Кіріспе
Венгрия Корольдігінің ең жоғары лауазымы 11 ғасырдан 1848 жылға дейін Венгрияның палатині (nádor немесе nádorispán, Landespalatin, palatinus regni Hungariae) – 11 ғасырдың басынан 1848 жылға дейін Венгрия Корольдігінің ең жоғары лауазымы болды. Алғашқыда палатиндер монархтардың өкілдері болды, кейін (1723 жылдан бастап) вице-регент (вице-патша) дәрежесіне көтерілді. Корольдіктің алғашқы ғасырларында оларды король тағайындаса, кейіннен (1608 жылдан бастап) Венгрия Корольдігінің сеймі сайлады. Палатиннің құзыретіне тек Венгрияның өзі ғана кірді, ал Хорватия Корольдігінде 1918 жылға дейін бан корольдіктегі ең жоғары лауазымды (корольдің өзінен кейін) атқарды, корольдің өкілі, корольдік әскерінің бас қолбасшысы және вице-король болды (Хорватия, Славония және Далмация 1102 жылы Венгриямен біріккеннен кейін).
The Palatine of Hungary (nádor or nádorispán, Landespalatin, palatinus regni Hungariae) was the highest ranking office in the Kingdom of Hungary from the beginning of the 11th century to 1848. Initially, Palatines were representatives of the monarchs, later (from 1723) the vice regent (viceroy). In the early centuries of the kingdom, they were appointed by the king, and later (from 1608) were elected by the Diet of the Kingdom of Hungary. A Palatine's jurisdiction included only Hungary proper, in the Kingdom of Croatia until 1918 the ban held similar function as the highest office in the Kingdom (after the king himself), monarch's representative, commander of the royal army and viceroy (after the union of Croatia, Slavonia and Dalmatia with Hungary in 1102).
Атау
Атақтың ең ерте жазылған ортағасырлық латынша түрі – comes palatii ("сарай графы"); ол 1055 жылы шығарылған Тихани аббаттығының құрылтай актісінде сақталған. Жаңа нұсқасы (comes palatinus) 11 ғасырдың екінші жартысында қолданыла бастады; ол алғаш рет 1067 жылы тіркелген. 1230 жылдары қысқартылған palatinus формасы ресми нұсқаға айналды. 1340 жылдары жаңа ресми атау – palatinus regni Hungariae ("Венгрия Корольдігінің палатині") қабылданды, бұл сол кезден бастап патшалық қызметкерлері болған палатиндердің мемлекеттік кеңестің өкілдері ретінде де қарастырылғанын көрсетеді. Мажар тіліндегі атаудың түпнұсқа нұсқасы – nádorispán; ол алғаш рет 1405 жылы жазылған. Сөздің этимологиясы белгісіз. Көптеген ғалымдар оның түбірі славян тіліндегі "сарқырама" (дворjь) деген сөз екеніне келіседі, бірақ *nadъ dvorjь županъ ("патшалық сарайдың басшысы") формасының шын мәнінде болғанын дәлелдейтін құжаттар жоқ. Чех және серб-хорват тілдерінде ұқсас тіркестер (náderšpan және nadršpan) болған, бірақ олар тек венгр тілінен алынған сөздер ретінде, Венгрия палатиндеріне сілтеме жасаған. Людовик Туберо және басқа да 16 ғасыр ғалымдары палатинге "нандориспан" деп сілтеме жасаған. Тарихшы Андраш Рона Тас бұл атаудың болгарлардың венгр тіліндегі ескі атауымен (nándor) байланысты болуы мүмкін екенін айтады. Егер оның теориясы дұрыс болса, онда палатин бастапқыда Венгриядағы болгарлардың басшысы болған. Басқа ғалымдар Рона Тастың теориясын қабылдамады, өйткені "нандориспан" нұсқасы түпнұсқа "надоршпан" нұсқасынан дамыған сияқты. Атаудың қазіргі венгр тіліндегі нұсқасы (nádor), бастапқы атаудың қысқартылған түрі, алғаш рет 1784 жылы жазылған.
