Кіріспе
797–802 жылдар аралығында билік құрған Византия император қызы Ирена Афиналық (Εἰρήνη, Eirḗnē; 750/756 – 803 жылғы 9 тамыз), тегі Сарантапехена (Σαρανταπήχαινα, Sarantapḗchaina), 775–780 жылдар аралығында император Лев IV-тің әйелі, 780–790 жылдар аралығында ұлы Константин VI-ның бала кезінде регент, 792–797 жылдар аралығында бірге билеуші, ал 797–802 жылдар аралығында Шығыс Рим империясының жалғыз билеушісі болды. Саяси беделді Сарантапехос әулетінің мүшесі, ол 768 жылы белгісіз себептермен Лев IV-тің жұбайы ретінде таңдалды. Әйелі иконаға қарсы болса да, ол икона сүйгіштігін сақтады. Регенттік кезінде 787 жылы Никейдің екінші соборына шақырды, онда иконаға қарсылық дінге қарсы деп танылды және бірінші иконаға қарсылық кезеңі (730–787) аяқталды. Оның бес жылдық билігі кезінде оның беделі қарама-қайшы болды, көптеген адамдар әйелдің жеке билік етуі дұрыс емес деп есептеді. Оның билігі оны Рим және Византия империясы тарихында өз құқығымен билік еткен алғашқы император әйел етті. Әйелінің ерте қайтысы тақты оған қалдырды, осылайша ол жалғыз билікке ие болды. Ұлы Константин VI-ның регенттігі кезінде Ирена үкімет саясатына зор ықпал етті. Константин VI ересек болған соң, анасының ықпалынан шыға бастады. 790-шы жылдардың басында бірнеше көтеріліс оны жалғыз билеуші деп жариялауға тырысты. Көтерілістердің бірі сәтті аяқталды, бірақ 792 жылы Ирена Константин VI-мен бірге император ретінде қайта орнатылды. 797 жылы Ирена ұлының көзін жойып, оны мүгедек қылған құпия жоспарды ұйымдастырды. Ол түрмеге қамалып, жақын арада қайтыс болды. Ол жолдан шыққаннан кейін Ирена өзін жалғыз билеуші деп жариялады. Рим папасы Лев III, бұрын Византияның шығысымен байланысты үзуге тырысқан, 800 жылы Рождество күні Иренаның Рим империясының әйел билеушісі ретіндегі бұрын-соңды болмаған мәртебесін пайдаланып, әйел билік ете алмайды және Рим империясының тағы бос екендігі туралы сылтаумен Карлді рим императоры деп жариялады. 802 жылы болған көтеріліс Иренаны құлатып, оны Лесбос аралына жер аударды және Никефор I оны тақтан ығыстырды. Ирена жер аударылғаннан кейін бір жылдан аспай қайтыс болды.
Irene of Athens (Εἰρήνη, Eirḗnē; 750/756 – 9 August 803), surname Sarantapechaena (Σαρανταπήχαινα, Sarantapḗchaina), was Byzantine empress consort to Emperor Leo IV from 775 to 780, regent during the childhood of their son Constantine VI from 780 until 790, co ruler from 792 until 797, and finally empress regnant and sole ruler of the Eastern Roman Empire from 797 to 802. A member of the politically prominent Sarantapechos family, she was selected as Leo IV's bride for unknown reasons in 768. Even though her husband was an iconoclast, she harbored iconophile sympathies. During her rule as regent, she called the Second Council of Nicaea in 787, which condemned iconoclasm as heretical and brought an end to the first iconoclast period (730–787). Her public figure was very polarizing during her 5 year reign, as most saw it as wrong for a woman to rule solely. Her reign as such made her the first ever empress regnant, ruling in her own right, in Roman and Byzantine imperial history. The untimely death of her husband caused the throne to actually fall to her, leaving her solely in charge. During her regency with her son, Constantine VI, Irene became very influential in government policies. As Constantine VI reached maturity, he began to move out from under the influence of his mother. In the early 790s, several revolts tried to proclaim him as sole ruler. One of these revolts succeeded, but in 792 Irene was re established in all imperial powers as co emperor with Constantine VI. In 797, Irene organized a conspiracy in which her supporters gouged out her son's eyes, maiming him severely. He was imprisoned and probably died shortly afterwards. With him out of the way, Irene proclaimed herself sole ruler. Pope Leo III—already seeking to break links with the Byzantine East—used Irene's alleged unprecedented status as a female ruler of the Roman Empire to proclaim Charlemagne as Emperor of the Romans on Christmas Day of 800 under the pretext that a woman could not rule and so the throne of the Roman Empire was actually vacant. A revolt in 802 overthrew Irene and exiled her to the island of Lesbos, supplanting her on the throne with Nikephoros I. Irene died in exile less than a year later.
