандартты еңбек және өкше тәсілімен екі аяқпен де ойнау оңай. (32 ноталық педаль тақтасы бар консольдік органдар кейде "концерт органдары" деп аталады.) Консольдік модельдер, спинет және аккорд органдары сияқты, педальдердің үстіне орнатылған кіріктірілген динамиктерге ие. Дәстүрлі конфигурациясы, кең мүмкіндіктері және спинеттермен салыстырғанда жақсы өнімділігі арқасында консольдік органдар кішкентай шіркеулерде, қоғамдық өнер көрсетулерде және тіпті орган сабақтарында қолдануға өте қолайлы. Консольдік үлгіде ойнауға алғашқы рет үйренген үй музыканты немесе студент кейін шіркеудегі құбырлы органға салыстырмалы түрде оңай көше алатынын байқады. Жоғары оқу орындарының музыка факультеттері студенттерге жаттығу үшін консольдік органдарды ұсынды, ал шіркеу музыканттары оларды үйде жиі қолданды.

(1957)

1950 жылдардың ортасына дейін электрондық органдарда көлемді әрі тұрақсыз вакуумдық түтіктер қолданылды. Бұл олардың мүмкіндіктерін кеңейту және үйлерде пайдалануын шектеді. 1947 жылы Bell Labs зертханасында ойлап табылған транзисторлар 1950 жылдары сериялық өндіріске енгізілді, ал олардың кішкентай өлшемі мен тұрақтылығы "транзистор революциясы" деп аталған электрондық жабдықтарды өндіруде маңызды өзгерістерге алып келді. 1957 жылы үй органдарын шығаратын Gulbransen компаниясы әлемдегі алғашқы транзисторлық органды, B үлгісін (Model 1100) таныстырды. Ол орган дыбыс жасау үшін транзисторларды пайдаланса да, күшейту үшін вакуумдық түтіктерді қолдануды жалғастырды. Содан кейін басқа өндірушілер де осы технологияны қолданды.

(1950-ші жылдар)

1960 жылдары электронды органдар танымал музыканың барлық жанрында кеңінен таралды, Лоренс Уэлктен бастап қышқыл рокқа (мысалы, The Doors, Iron Butterfly) дейін, тіпті Боб Диланның Blonde on Blonde альбомында да қолданылды. Кейде Хаммонд органдары пайдаланылса, ал кейбіреулерінде қазіргі заманғы цифрлық пернетақтадан сәл ғана үлкен, толығымен электрондық, кішкентай аспаптар – комбо органдар болды. (Фарфиса және Вокс компаниялары жасаған түрлі портативті органдар ерекше танымал болды және ретро стильді рок тобы арасында осы күнге дейін сұранысқа ие.) 1970, 1980 және 1990 жылдарда мамандану күшейді: госпел және джаз өнерінде Хаммонд органдары жиі қолданыла берді, ал түрлі рок стиліндегі музыканттар үлкен интеграциялық схемалар мен цифрлық технологияның кеңінен қолданылуына байланысты, күрделі электронды клавиатуралы аспаптарды пайдалана бастады.

(1971)

Аллен 1971 жылы әлемдегі алғашқы цифрлық органды (және бірінші цифрлық музыкалық аспаптың коммерциялық өнімін) ұсынды: Аллен Цифрлық Компьютерлік Орган. Бұл жаңа технология Солтүстік Америкалық Rockwell (жоба жетекшісі Ральф Дойч) компаниясымен үйге орнатылатын органдар үшін әзірленді және Алленге лицензияланды, ол оны шіркеу органдарында пайдалана бастады. Кейін Аллен Rockwell және Дойч компанияларын сотқа берді және цифрлық компьютерлік орган технологиясына толық құқық ие болды.