Шығу тегі (1000 - 1100)
Жоғары дәрежелі лауазымды шенеуніктер, palatinus немесе comes palatii деген атаққа ие болғандар, ортағасырлық Еуропаның бірнеше корольдік сарайларында болды. Каролингтер империясында comes palatii монархтың орынбасары және 9 ғасырдағы ең жоғары судьялардың бірі болды, замандас Хинцмардың айтуынша. 892 жылы Хорватияда zuppanus palatii патша сарайының басшысы болды. 11 ғасырдағы Богемия мен Польшада "сарай графы" әскери істерде монархтың орынбасары қызметін атқарды. Ғалымдардың бір теориясы бойынша, comes palatii бастапқыда патшалық үйдің басқаруына жауапты болған, бірақ бастапқы көздерде палатиндердің экономикалық функциялары туралы тікелей сілтеме жоқ. Венгрия тарихшылары Киелі Рим империясының императорлық сарайы Венгриядағы патшалық үйдің ұйымдастырылу үлгісі болды деген келісімде. Тарихшылар сондай-ақ, 1038 жылы қайтыс болған Венгрияның бірінші королі I Стефан алғашқы палатинды тағайындады деп келіседі, бірақ оның билігі кезінде бұл лауазым туралы ешқандай бастапқы деректерде айтылмаған. Гьёрги Гьёрффи 1005 жыл шамасында патшаның тапсыруымен он ауылды Паннонхалма аббаттығына беруге жауапты болған Комс Чеба, ауылдар көптеген округтерде орналасқандықтан, ол бір округтің басшысы болмаған болуы керек деп санайды. "Святой Герардтың ұзақ өмірі" кітабында Стефан I патша, Айтониді жеңгеннен кейін, Цсанадты "патша мен Айтони үйінің қожайыны" етіп тағайындағаны жазылған. Кейбір тарихшылар (Гьёрффи мен Габор Торочкай сияқты) бұл мәтін Стефанның билігі кезінде Цсанадтың біраз уақыт палатин қызметін атқарғанын көрсетеді дейді, ал басқа тарихшылар (мысалы, Тибор Сзёкс және Тибор Алмаси) аңыз авторы бұл сөздерді 105-ші псалмнан алған дейді, онда патшаның үйінің "бастығы" туралы айтылған. Дегенмен, Герард Цсанадтың сол аңызы 1041 жылы "Палатин графы Аба" Стивен I-нің мұрагері Петр Орсеолоны тақтан түсірумен байланысты ең ерте тарихи оқиғаны сақтайды. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, Аба, Стефан I-нің туысы немесе жүрегі туысы, Стефан I-нің өзі тарапынан палатин етіп тағайындалған болуы керек. Король Коломанның жарлығында испандықтар шекарадан монархқа жіберген елшілер "жол ақысын және кері жол ақысын" палатиннен талап етуге құқылы екені айтылған. Басқа бастапқы көздерде алғашқы палатиндердің экономикалық міндеттері туралы тікелей дәлелдер жоқ, бірақ 11 ғасырдағы патшалық жарғыларында аталған басқа патшалық шенеуніктер (испандықтар мен аттықтар) патшалық үйдің басқаруына жауапты болған сияқты көрінбейді. Осылайша, көптеген тарихшылар 1120 жылдарға дейін палатиндер патшалық домендер мен кірістердің әкімшілері болған деп санайды. 11 ғасырдың соңынан бері құжатталған палатиндердің удворниктерге, яғни патшаға қызмет ететін адамдарға билік етуі де осы теорияны растайды. 13 ғасырдың соңында өмір сүрген Симон Кеза патша Коломанның "өзінің удворниктерін патшалық удворниктерін пайдалану үшін бергенін" айтқан, бірақ Кезаның куәлігі күмәнді. "Ескертпелерінде" Стефан I патшалар сот істерін жеке өзі қарамауы керек екенін мәлімдеді, бұл 11 ғасырдың бірінші жартысында патшалар үшін билік басындағы шенеунік сот жүргізгенін көрсетеді. Қазіргі тарихшылар палатиннің осы жоғары лауазымды шенеунік болғанымен келіседі. Венгрия королі Ладислав I билік құрған кезде немесе одан аз уақыт бұрын шыққан заң кітабында палатиндердің сот функциясына қатысты алғашқы сілтеме сақталған. Сондай-ақ, сол жарлықта "герцог графы" "өз халқынан басқаларды соттаса", сол соманы төлеуі керек деп шешті. 1455 және 1456 жылдардағы Венгрия Корольдігінің диетасы "de officio Palatini" жарлығын шығарды, бұл палатиннің патшаның өкілі ретінде лауазымын кепілдікке алды. 1400 жылдан бастап ол патшаның вице-регенті болды, бірақ бұл функция 1526 жылдан кейін ғана маңызды болды. Оған патша әскеріне қолбасшылық етуге және патшаның орнына Венгрия Корольдігінің диетасына төрағалық етуге рұқсат берілді. Патша кәмелетке толмаған немесе патшалық аралық болған жағдайда, ол да диетаны шақыруға құқылы болды. 1450 жылдан бастап ол патшаның өзіне ұқсас, бірақ белгілі бір шектеулермен патшалық мүлікті беруге құқылы болды. 1485 жылғы заңда патша болмаған кезде палатин вице-регент болады деп нақты көрсетілген.