Ерте өмір
Ирен Афинада 750 және 756 жылдар аралығында дүниеге келген. Ол Грекияның орталық құрлық бөлігінде маңызды саяси ықпалға ие болған асыл грек Саратанпехос әулетінің мүшесі болды. Ол жетім болғанымен, оның қарындасы немесе туысы Константин Сартанпехос патриций дәрежесінде болған және, мүмкін, сегізінші ғасырдың соңында Грекия тақырыбының стратегі ("әскери қолбасшысы") болған. Константин Сартанпехостың ұлы Теофилакт спатарий болған және 799 жылы көтерілісті басуға қатысқандығы айтылады. Теофан Исповедник айтуынша, Ирен Афиналық Теофанмен туыс болған, ол Византия императоры Ставракийге үйленгеннен кейін императордың әйелі атанған.
Таңдау және неке
Ирене 769 жылдың 1 қарашасында император Константин V тарапынан Константинопольге әкелінді және 3 қарашада оның ұлы Лео IV-ке үйленді. Оның таққа отыруы келесі айда, 17 желтоқсанда болды. Неліктен оны жас Лео IV-ке келін ретінде таңдағаны белгісіз. Геллас тақырыбындағы белгілі Сарантепехос әулетінің ықпалы Ирененің император ұлының әйелі болуына себеп болған болуы мүмкін. Ерекше жағдай - Константин V иконаға табынушыларды қуғынмен жазалаған белгілі иконаға қарсы болған, бірақ Ирене өзі иконаға сүйіспеншілік танытқан. Бұл факті және оның отбасы туралы шектеулі ақпарат кейбір ғалымдарды Ирене күйеу жігіттің алдына жас қыздарды шығарып көрсетіп, содан кейін біреуін таңдап алған тойға шақыру арқылы таңдалған болуы мүмкін деген болжамға жеткізді. Егер осылай болса, онда ол осылай таңдалған алғашқы императорлық келін болған болар еді. Дегенмен, бұл гипотезаны қолдау үшін Лео IV-тің келіні ретінде Ирененің таңдалуының ерекшелігінен басқа нақты дәлелдер жоқ. 771 жылдың 14 қаңтарында Ирене ұл тауып, болашақ Константин VI дүниеге келді, ол әкесінің әкесі, Ирененің қайын атасы Константин V-тің құрметіне аталды. Константин V 775 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанда, Лео IV жиырма бес жасында таққа отырды, ал Ирене императрица атанды. 776 жылы Ирененің аты-жөні айтылмаған туысы болгар билеушісі Телеригке үйленді. Иренеде сондай-ақ жүрегі туған інісі болды.
Иконаны қорлау
Лео IV, әкесі сияқты иконаға қарсы болса да, иконаны жақтаушыларға қатысты умеренді саясат жүргізді. Ол әкесінің монастырларға салған жазаларын алып тастап, монахтарды епископтар етіп тағайындай бастады. Константинополь патриархы Никетас I 780 жылы қайтыс болғанда Лео IV иконаны жақтаушы көзқарасы бар Кипрлық Павелді мұрагері етіп тағайындады, бірақ оны ресми иконаға қарсылықты сақтауға ант беруге мәжбүр етті. Дегенмен, 780 жылғы Ұлы ораза кезінде Лео IV-тің иконаны жақтаушыларға қатысты саясаты күрт қатаңдады. Ол бірнеше көрнекті сарай қызметкерлерін иконаларға табынуда ұстап алып, қамшымен соқтырып, шаштарын қырқып, азаптап өлтірді. 11 ғасыр тарихшысы Георгий Кедренос, Иренаның өлімінен көп ғасырлар өткен соң жазғандай, иконаны жақтаушыларға қарсы осы шабуыл Лео IV-тің Иренаның жастығының астынан екі икона тапқаннан кейін басталған. Лео IV тергеу жүргізіп, иконаларды әкелген сарай қызметкерлерін анықтады. Оларды азаптап, Иренаны заңды бұзғаны және дінінен тайып кеткені үшін сөккен. Ирена иконалардың онда екенін білмегенін мәлімдеді. Осы оқиғадан кейін Лео Иренамен қарым-қатынас жасаудан бас тартты. Византия империясының тарихшысы Линда Гарланд бұл оқиғаның кейінірек император Феофилдің әйелі Феодора туралы айтылған басқа бір оқиғаға тым ұқсас екенін айтады, сондықтан оның тарихи шындыққа сәйкес келмеуі мүмкін. Дегенмен, ол Ирена сарайды иконаны жақтаушылармен толтыруға тырысқан болуы мүмкін екенін, бұл Лео IV-тің осылай әрекет етуіне себеп болған болуы мүмкін деп санайды.
