Кіріспе

Шотландтық колониялық әкімші және зерттеуші сэр Джордж Симпсон (шамамен 1792 – 7 қыркүйек 1860) – шотландтық зерттеуші және Гудзон шығанағы компаниясының өкіметтік билігі ең жоғары дәрежеде болған кезеңдегі колониялық губернаторы. 1820 жылдан 1860 жылға дейін ол, заң бойынша емес болса да, іс жүзінде Руперт жерінің бүкіл аймағындағы британдық вице-королі болды. Бұл 3,9 миллион шаршы километрді құрайтын, қазіргі Канаданың шамамен қырық пайызына тең аумақ еді. Оның батыстағы тиімді басқаруы, кейіннен Канада доминионын құрған, Канаданың батыс және шығыс бөліктерінің бірігуіне (конфедерацияға) негіз болды. Ол әкімшілік есептерді ұстау қабілетімен және қатал жағдайларда саяхаттауға шыдамдылығымен танымал болды. Саяхатшылар мен олардың Сібірдегі әріптестерін есептемегенде, одан көп уақыт далада саяхаттаған адамдар санаулы. Симпсон құрлықпен әлемді айналып шыққан алғашқы адам деп есептеледі және өмірі бойы Солтүстік Американың тері саудасының ең ықпалды тұлғасы болды.

Ерте өмір

Шотландияның Росс-Шайр округіндегі Дингволда Джордж Симпсонның заңды емес ұлы ретінде дүниеге келді. Оны екі тәтесі мен әкесінің анасы Изобель Симпсон (1731–1821) тәрбиеледі, ол Груинардың 2-ші лорды Джордж Маккензидің қызы, ал ол – Сифорттың 2-ші графы Джордж Маккензидің немересі, және Данкан Форбес, Каллоден лордының қызы болған. Симпсонның әкесі сэр Александр Маккензидің қайнағасының туысы еді. 1808 жылы ол ағасы Геддис Маккензи Симпсонның (1775–1848) басқаратын қант брокерлік фирмасында жұмыс істеу үшін Лондонға жіберілді. 1812 жылы оның ағасының фирмасы Эндрю Колвилл Веддербернмен біріккен кезде Симпсон «Гадсон шығанағы компаниясымен» байланысқа келді, себебі Колвилл компания директоры және Селкирктің 5-ші графы Томас Дугластың қайнағасы болған.