The Diet of the Kingdom of Hungary of 1455 and 1456 issued the decree "de officio Palatini", which guaranteed the palatine's position as the representative of the king. From around 1400 he was the viceregent of the king, a function which however only became important after 1526. He was allowed to command the royal army and to preside over the Diet of the Kingdom of Hungary instead of the king. When the king was not of age or if there was an interregnum, he also could convene the Diet. From around 1450 he had the right to grant royal property – like the king himself but with certain restrictions. An act of 1485 explicitly stipulated that the palatine shall be the viceregent in the king's absence.
Ерте заманауи кезең (14851608)
1526 жылдан кейін Габсбургтер патшалықтың билеушілері болғанда және түріктер патшалықтың үлкен бөліктерін басып алғанда, палатин вице-регент (вице-патша) ретінде Корольдік Венгриядан тыс Прагада, кейін Венада орналасты. 1526 жылы палатин өмір бойына толыққанды лауазымға ие болды. 1527 жылы палатин Истван Батори басқа да ақсүйек өкілдерінен тұратын Венгрия вице-регенттік кеңесін құрды (үкімет сияқты орган, 1531 жылдан бастап Поцсониде (немісше: Пресбург, қазіргі Братислава) орналасқан), ол 1549 жылы палатин басқарған тұрақты мекемеге айналды. 1608 жылы вице-регенттік және палатиннің функциялары бөлінді. 1673 жылы император Леопольд I Магнаттардың қастандығынан кейін Венгрияны тікелей басқару үшін Директориум тағайындағандықтан, палатин лауазымы тоқтатылды, бірақ 1681 жылы ол қайта жаңартылды. Вице-регенттік кеңес 1673 жылы таратылды, бірақ 1723 жылы жаңартылды, осы кезде палатин кеңестің ресми президенті болды. 1848 жылғы Венгрия революциясы кезінде Габсбургтердің кіші тармағының мүшесі, палатин эрцгерцог Стефан революционерлер мен Венадағы императорлық сарай арасындағы маңызды делдал болды. Алайда, 1848 жылдан кейін палатин тек символдық лауазым болды, бірақ бұл лауазым 1918 жылы ғана – Габсбургтердің Венгрия Корольдігіндегі билігінің аяқталуымен (корольдік ресми түрде 1945 жылға дейін сақталды) тоқтатылды.
Монархтың орынбасары
1222 жылғы Алтын бұқаша palatine-ге монарх атынан әр жыл сайын король Святого Стефан мерекесінде Секешфехервар қаласында дәстүрлі түрде өткізілетін үлкен құрылтайда қатысуға рұқсат берді. Palatine-нің жыл сайынғы заң күніне қатысуы, оған билеуші мен ақсүйектер арасында делдалдық қызмет атқаруға мүмкіндік берді.