Регент пен императрица
Лео IV 780 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болды, ал Ирена олардың тоғыз жасар ұлы Константин VI үшін регент болды. Лео IV Маврикий (582–602 жылдары билеген) немесе Гераклий (610–641 жылдары билеген) арнаған қымбат бағалы тәжді кигеннен кейін қызбадан қайтыс болды деген әңгімелер тарады. Иренаның өзі марқұм күйеуінің беделін жоққа шығару үшін осы әңгімені таратқан болуы мүмкін. Қазан айында, Лео IV қайтыс болғаннан кейін алты апта өткен соң, Ирена Лео IV-тің жартылай інісі Никефорды таққа отырғызуға тырысқан көрнекті саяхатшылар тобының құдайына тап болды. Ирена Бардасты (Армениялық теманың бұрынғы стратегі), Григорийді (дромостың логофеті) және Константинді (эксубиторлардың графы) қамшылатты, шашын қырқып, жер аударды. Олардың орнына өзіне адал саяхатшыларды тағайындады. Ол Никефор мен оның төрт бауырларын дін қызметкерлеріне бекітті, бұл оларды билік етуден шеттетумен қатар, 780 жылғы Рождество күні Агия Софияда қасиеттілікке қызмет етуге мәжбүр етті. Сол күні Ирена күйеуі бұрын алып тастаған тәжін қайтарды. Күйеуінің отбасын қолдаушыларын жібіткісі келген Ирена Лео IV-тің әпкесі Антузаны өзімен бірге регенттікке қосуды ұсынған, бірақ Антуза бұл ұсыныстан бас тартты. Бастапқыда Ирена әйел регенттерден күтілетіннен де көп билікті өзіне алды. Оның алғашқы монеталарында өзінің және ұлы Константин VI-ның бейнесі бірге бейнеленген, оларды билеуші және регент ретінде емес, бірге билеушілер ретінде көрсеткен. Сонымен қатар, Иренаның орбты ұстап тұрғаны бейнеленген, ал Константин емес, және монетаның бетінде тек Иренаның аты ғана, ал Константин VI-ның аты кері жағында, маңыздылығы төмен жағында көрсетілген. Бұған қоса, барлық бұйрықтарда, ауызша да, жазбаша да, Иренаның аты ұлының атынан бұрын келді, және ол бұйрықтарына императордың атынан өзінің атымен қол қойды, ал адалдық сертінде оның аты басым болды. Одан бөлек, ол Константинге қоғамдық істерде өз пікірін білдіруге рұқсат бермеді. Сонымен қатар, Ирена өзінің регенттік лауазымының қауіпсіз еместігін жақсы білген сияқты. Византия империясының соңғы әйел регенті Мартина болған, ол тілі кесіліп, Родос аралына жер аударылғанға дейін регент ретінде бір жылдан да аз уақыт өмір сүрген. Көптеген адамдар Иренаның билігі де осындай жылдам және қанды аяқталады деп күткені мүмкін. 781 жылы Ирена Каролингтер әулетімен және Римдегі Папамен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысты. Ол өзінің ұлы Константин мен оның үшінші әйелі Хильдегардтан туған ұлы Карлдың қызы Ротруданың некелерін келістірді. Осы уақытта Карл Ұлы сакстармен соғысып, кейіннен франктердің жаңа патшасы болды. Ирена тіпті франк принцессасын грек тілінде оқыту үшін лауазымды адамды жіберді; алайда Ирена 787 жылы ұлының қалауына қарсы келісімді бұзды. Содан кейін Ирена Сицилияның стратегі Эльпидий бастаған бүліктерді басуға мәжбүр болды. Ирена сицилиялықтарды жеңуге мүмкіндік берген флотты жіберді. Эльпидий Африкаға қашып, Аббасид халифатына қосылды. Константин V-нің генералы Михаил Лаханодракон шығыс шекарасына шабуыл жасаған Аббасидтердің шабуылын тоқтатқаннан кейін, Харун әл-Рашид басқарған Аббасидтердің үлкен әскері 782 жылдың жазында Анатолияға басып кірді. Буцеллариялық теманың стратегі Татзатес Аббасидтерге қосылды, сондықтан Ирена Аббасидтерге жыл сайын 70 000 немесе 90 000 динар төлеуге келісуге мәжбүр болды.