Құбырлы-электронды гибридтік органдар (1930-шы жылдар)

Құбырлы орган мен электрондық технологияның алғашқы үйлесімдері (кейінірек электронды дыбыс генераторларын қоса алғанда) 1930 жылдары жасалды. Көбінесе электронды орган консольдері ескірген құбыр консольдерін алмастырады, құбырлардың электрлік басқару жүйесін жаңартады, сондай-ақ органына электронды дыбыстар қосады. Тіпті үлкен құбырлы органдар да олардың ішінде 16-32 футтық құбырлар қажет болатын ең терең бас дыбыстарын шығару үшін электронды дыбыстармен толықтырылады. Құбырлар мен электронды дыбыстарды біріктіретін гибридті орган үшін құбырлар қоршаған ортаның өзгеруімен тональностьын өзгертеді, ал электронды дыбыстар әдетте оған сәйкес келмейді. Орган құбырының шығаратын дыбысының жиілігі оның геометриясына және оның ішіндегі ауаның дыбыс жылдамдығына байланысты. Бұл көрсеткіштер температура мен ылғалға байланысты сәл өзгереді, сондықтан қоршаған ортаның өзгеруімен орган құбырының тональностьы да сәл өзгереді. Гибридті аспаптың электронды бөлігінің тональностьын қажет болған жағдайда қайта реттеу қажет. Ең қарапайым әдіс – органист қолмен реттей алатын басқару, бірақ кейбір жаңа цифрлық модельдер мұндай түзетулерді автоматты түрде жасай алады.

Электронды шіркеу мүшелері (1939)

Бірінші толық электронды шіркеу органы 1939 жылы Жером Марковиц жасады, ол Аллен Орган Компаниясының негізін қалаушысы және радио түтіктерге негізделген тербеліш схемаларын қолдану арқылы құбырлы органның дыбысын дәл қайталауды жетілдіру үшін жылдар бойы жұмыс істеген еді. 1958 жылы Роджерс Орган Компаниясы алғашқы қатты күйдегі, транзисторлық шіркеу органы – үш мануалды Opus 1-ді құрастырды. Тек бірнеше тәуелсіз дыбыс көздерімен жұмыс істейтін жиілік бөлігіш схемаларынан өзгеше, сапалы электронды шіркеу органдарында әр нота үшін кем дегенде бір тербелісші болады, ал әдетте тамаша ансамбль эффектін жасау үшін қосымша жиынтықтар да қарастырылады. Мысалы, Роджерс Opus 1 сериясында сегіз транзисторлық дыбыс генераторы болған. Күні бүгінге дейін де цифрлық органдар үлкен құбырлы органның әсерін жақсырақ имитациялау үшін бағдарламалық жасақтамаға негізделген цифрлық осцилляторларды пайдаланады, олар көптеген тәуелсіз дыбыс және тембр көздерін жасайды.

Цифрлық шіркеу мүшелері (1971)

Цифрлық шіркеу органдары құбырлы органдарды ауыстыру мақсатында немесе қолданыстағы құбырларды ойнатуға арналған цифрлық консоль ретінде жасалады. Құбырлы және цифрлық аспаптардың дыбыс тембрі арасындағы айырмашылықтар талқыланып жүр, бірақ қазіргі заманғы цифрлық органдар арзанға түседі және аз орын алады. Цифрлық орган – құбырлы органы бар, бірақ оны күтіп ұстауға шамасы келмейтін шіркеулер үшін тиімді балама. Ал кейбір құбырлы органдарды ондаған жылдар бойы күрделі жөндеулерсіз ойнауға болады. Дегенмен, жоғары бастапқы құны және құбырлы органның жобалануы, құрастырылуы мен "дыбысталуына" кеткен уақыт олардың өндірісін шектеді. Көптеген жаңа цифрлық шіркеу органдары жазылған құбыр үлгілерінен дыбыстарды синтездейді, ал кейбіреулері құбыр дыбысын аддитивті синтез арқылы модельдейді. Дыбысты модельдеуді кәсіби орган "дауыстаушысы" (voicer) жасайды, ол органды орнатылған жерінде аяқтайды, бұл құбырлы органның реттелуі мен дауысталу процесіне ұқсас. Бұл органдар жоғары сапалы, арнайы жасалған аудио жүйелерді де пайдаланады. Әдеттегі және зауыттық цифрлық шіркеу органдарын құрастыратын фирмалардың қатарында Ahlborn Galanti, Allen, Eminent, Johannus, Makin, Rodgers, Viscount және Wyvern компаниялары бар.