Сот функциялары
Бастапқыда палатиндер патшалардың атынан, негізінен патша сарайында сот істерін қараған. Патша Ладислав І-ге жатқызылатын жарлықта, палатинге "ұдворниктер мен өз еркімен келгендерден басқа" ешкімге "мөр жіберуіне" тыйым салынған. Төрт патшалық грамота көрсетіп тұрғандай, 12-шы ғасырда палатиндер, басқа жоғары лауазымды патшалық шенеуніктермен бірге, шіркеу мекемелері мен патшалық адамдар арасындағы дауларды соттаған, оларға монархтар осы міндетті жүктеген. Палатиндердің өз соттары 13-шы ғасырдың басынан белгілі. 1201 жылы король Эмерик Сароспатактағы "қоныс аударғандарды" король мен палатиннен басқа барлық судьялардың билігінен босатқан, бұл палатиндердің тек монархтардың өкілдері ретінде ғана емес, өздері де істерді қарағанын көрсетеді. 1222 жылғы Алтын бұйрық бойынша, палатиннің Венгрияның барлық халқына билігі болған, бірақ ол тек монархтың келісімімен ғана дворянды өлімге кесуге немесе дворянның мүлкін тәркілеуге құқылы болған. Осы бұйрық 1231 жылы Венгрия королі Андрей II прелаттардың талабы бойынша Алтын бұйрықты бекіткен кезде дәстүрлі құқыққа сәйкес шіркеу соттарының (оның ішінде дін қызметкерлерінің иммунитеті) билігін растайтын сөйлеммен толықтырылды.
Орынбасарлар
Палатиндердің өкілдеріне қатысты ең ерте жарғыларда олар бірнеше атаумен айтылған, соның ішінде vicarius palatini (1220 және 1221 жылдары) және vicecomes palatini comitis және viceiudex palatini comitis (1221 жылы). Regestrum Varadinense-де (Морис Пок кітаптарымен қоса) сақталған осы құжаттар, палатин мен оның өкілдерінің сол кезеңде, бірақ қашық жерлерде сот ісін жүргізгенін көрсетеді: палатин Николай Сак Тиса өзенінен шығысқа қарайғы жерлердегі істерді қарағанда, оның өкілдері 1220 жылы Трансдунайда жұмыс істеген. Бұл практика, әрине, ұнамаған, себебі 1222 жылғы Алтын бұйрықта палатиннің «өз сотындағы судьядан басқа судьяның өкілі болмайды» деп нақты айтылған.
Маңызды сауыттар
Маңызды отбасылар, бірнеше палатинді қамтамасыз еткен: 11, 12, 13 және 14 ғасырларда Аба (әулеті), Лакфи, 15 ғасырда Гарай, содан кейін Батори және Заполя, Эстерхази, Палффи, ал соңында Габсбургтердің Иосиф тармағы. Ең танымал палатиндер: 17 ғасырдың басында Тренчиннің Иштван Ильешази, одан кейін 1616 жылға дейін Гьёрги Турзо және Янош Закмарди. Турзо – көптеген қыздар мен жас әйелдерді өлтірді деген айыппен сотталған графша Елизавета Баториді тұтқындаған палатин. 17 ғасырдың қалған бөлігінде бұл лауазымды Эстерхази, Палффи, Франциск Весселеньи, Редей және басқа да отбасы мүшелері иеленді. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың бірінші жартысындағы соңғы палатиндер Габсбургтердің әміршілері Александр Леопольд, Иосиф және оның ұлы Стефан болды, олар 1848 жылы лауазымынан кетті. 1867 жылы Стефан мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, оның жарты інісі, Австрияның архигерцогы Иосиф Август титулды мұраға алды, бірақ сол кезде бұл лауазым тек рәміздік сипатта болды.
Негізгі дереккөздер
Симон Кеза: Мажарлардың іс-әрекеттері (Ласло Веспреми және Франк Шаер редакциялаған және аударған, Женё Сюц зерттемесімен) (1999). CEU Press. Ортағасырлық Венгрия Корольдігінің заңдары, 1000–1301 (Янош М. Бак, Гьёрги Бонис және Джеймс Росс Суини аударған және редакциялаған, Андор Цизмадияның бұрынғы басылымдары туралы мақаласымен, Екінші түзетілген басылым, Лесли С. Домонкоспен бірлесіп) (1999). Чарльз Шлакс, кіші баспа.