Иконаны жою
Иренаның ең танымал ісі – иконаларға (Мәсіхтің немесе әулиелердің бейнелеріне) құрмет көрсетуді қайта жаңғырту болды. 784 жылы өзінің жақтастарының бірі және бұрынғы хатшысы Тарасийді Константинополь патриархы етіп тағайындағаннан кейін, ол екі шіркеу кеңесін шақырды. Біріншісі 786 жылы Константинопольде өтті, бірақ иконаға қарсы жауынгерлердің қарсылығынан нәтижесіз аяқталды. Екіншісі, 787 жылы Никеяда өткен және жетінші экуменикалық кеңес ретінде танылған кеңес, иконаларға құрмет көрсетуді ресми түрде қайта жаңғыртты және Шығыс шіркеуін Рим шіркеуімен біріктірді. Кеңес шешімі бойынша, киелі иконаларға құрметпен (timētikē proskynēsis) табынуға рұқсат берілді, ал нағыз құлшылық (alēthinē latreia) тек Құдайға ғана арналуы керек еді. Сондай-ақ, иконаға көрсетілген құрмет, ақырында оның бейнеленген тұлғасына жеткізіледі деп белгіленді. Бұл Папамен қарым-қатынасты жақсартқанымен, 788 жылы Истрия мен Беневентоны жаулап алған франктармен соғыс басталуына тосқауыл болмады. Осы кері кетулерге қарамастан, Иренаның әскери әрекеттері белгілі бір табысқа жетті: 782 жылы оның жақын сарайшысы Ставракий Балқан славяндарын бағындырып, аймақта Византияның кеңеюі мен грек мәдениетін қайта жаңғыртуға негіз салды. Дегенмен, Иренаны аббасидтер үнемі мазалады, және ол 782 және 798 жылдары әл-Махди мен Харун әл-Рашид халифаларының талаптарын қабылдауға мәжбүр болды.
Төңкерістен кейін таққа қайта оралу
Константиннің жасы ұлғайған сайын, анасының билігімен тынышсыздық сезіне бастады. Константин VI ересек болғанмен, Ирена оның орнына мемлекеттік істерді басқаруын жалғастырды және римдіктердің автократы болды. Константин енді өзінің екінші дәрежелі мәртебесін қабылдамай, күшпен босануға тырысты, бірақ бұл әрекет императрица тарапынан тойтарыс беріліп, күйретілді. Ол бұдан былай адалдық сертінің тек өзінің атынан алынуын талап етті. Ирена сондай-ақ әскерді мемлекетке деген абсолютті билігін заңдастыруға көндіруге тырысты. Бұл тудырған наразылық 790 жылы ашық қарсылыққа ұласты, армян әскері бастаған сарбаздар Константин VI-ді жалғыз билеуші деп жариялады. Константин мемлекетте тәртіп орнату мақсатында, сырттай достық танытып, Иренаның лауазымдарын қайта қалпына келтіріп, 792 жылдың 15 қаңтарында оның билік ететін лауазымын бекітті. Осының нәтижесінде Ирена мен Константиннің үлестік билік ету кезеңі басталды. Дегенмен, бәсекелестік тоқтамады, Иренаның тобы да қайта оралды, оның қуатты евнух кеңесшісі Ставракий қайтадан басшылыққа келді, олар өткенде немесе қазірде оларға қарсы шыққандардың кектерін алуға кірісті. 797 жылы Ирена ақсүйектермен, офицерлермен, епископтармен және сарайдағылармен бірге Константинге қарсы құпия сөз байластырды. Ол көмек сұрап провинцияларға қашуға мәжбүр болды, бірақ тіпті сол жерде де оған қастандық жасаушылар қауіп төндірді. Босфордың Азиялық жағалауында анасының одақтастары ұстап алған Константин Константинополь сарайына жеткізіліп, 19 тамызда соқырланды. Осы оқиғадан аман қалды ма, жоқ па – белгісіз. Ирена монарх ретінде өзін «базилей» (βασιλεύς), «император» деп атағаны жиі айтылса да, шындығында оның «базилей» атауын қолданғанына үш ғана мысал бар: екі құқықтық құжатта ол өзін «Рим императоры» деп қол қойған, ал Сицилияда табылған алтын монетасында «базилей» атауы бар. Монетадағы жазу сапасы нашар, сондықтан оның Иренаға тиесілігі күмәнді болуы мүмкін. Ол барлық басқа құжаттарда, монеталарда және мөрлерде «базилисса» атауын қолданды.
