Кіріспе

Ағылшын ақыны, драматург және ән жазушы Генри Кэри (шамамен 26 тамыз 1687 – 5 қазан 1743) – ағылшын ақыны, драматург және композитор. Ол Вальполеанға қарсы сатирик және патриот ретінде танылған. Оның бірнеше мелодиялары бүгінге дейін орындалып келеді, ал ол өлімінен кейінгі буын арасында жоғары бағаланды. Ол анонимді түрде жұмыс істегендіктен, өзінің туындыларын басқаларға өздері жазғандай етіп сату арқылы, қазіргі зерттеушілер оның поэзиясының бір бөлігіне ғана сенімді, ал ол жазған музыканың көп бөлігі театрлық қосымша музыка үшін арналған. Дегенмен, өзінің атымен және қолымен ол өнімді ән жазушы және балладашы болды, және осы әндердің көбіне өзі сөз жазды. Бұдан өзге, ол көптеген опералар мен пьесалар жазды. Оның өмірі 18 ғасырдың басындағы кәсіби автордың бейнесін көрсетеді. Ол мұрагерлікке, ақсүйектік атаққа немесе мемлекеттік қызметке ие болмай, барлық табысты орындар үшін жазды, бірақ сонымен қатар өзінің саяси көзқарасын сақтап, сол кездегі үкіметке қарсы маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Сонымен қатар, ол драмадағы жаңа "Патриоттық" қозғалыстың алдың қатарлы қайраткерлерінің бірі болды.

Ерте өмір

Генри Кэри Лондонда туған және Джордж Савилдің, 1-ші Галифакс маркизінің заңды емес ұлы болған. Кэри өзі бұл туралы айтпаған, бірақ ол үш ұлына "Савил" есімін қойған, бұл Галифакстың үш ұлының дүниеге келуімен сәйкес келеді. Сонымен қатар, ол өзінің барлық маңызды туындыларын Галифаксқа арнады (Gillespie 127). "The Gentleman's Magazine" журналындағы өмірбаянында Кэри Савил отбасынан "көңілді жылдық жәрдем" алғаны айтылған, бірақ бұл күмәнді және расталмаған. Кэридің ең танымал пьесалары сахнада қойылғанда да, жалдамаға жұмыс істегені мұндай жәрдемге қарсы келеді. Әңгімелерден басқа, Кэридің кімдерден туғанын анықтау мүмкін емес. Генри мен Мэри Кэри, екеуі де мектеп мұғалімдері, оның ата-анасы болуы мүмкін. Шындығында, Ричард Хокинстің сөзіне сүйенсек, оның алғашқы кәсібі орта тапқа жататын балаларға арналған пансионда музыка сабақтарын оқыту болған, ол авторлық жұмыстан бөлек осы қызметті атқарған. Сондықтан, бұл екі Кэри оның биологиялық болмаса, оның орнын басушы ата-анасы болуы мүмкін.

Нэмби Пэмби және Валполеанға қарсы сатира

Оның "Намби Пэмби" (1725 ж.) поэмасы Александр Поптың жиі және әйгілі ашуының нысанасы болған Амброз Филипсті сатираға айналдырды. Филипс "барлық адамдарға" – Роберт Уолполдан бастап, балаларға арналған анаға дейін – бірнеше өлең жазған еді, ал соңғысы Кэриге асыра сөйлеуге мүмкіндік берді. Филипс 2,5 футтік ямбтік өлең жолын қолданды, ал Кэри жартылай жол Филипс өзінің жартылай ой-пікіріне сай келеді деп мәлімдеді. Өлең соншалықты табысқа ие болды, Кэридің өзі "Намби Пэмби Кэри" (ал Филипс "Намби Пэмби" деп аталды) деп таныла бастады, тіпті өлең балалар әдебиеті ретінде де қолданыла бастады. Сонымен қатар, "namby pamby" сөзі кез келген мағынасыз әшекейді сипаттау үшін кеңінен қолданыла бастады. Кэридің әндерінің бірі – "Sally in Our Alley" да ерекше табысқа ие болды және оны қазіргі заманға дейін көптеген әншілер орындады. "Намби Пэмбиден" кейін Кэри Роберт Уолполға қарсы шыққандардың арасында белгілі бір тұлғаға айналды, ал поэманы Александр Поп (ал Джозеф Аддисон "Салли біздің аллеямыздағы" әнін) мақтады. Кэри Генделдің операларына құрметпен қарады, бірақ Джон Гей мен Александр Поп сияқты опера жұлдыздарын абсурд деп ойлады. Сондықтан ол 1726 жылы операны сатиралық тұрғыдан бейнелеуді бастады және сол жылы "Фаустина, немесе Рим әншісі" – Фаустина Бордонидің сатирин жасады. Фаустина сол кезде Франческа Куццонимен қатысты ұрыста болды және келесі жылы Генделдің қойылымы кезінде тіпті төбелес те болды. Келесі жылы ол итальяндық кастрати опера жұлдызы Сенесиноны сатиралау үшін "Қолға түсіру – жұқпалы" атты туындысын жазды. 1730 жылы ол бұрынғы пьесасы "Асалу және үйлену" үшін музыка мен балладаларды қосты және пьесаны "Клоунның хитролығы" деп атады. Ол пьесаның негізгі мәтінін қайтадан, жаңа музыкамен 1732 жылы "Бетти, немесе Елдік келіншектер" үшін пайдаланды. Операға деген сүйіспеншілік және оның кемшіліктеріне деген наразылық, сондай-ақ патриотизмге деген құштарлық және Уолполдың саясатына деген наразылық – осы екі ерекшелік Кэридің барлық кәсіби туындыларында көрінеді. Сол жылы Кэри Патриоттық вигдер жиналысында "God Save the King" әнін алғаш рет орындаған болуы мүмкін, және осы әнді оған жатқызуға негіз бар. 1795 жылғы 13 тамыздағы "Бат хроникасында" былай делінген: "God Save the King" әнінің сөздері мен музыкасының авторы туралы күмәндіктер Баттың мырзасы [Джон Кристофер] Смит куәлігімен жойылды. Ол Генри Кэридің оған әннің сөздері мен әуенімен келіп, бастың дұрыс еместігін түзетуді сұрағанын айтты; және Кэридің өтініші бойынша Смит мырза дұрыс гармониямен жаңа басты жазды. "God Save the King" әнінің ең алғашқы жарияланған нұсқасы (екі дауысқа) шамамен 1740 жылдардың басына жатады.