Мансап

Бұл ХБК мен Солтүстік-Батыс компаниясы арасындағы қақтығыс кезінде болды. 1818 жылы жіберілген губернатор Уильям Уильямс Солтүстік-Батыс компаниясының бірнеше адамын тұтқындады немесе ұстады. Норвестерлер Уильямсты тұтқындауға арналған Квебек ордерімен жауап берді. Лондондық губернаторлар Уильямстың ұқыпсыз басқаруына наразы болды және екі компания да өздерінің келіспеушіліктерін шешу үшін британдықтардың қысымына ұшырады. Симпсонның титулындағы «локум-тененс» егер Уильямс тұтқындалса, оның орнын Симпсон басатынын білдірді. 1820 жылы ол танымал Бобер клубына қосылды. Ол кемемен Нью-Йоркке, қайық пен арбамен Монреальге барды және Гудзон шығанағындағы Йорк фабрикасына қалыпты жолмен аттанды. Ол Уильямспен Хейс өзеніндегі Рок Депода кездесті. Уильямс тұтқындалмағандықтан, ол Уильямның бағыныштысы болды және батысқа, Атабаска көлінің жанындағы Веддерберн фортына жіберілді. Ол қысты тері саудасын зерттеп, қайта ұйымдастырумен өткізді. 1821 жылы ол екі компанияның біріккенін білді. Бұл зиянды және кейде қанаушылық бәсекелестікті тоқтатты және ХБК монополиясын Канада батысы үшін бейресми үкіметке айналдырды. Ол сол жылғы терілерді Рок Депоға алып барды және біріккен компаниялардың алғашқы кездесуі үшін Норвегия үйіне қайтып келді. Ол сол жерде Солтүстік – яғни батыс – департаментінің губернаторы болып тағайындалғанын және Уильямс Гудзон шығанағының оңтүстігіндегі Оңтүстік департаментінде оған тең болғанын білді. 1821 жылдың желтоқсанында ХБК монополиясы Тынық мұхит жағалауына дейін кеңейтілді. Кездесуден кейін ол Йорк фабрикасындағы міндеттерін орындау үшін өзен бойымен төмен қарай қайтып келді. 1821 жылдың желтоқсанында ол қарға басып Камберленд Хаусына, содан кейін Қызыл өзен колониясына аттанды. 1822 жылдың шілдесінде ол Солтүстік Кеңестің екінші отырысына, алғаш рет төрағалық еткен Йорк фабрикасына оралды. Кездесуден кейін ол сумен Лак-Иль-а-ла-Кросске, содан кейін иттермен шлейфпен Чипевян фортына және Тидее көліндегі Резолюция фортына барды. Содан кейін ол оңтүстікке, Бейбітшілік өзеніндегі Данвеган фортына, содан кейін Эдмонтон фортына, ал ерігеннен кейін Йорк фабрикасына оралды. 1824 жылдың тамызында ол Йорк фабрикасынан Тынық мұхитқа қарай, Нельсон және Бёрнтвуд өзендерінің дәстүрден тыс бағытын таңдап, Черчилль және Атабаска өзендерімен Атабаска асуының шығысындағы Джаспер үйіне дейін көтерілді. Ол атпен Боут-Энкампментке дейін өтіп, содан кейін Колумбия өзенімен төмен қарай 8 қарашада бұрынғы Форт Астория деп аталған Форт Джорджке жетті. Бұл 80 күндік сапар бұрынғы рекордтан 20 күн тез болды. Ол Колумбия округінің штабын Форт-Ванкуверге көшірді, өйткені өзеннің оңтүстік жағы американдықтардың қолына түсуі мүмкін деп болжады. Ол 1825 жылы наурызда аттанды және қарға қаланған Атабаска асуын кесіп өтті. Форт-Ассинибойннен ол солтүстік Саскачеван өзеніндегі Форт-Эдмонтонға дейін 129 шақырымға атпен барды. Ол осы жаңа жолды өз сапарында салуды тапсырған. Бұл ескі Метье-Портадж жолынан үлкен үнемдеу болды. Ол Форт-Карлтоннан Қызыл өзен қоныстарына дейін атпен, содан кейін қайықпен Йорк фабрикасына дейін 805 шақырым жол жүрді. Бұл сапар кезінде оның қызметшісі Том Тейлор аң аулау сапарында жоғалды. Жарты күн іздегеннен кейін Симпсон Тейлорды өз тағдырына қалдырды. Тейлор 14 күн далада жүріп, тиісті құрал-жабдықтарсыз Свон өзенінің бекетіне жетті. 1825 жылы ол Ұлыбританияға оралып, Уильям Уильямстың зейнеткерлікке шыққандығын біліп, сол арқылы шығыс аймақты өзінің иелігіне қосты. Монреальге оралғаннан кейін ол Ред-Ривер қоныстарына, жыл сайынғы кездесу үшін Рок-Депоға, Джеймс шығанағындағы бекеттерге жаңа доменін тексеру үшін барды және Монреальға оралды. 1828 жылдың мамыр айында ол өзінің итін, сүйіктісін және жеке сазгерін алып, Тынық мұхитқа екінші сапарын бастады, алдымен Йорк фабрикасына барып, содан кейін Бейбітшілік өзені бағытын пайдаланды. Бұл сапар Солтүстік Америкада бір маусымда жасалатын ең ұзақ каноэ сапары болып табылады. Ол Атабаска асуы арқылы Моус фабрикасына және Монреальға оралды және дереу оңтүстікке, Нью-Йоркке, Ливерпульге кемемен барды. Ұзақ соққаннан кейін ол 1830 жылдың ақпанында өзінің бірінші туысы Фрэнсис Рамсей Симпсонға үйленді және жаңа әйелімен бірге Нью-Йоркке, Монреальге, Мичипикотенге, Онтариоға жыл сайынғы кездесуге, Йорк фабрикасына және Ред-Риверге оралды. Бұл жерде оның әйелі бірінші заңды баласын дүниеге келтірді, ол көп ұзамай қайтыс болды. 1832 жылы Джон Джейкоб Астор губернатор Симпсонмен тері саудасынан алкогольді тыю туралы келісімдерге келу үшін келісті, және екеуі Нью-Йоркте кездесті, бірақ міндетті келісімге қол жеткізілмеді. 1833 жылдың мамырында ол жеңіл инсульт алды. Ол әйелімен бірге Шотландияға қайтып келді, онда ол келесі бес жыл бойы тұрып, қыз бала туды. 1834 жылдың көктемінде ол Канадаға оралды және мамырда Моус фабрикасындағы Оңтүстік Кеңеске, маусымда Йорк фабрикасындағы Солтүстік Кеңеске қатысты, Сент-Лоуренс өзеніндегі бекеттерді тексерді және 1835 жылдың қазанында Англияға оралды. 1838 жылдың жазында ол Ресейлік Америка компаниясының бароны Фердинанд фон Врангельмен келіссөздер жүргізу үшін Санкт-Петербургке барды. Ресейліктер ХБК бекеттерін мойындады және ХБК ресейлік бекеттерге жабдықтап беруге келісті. Содан кейін ол Монреальге, Ред-Риверге, Моус фабрикасына, Сент-Лоуренс өзеніндегі бекеттерге және Гудзонмен Нью-Йоркке барды, онда ол Англияға кемемен аттанды. Симпсон 1841 жылдың 25 қаңтарында королева Викториядан рыцарь атағын алды, осымен оған «сер» деген мұрагерлік емес атақ берілді.