Каролингтер империясы
Иреннің өз билігін жүргізген император ретінде бұрын-соңды болмаған орны, Батыс Еуропадағы Каролинг империясының кездейсоқ күшеуімен қатар келді, ол Иреннің Византиясымен өлшем мен күш жағынан бәсекелесті. Шарль, өзінің билігінің басында Италияға басып кірді, Ломбардтардың Италия патшалығын аннексиялады. Ол сондай-ақ, отыз жылдан астам уақыт бойы Солтүстік Германиядағы саксон тайпаларына қарсы жорықтар жасады, олардың аумағын басып алып, христиан дініне өтуге мәжбүрледі және Орталық Еуропадағы аварларды жеңді. Иберия түбегінде Шарльдің Аль-Андалусқа жасаған жорығы Франция мен ислами әлемі арасындағы «Испан марштары» деп аталатын буферлік аймақтың құрылуына әкелді. Шарль өзінің билігін Рим императорларының үлгісімен құрды, оның ішінде Аахенде (қазіргі Германияда) сүйікті резиденциясын салу, салмақ пен өлшемдерді стандарттау және Каролингтік Ренессанстағы интеллектуалдық және көркем ізденістерді қолдау сияқты ірі құрылыс бағдарламаларын демеу етті. 800 жылы Рождество күні Папа Лев III оны император деп жариялады. Салтанатқа қатысқан дін қызметкерлері мен ақсүйектер Шарльді «Август» деп жариялады. Шарльдің тәж киюін қолдағандар, императорлық тақ бос тұрғанын, әйелдің император болуға лайық емесін айтты; алайда Шарль Шығыс Рим империясына ешқандай талап танытпады. Оның шын мәнінде тәж киюге ниеттенгені әлі де даулы – оның өмірбаяншысы Эйнхард Папаның Шарльді таң қалдырғанын айтты, бірақ Шығыс империясы өзінің жалғыз Рим империясы ретіндегі рөліне қауіп төнгенін сезініп, өзінің үстемдігін және римдік тегін баса көрсетуге кірісті. Екі империя арасындағы қарым-қатынас қиын болды. Иреннің өзі мен Шарльдің арасында некелік одақ құруға тырысқаны айтылады, бірақ бұл жоспар, Теофанның куәлігінше, оның сүйіктісі Аэтийдің араласуымен сәтсіз аяқталды.
Соңғы жылдары және мұрасы
802 жылы патрициандар оған қарсы сөз байласып, 31 қазанда оны тақтан түсіріп, қаржы министрі (логотетес ту генику) Никефорды билікке келтірді. Ирен Лесбосқа жер аударылып, жүн иіру арқылы күнкөріс жасауға мәжбүр болды. Ол келесі жылы, 9 тамызда қайтыс болды. 807 жылы император Никефор I Иреннің туысы Теофанды ұлы және мұрагері Стауракиосқа әйел ретінде таңдады. Иренаның иконалар мен монастырларды қайта жаңғыртуға жасаған тырысы Теодор Студитті оны қасиетті деп мақтауға итерді. Ол кейбір Византия католик және Шығыс православие деректерінде 7 тамызда еске алынатын әулие ретінде тіркелген, бірақ оның аты Менайонда табылмайды.
Медиа
Х. Райдер Хаггард өзінің "Жолшықтың алқасы" романында Айринды жау ретінде бейнеледі.