Кэри драмалық сатирик ретінде

Драматург ретінде Кэри 1730 жылдары сатирикалық драманың қайта жандануына зор үлес қосты. "Намби Пэмби" пьесасының табысынан кейін Кэриді торилік саяхатшылардың ескі буыны мен Скриблер клубының ықыласымен қабылдады. Джон Гейдің "Жалшы операсы" арқылы баллада операсын ойлап табуынан кейін, Кэри музыкалық бурлесктер жазуға көшті. Ол осы кезеңде басқа драматургтерге көптеген музыка мен либретто жазды. 1732 жылы Джон Фредерик Ламп, Томас Арн, Джон Кристофер Смит және Генри Кэри ағылшын операсы жобасын құрды. Олардың мақсаты – ағылшыз тіліндегі операны қайта жаңғырту болатын. Бірлесіп, олар ағылшын опералық компаниясын құрды, ал Кэри "Амелия" (Ламп қойған, және Генри Филдинг ұнататын оппозициялық "The Haymarket" театрында қойылған) және "Тераминта" (Смит қойған, және Линкольн Инн Филдс-те көрсетілген) үшін екі либретто жазды. "Амелия" үлкен сәттілікке ие болды, бірақ опералық компания сәтсіз аяқталып, жоба орындалмады (Gillespie 128). Операның шетелдік сипатын сатиралағаннан кейін, 1734 жылы Кэри нашар жазылған, көптеп шығарылған трагедияға назарын бұрды. "Хрононхотонтолог" – бомбастық трагедияның пародияссы, әсіресе ол Дрюри Лейндегі бірлескен, саспақ спектакльдерінің пародияссы. Бұл пьеса батыл болды, себебі ол Ансбахтың Каролинасын және Ұлыбританияның Георгий II-ін сатиралайтын. Королева Роберт Уолполмен одақтасқандығы және оның ерсілі-қарсылығы үшін сынға ұшырады. Пьесада Кэридің көптеген музыкалық шығармалары да болды. Егер пьесадағы сынды замандас одақтастары түсінген болса, оны мағынасыз өлеңдермен бурлеск ретінде қарастыруға да болады. Одан кейін ол "Адал Йоркшир жігіті" балладалық фарсын жазды. Кэридің ағылшын операсын жандандыруға жасаған тырысы сәтсіз болғанымен, операдағы пародия мен сатираға жасаған әрекеттері сәтті болды. Ол бұрын ағылшын жұртшылығының примадонна әншілері мен кастратилерге деген құштарлығының экзотикалық және мәнсіз екенін сатиралады, бірақ 1737 жылы Линкольнширлік халық балладасынан "Уонтлидің айдауы" толыққанды операға бейімдеді. Бұл әдеби бейімдеу Джон Гей жасағандай, әдеби пьесаларды балладаларға бейімдеуден асып түсті, себебі ол халық балладасынан басталып, оны операға айналдырды. Джон Фредерик Ламптың музыкасымен пьеса опералық конвенцияларды бұзып, Роберт Уолпол мен оның салық саясатына сатирикалық сын бағыттады. Пьеса үлкен сәттілікке ие болды. Бірінші маусымдағы алғашқы қойылымдардың саны алпыс тоғыз болды, бұл тіпті "Жалшы операсынан" да асып түсті. Пьесаның премьерасы "Haymarket" театрында болды, онда Уолполға жасалған шабуыл анық байқалар еді, бірақ оның ұзаққа созылған қойылымдары "Covent Garden" театрына көшкеннен кейін болды, онда сахнаны қоюға көбірек мүмкіндік болды. Операның сатирасының бір бөлігі – оның барлық сөздері, соның ішінде речитативтер мен да-капо ариялары әнмен айтылды (Gillespie 128). Пьесаның өзі парақшада өте қысқа, себебі ол абсурдты театрлық қойылымдарға, билерге және басқа да мәтіндік емес ойын-сауықтарға көп сүйенді. 1739 жылғы "Музыкалық ойыншы" (Gillespie 128) пьесаның сахнада қалай қойылғанын көрсететін гравюраларды қамтиды. 1737-1740 жылдары ол екі томдық "Жүз ағылшын балладасындағы музыкалық ғасыр" шығармасын жазды. Кэри өзінің жаулары оны "Баллада жасаушы" деп атағанына наразы болғанымен, бұл шығарманы кейінірек Чарльз Берни мақтады, ал 19-ғасырда Кэридің анық, қарапайым және есте қаларлық балладалық күйлері одан да жоғары бағаланды. Сондай-ақ 1738 жылы ол "Жылы музыканттар" қорына құрылуына көмектесті және "Марджери" немесе "Аждаһадан да жаман оба" шығармасын, "Уонтлидің айдауы" романының жалғасын жазды. Ол 1739 жылы "Нэнси" немесе "Қайғылы ғашықтар" пьесасымен тағы бір сәттілікке қол жеткізді, бұл испандықтарға қарсы күресу үшін сүйіктісін тастап кеткен теңізші туралы патриоттық пьеса. Кэридің басқа шығармаларындағыдай, бұл пьесаның да мақсаты патриоттық болды. Сол кездегі патриоттық пьесалар көбінесе ресми саясат пен Англияның шетелдік қарым-қатынастарының тұжырымдамалары болды. "Нэнси" пьесасын Кэри өзі жазған, ал оның басты кейіпкерлері – теңізші, Нэнси және Пресс-банг офицері. Пьесада қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді ән арқылы қарастыру жаңашылдық тудырды (Gillespie 128).