Айналма жүзу

1841 жылы наурыз айында Лондоннан кетіп, каноэмен Форт-Гарриге (қазіргі Виннипег) барды. Сапардың осы бөлігінде онымен бірге Джеймс Александр, Каледонның 3-графы, далаға аң аулауға шықты, кейін ол күнделігін жариялады. Форт-Эдмонтонға атпен барған Симпсон Джеймс Синклердің Орегонға бағыт алған 100-ден астам қоныс аударушылардың керуенімен кездесті, бұл оның тері саудасы империясының құлауының алға жарғысы болды. Әдеттегі бағытты таңдамай, ол қазіргі Альберта штатының Банф қаласына барды, тамыз айында өзінің есімімен аталатын өткелді алғаш рет басып өтті, содан кейін Кутенэй өзенімен Форт-Ванкуверге дейін түсті. 49-паралель шекарасы Тынық мұхитқа дейін созылатынын болжап, Колумбия тірегінің қиындықтарын ескере отырып, ол HBC штаб-пәтерін қазіргі Викторияға, Британдық Колумбияға көшіруді ұсынды. Бұл ұсыныс оған Джон Маклауглиннің наразылығын тудырды. Симпсон HBC пароходы «Бобрды» Тынық мұхитының жағалауымен солтүстікке қарай Ситкадағы орыс бекетіне, содан кейін басқа кемемен оңтүстікке қарай Санта-Барбараға дейін, HBC бекеті Ерба Буэнада тоқтады. Бір кезде ол Калифорнияның мемлекеттік қайраткері және генералы Мариано Вальехомен кездесті. 1842 жылы ақпанда Гавайиге (сол кезде Сандвич аралдары деп аталған) HBC бекетіне жүзіп барып, маусымда Охотскке бару үшін орыс кемесімен Ситкаға оралды. Ол атпен Якутскіге, Лена өзенімен атпен тартылатын қайықпен жоғары ағысқа, Байкал көліне барды, атпен және кейіннен каретамен Санкт-Петербургке жетті, ал қазан айының соңында кемемен Лондонға келді. Бұл сапар оның «Дүние айналасындағы құрлықтағы саяхат» атты кітабында сипатталған.

