Кіріспе

Галл тайпасы
Карнуттар немесе Карнути (галдық: 'мүйізділер') – темір дәуірі мен рим дәуірінде Секуана (Сен) және Лигер (Луар) өзендері арасындағы кең аумақта қоныстанған галл тайпасы.

Атауы

Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) және Ливий (б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы) есімдерінде Карнуттар деп, Тибулл (б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы) Карнути деп, Страбон Карнутон (Καρνούτων) және Карнунттон (Καρνούντων) (б.з.д. 1-ші ғасырдың басында), Птолемей Карнутай (Καρνοῦται) (2-ші ғасыр), ал Notitia Dignitatum-да (5-ші ғасыр) Карнунта деп аталады. Галл этнонимі Carnutes сөзбе-сөз "мүйізділер" дегенді білдіреді, бұл, әдетте, олардың соғыс кезінде киетін бас киімдеріне сілтеме жасайды. Ол галл тіліндегі *carno ('мүйіз') түбірінен шыққан, ал бұл түбір протокельт тіліндегі *karno ('мүйіз, есекқұлақ'; орта ғасырлық уэльс тіліндегі carn 'есекқұлақ' сөзімен салыстырыңыз) сөзінен туындаған. Карнуттар есімі бритт тіліндегі *Kornouii және уэльс тіліндегі Kernyw сөздерімен тілдік байланыста, олар Корнуолл айманын белгілейді. Шартр қаласы, б.з. 400 жыл шамасында Carnotum (Carnotis шамамен 650, 930 жылы Cartis) деп белгіленген, галл тайпасының атымен аталған.

География

Олардың жерлері кейін Шартр, Орлеан және Блуа католик епархиялары ретінде ұйымдастырылды, яғни қазіргі Эур-э-Луар, Луар және Луар-э-Шер департаменттерінің көп бөлігі. Карнуттар аймағы римдіктер арасында галл тайпаларының саяси және діни орталығы ретінде белгілі болды. Басты бекінілген қалалар – Ценабум (бұрыс айтылып "Генабум" деп жазылған), қазіргі Орлеан, онда Луар өзені арқылы көпір салынған, және Аутрикум (немесе Карнутес, содан Шартр аталған). Цезар айтқан ежелгі друидтардың жылдық жиыны осы қалалардың бірінде өткен. Ливийдің тарихында Карнуттар Тарквиний Приск билік еткен кезде Белловездің Италияға жасаған жорығына қатысқан тайпалардың бірі болғандығы туралы аңыз айтылады.

Тарих

Б.з.б. 1 ғасырда карнуттар монеталар соғып, көбінесе штамптармен соғылған, бірақ кейде қалайының көп мөлшері бар қорытпаға құйылған. Олардың монеталары өздерінің жерлерінен алыс жерлерде табылған, кейбір жағдайларда олардың кеңінен таралуы монета соғылған жерді анықтауды қиындатады. Олардың нумизматикасының иконографиясында дәстүрлі кельттік торттары бар бас бейнелері, жұлдызды қасқыр, шапшаң жылқы және трискелион суреті бар. Көптеген монеталарда айлы бұркіт, жылан, алты немесе төрт спицалы дөңгелек, бесбұрышты жұлдыз немесе жидектермен, мүмкін, қарасорамен әмбебапталған тармақ ұстаған қол бейнеленген. Төрт спицалы дөңгелек шеңбер ішіндегі крест түрінде бейнеленеді, бұл неолит дәуірінен бері кең таралған бейне. Кейде шеңбер ұсақ дөңгелектерден тұрады. Кельттер арасында сақина мен спицалар күннің орнына жылдың төрт маусымына бөлінген айналымын көрсетеді, бұл басқа мәдениеттерде кең таралған мағына. Қараңыз, "Кросс". Цезарь тұсында карнуттар ремилерге тәуелді болды, олар бір рет олар үшін жақсылыққа араласты. Б.з.б. 58–57 жылдары қысында Цезарь карнуттарға протекторат орнатып, билеуші рудан Таскетийді өзінің патшасы етіп тағайындады. Үш жылдың ішінде карнуттар қуыршақ патшаны өлтірді. Б.з.б. 53 жылдың 13 ақпанында карнуттар кенабумдағы барлық римдік саудагерлерді және Цезарьдің комиссариатының бір офицерін өлтірді. Көтеріліс Верцингеторикс басшылығымен Галлия бойынша жалпы көтеріліске айналды. Цезарь кенабумды өртеп, ер адамдарды өлтіріп, әйелдер мен балаларды құл ретінде сатты. Олжаны әскерлеріне бөліп, Галлияны бағындыруды қаржыландырудың тиімді жолы болды. Соңынан болған соғыста карнуттар Алесияны құтқару үшін 12 000 жауынгерді жіберді, бірақ Галлия армиясының жеңілісіне қатысты. Олар көмек сұраған битуригтерге шабуыл жасап, Цезарьға бағынуға мәжбүр болды. Мысалы, екі рим легионының гарнизоны орналасқан кенабум жылдар бойы қираған күйде қалды. Август тұсында бейбітшілік орнағаннан кейін, бірақ римдік мәдениетке сіңбеген карнуттар, Галлия Лугдуненсистің халықтарының бірі ретінде civitas socia немесе foederati дәрежесіне көтерілді. Олар өздерінің басқару институттарын сақтап, монеталар соқты; олардың жалғыз міндеті - ер адамдар императорға әскери қызмет етуі болды. 3 ғасырға дейін Аутрикум (кейін Карнуттар, одан Шартр) астана болды. 275 жылы Аурелиан кенабумды қайта құрды, оны енді vicus емес, civitas деп жариялады; ол оны Аурелианум немесе Аурелианезис урбс деп атады (кейіннен Орлеан аталды).