Кіріспе

Б.з.б. 1-ғасырдағы римдік тарихшы Валериус Антиас (б.з.б.) – Ливийдің оны дереккөз ретінде еске алатын ежелгі римдік жылнамашысы. Оның еңбектерінің толық нұсқалары сақталмаған, бірақ басқа авторлардың еңбектерінде оған тиесілі деп айтылатын алпыс бес фрагментінен ол ежелгі Рим тарихын кем дегенде жетпіс бес кітапта жазған деген қорытынды жасалды. Фрагменттердегі соңғы белгілі оқиға – б.з.б. 91 жылы қайтыс болған оратор Луций Лициний Красс мұрагерлерінің еске алынуы. Антиасқа қатысты классикалық (грек және латын) әдебиеттердегі жетпіс сілтемелің алпыс бірінде ол римдік аңыз тарихы бойынша сарапшы ретінде көрсетілген.

Өмір

Валериус Антиастың өмірі туралы аз ғана мәліметтерді анықтауға болады. Тарихшылар оның отбасы Валериан Антиаттар, Валериан руының Антиум маңында (кем дегенде ерте республикалық дәуірден бастап) қоныстанған тармағы болған деп есептейді. Ол Луций Валериус Антиастың ұрпағы болуы мүмкін. Ол, Квинт Клавдий Квадригарийден ертерек замандас болған және Сулла заманында өмір сүрген. Дегенмен, кейбір ғалымдар мұны даулап, оның кейінірек өмір сүргенін (әлде Юлий Цезардың замандасы) және б.з.д. 50 жылдан кейін еңбегін жазғанын айтады, себебі Цицерон «Заңдар туралы» еңбегінде оны тарихшылар тізіміне қоспаған. Антиас жас жылнамашылардың ең маңыздысы саналды.

Жұмыс

Антиастың анальдар немесе historiae ретінде сақталған, көбінесе жоғалған еңбегі Рим тарихына Римнің құрылуымен кіріспе берді және кем дегенде б.з.д. 91 жылға дейін созылды. Екінші кітабында аңызға айналған римдік патша Нума Помпилий туралы, ал жиырма екінші кітабында б.з.д. 136 жылы Гай Хостилий Манциннің капитуляциясы туралы айтылады (Ливий бұл оқиғаны өзінің тарихының 55-ші кітабында ғана келтіреді). Сондықтан, ертерек заманға қатысты мәліметтер автордың замандас тарихына қарағанда әлдеқайда қысқа баяндалған. Антиастың еңбегі өте сенімді болған жоқ. Ливий римдік соғыстардағы қаза тапқан және тұтқынға алынған жаулардың санын әсте жоғарылатып көрсеткені үшін сынаған. Кейде ол тіпті шайқастарды өзі ойлап тапқандай көрінеді. Бірақ кейде дұрыс мәліметтер де келтірген, бұл фактіні Полибийдің берген деректерімен салыстыру арқылы байқауға болады. Антиас әр жылдық есебіне әскерлер мен провинциялардың орналасуы, маңызды белгілер, шайқастар, жаңа колониялардың құрылуы сияқты мәліметтерді қосты. Әр жылдың соңында ол театрлық қойылымдар, храмдардың ашылуы және басқа да жаңалықтар, әсіресе Рим қаласындағы оқиғалар туралы хабарлаған. Ежелгі грек тарихнамасының ықпалымен Антиас өзінің әңгімелерін ұзақ, сенсациялық етіп беру арқылы оқырмандарының қызығушылығын оятқан. Ол көне тарихшылардың көбінесе қысқаша баяндамаларын көрнекті егжей-тегжейлі деректермен толықтырып, сондай-ақ аңыздар мен керемет оқиғаларды айтқан. Ол Сципион ағайындыларының сот процесі туралы мәліметтерді бұрмалаған (Ливий 38.50-60-ты салыстырып қараңыз) және ерте рим республикасында өмір сүрген Валерий тайпасының мүшелерінің жоғары лауазымдары мен ерліктері туралы мәліметтерді өзі ойлап тапқан сияқты, себебі сол ерте заманға қатысты сенімді деректер болмағандықтан, оның сөздерін жоққа шығаратын ешкім болған жоқ. Антиас король Нуманың кітаптары салынған табыттардың табылуы туралы рационалды түсіндірме берді, себебі ол табыттарды қазба жұмыстары арқылы емес, жаңбырдың нәтижесінде тапқан. Антиас стилі қарапайым болғанмен, архаикалық емес, ал Марк Корнелий Фронто (epistel ad Verus 1, 1, p. 134, 2 ed. Ван ден Хоут) оның тілі мен стилін тартымсыз (invenuste) деп бағалаған. Сондықтан, кейінгі грамматиктер оның сөздерін тура сөзбен келтіруге асыққан жоқ.

Мұра

Антиастың Ливийге тигізген әсері туралы қалыптасқан бір көзқарас бойынша, соңғысы «Ab Urbe Condita Libri» еңбегінің 1-10 кітабында негізінен Антиасқа сүйенген, бұл – Римнің аңыз тарихы. «Ливий Антиас еңбегін еркін пайдаланып, тек қана келіспеген жағдайларда ғана оны атады деген пікір мүлдем негізсіз. Өйткені, Ливий оны тікелей атамаса да, оның басқа дереккөздерден белгілі болған мәлімдемелерімен келіспейтін немесе мүлдем назарға алмайтын он төрт нақты мысалға кездестік». Мысалы, 1-фрагментте Акка Ларентия мүлкін Ромулға қалдырғаны айтылады. Ливий бұл туралы ештеңе айтпайды. 3-фрагментте дәл 527 Сабин әйелінің ұрланғаны туралы мәлімдеме бар. Ол осылардың алтауымен келіспейді, тағы он біреуін сынап бағалайды, он мәлімдемеде Антиаспен келіспейді, ал екеуімен келісіп, кейіннен оларды жоққа шығарады. Говард бұл туралы «Бізді Антиас Ливий тарихының маңызды бөлігінің көзі болды деп сендіруге шақырып отыр, ал Ливий оның еңбегінің басындағы бөлігінде соқырлықпен оны ілесіп өтті» деп сынға алады.