Өлім

Кейридің ұлы Чарльз 1743 жылы қайтыс болды, ал Кейри сол жылдың соңында Лондондағы үйінде өз-өзіне қылқып өлді. Ол Клеркенвеллдегі Сент-Джеймс шіркеуінің қорымдағы жерленді. "The Gentleman's Magazine" журналындағы анонимді мәліметте Кейридің жылдық төлем алатыны айтылса да, ол жүкті екінші әйелін (Сара, ол 1729 мен 1733 жылдар аралығында үйленген) және үш тәуелді баласын қалдырды. Хокинс пен "Лондон сахнасы" екеуі де оның қаржылық қиындықтарға байланысты көңілі тоқығандығын айтады. Ұлының өліміне байланысты қайғы оның өзін-өзі өлтіруіне себеп болуы мүмкін. Сюзанн Аспден Кейридің параноядан зардап шеккенін болжайды, ал басқалар оның депрессияға немесе басқа ауруларға шалдыққан болуы мүмкін деп күдіктенеді. Оның қызы Энн актриса болды және заңсыз ұл туды, ол кейін актер Эдмунд Кин ретінде танымал болған Эдмунд Кэри еді.

Әдеби маңызы

Генри Кэридің еңбегі өзінің замандасы болғаннан бастап, маңызсыздыққа ұшырады. Оның әуен мен сөз ойындарына ерекше қабілеті болды, ал кейінірек Эдвард Лир сияқты авторлар Кэриді тіл бұраушы және мағынасыз өлеңдерімен – "Намби Пэмби" және "Хрононхотонтолог" шығармалары арқылы алдыңғы шебер деп атады. Сонымен қатар, Кэридің туындылары өзінің заманында саяси өткірлігімен және батылдығымен (не болмаса, ақымақтығымен) ерекшеленді. Ол өз нанымының салдарына қарамастан, қарсылық тудыруға дайын болды, бірақ саяси мәлімдемелерін көңіл көтеріп, сырттай жеңілтектеу түрде жасады, осылайша достарына оның саясатына жауап беруге, ал жауларына оның жеңіл мінезін елемеуге мүмкіндік берді. Маколейдің 20-ғасыр басындағы әдеби тарихқа қатысты көзқарасында Кэри балладашы ретінде бейнеленді, оның терең қайғысының дәлелі ретінде оның арсыз өзіне-өзі қол жұмсауы көрсетілді, ал оның қазіргі тақырыптан тыс қалған пьесалары көңіл көтеру шаралары ретінде сахналады. Дегенмен, музыка зерттеушілері Кэридің музыкасына қажетті нәзік дарынын мойындады, ал театр тарихшылары оның пьесаларының контекстін тануда. Ол 1715–1740 жылдар аралығындағы ең өнімді ағылшын ән композиторы болды және екі жүз елу әнінің он екісінен басқа барлығына өзінің сөздерін жазды (Gillespie 128). Ол Генри Перселлдің вокалдық стилін Арнның кейінгі стилімен байланыстырды, бұл үшін ағылшын халық әндері мен таверна әндерін итальяндық әсемдікпен үйлестірді.