Гавайи

Гавайиге сапары барысында ол король Камехамеха III және оның кеңесшілерімен кездесті. Симпсон, Тимоте Хаалилио және Уильям Ричардс 1842 жылғы 8 сәуірде бірлескен толық өкілетті министрлер болып тағайындалды. Симпсон көп ұзамай Аляска және Сібір арқылы Англияға, ал Хаалилио мен Ричардс 8 шілдеде Мексика арқылы АҚШ-қа аттанды. Гавайи делегациясы АҚШ-та болып тұрғанда, 19 желтоқсанда президент Джон Тайлерден Гавайидің тәуелсіздігін мойындау туралы уәде алды, содан кейін Еуропада Симпсонмен кездесіп, Ұлыбритания мен Франциядан ресми мойындауға қол жеткізді. Ол Гавайи өкілдері мен Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі арасында конференциялар ұйымдастыруға белсенді түрде қатысты, нәтижесінде британдықтар аралдардың тәуелсіздігін мойындауға міндеттелді. 1843 жылғы 17 наурызда Франция королі Людовик Филипп I Бельгия королі Леопольд I-нің ықпалымен Гавайидің тәуелсіздігін мойындады, ал 1 сәуірде королева Викторияның атынан лорд Абердин Гавайи делегациясына: "Оның Ұлылықтарының үкіметі Сандвич аралдарының қазіргі билеушісі басшылығымен тәуелсіздігін мойындауға дайын және шешім қабылдады" деп мәлімдеді.

Кейінгі өмірі

Сол кезде Симпсон мен оның әйелі Лашин каналында үлкен үйde тұрды. Ол сондай-ақ басқа да иеліктерге ие болды, мысалы, Кото-дю-Лактағы Қожалық, оны Конте де Божу мен Аделаида де Гаспеге сатты, ал Дорвальдағы басқа бір мүлік, онда Саксен-Кобург және Гота әулетінің принці Эдуард VII-ді қабылдап, той жасады. Қожалық иелігінде тері саудасы депосы орналасқан, кейін ол сенатор Лоренс Александр Уилсон мен лейтенант-полковник У. А. Канадалық артиллерияның Корольдік полкінің Грантына сатылды. Кнебворт үйінің лорды Дональд Смит, Канаданың премьер-министрі сэр Фрэнсис Хинкс және Монреаль қоғамының басқа да жетекші мүшелері Симпсонның кештеріне қатысты. Ол банктерге, темір жолдарға, кемелерге, шахталар мен каналдарға инвестиция салуды бастады. Ол Канаданың алғашқы банкі – Монреаль банкінің, сондай-ақ Британдық Солтүстік Америка банкінің, Монреаль және Лашин темір жолының, Шамплен және Сент-Лоуренс темір жолының, Сент-Лоуренс және Атлантик темір жолының, Гранд-Транк темір жолының және Монреаль мұхит пароход компаниясының директорлар кеңесінің мүшесі және акционері болды. Оның бизнес серіктестерінің арасында Канаданың ең бай адамы сэр Хью Аллан, сэр Джон Роуз, сэр Александр Маккензи, президент Дэвид Торранс, министр Лютер Х. Холтон, сенатор Джордж Кроуфорд, сенатор Томас Райан, банкир Джон Редпат және банкирлер Джон Молсон мен Уильям Молсон болды. Губернатор Драммонд, сэр Антуан Айме Дорион және Джон Янгпен бірге олар Трансмунданалық телеграф компаниясын құрды, бірақ бұл кәсіпорны кейін сәтсіз аяқталды. 1845 жылдың көктемінде ол Вашингтонға барып, американдықтармен Орегон шекарасын талқылады, бұл мәселені ол бұрыннан сэр Роберт Пилмен де талқылаған болатын. 1846 жылы Орегон келісімі қазіргі шекараны белгіледі. 1846 жылы оның әйелі туберкулезге шалдықты, ал 1853 жылы қайтыс болды. 1854 жылы ол теміржолмен Чикагоға сапар шекті, содан кейін Саулт-Сте. Маридегі каноэшілеріне мінді. 1855 жылы ол Вашингтонда болып, Орегон мәселелерін талқылады, ал 1857 жылы Лондонда HBC монополиясын қорғады. 1860 жылдың мамырында ол теміржолмен Сент-Польге, Миннесотаға барды; денсаулығы Қызыл өзенге сапарды көтере алмайтынын түсінді және Лашинге оралды. 1860 жылдың тамызында ол Лакхинде Уэльс принцін күтіп алды, ол Виктория көпірінің ашылу салтанатына, анасы королева Викторияның құрметіне келген еді. Симпсон оның құрметіне Уэльс принці террасасын салды. Классикалық грек стиліндегі әктас қаптамасы бар бұл ғимарат тоғыз сәнді үйден тұрды, онда сэр Уильям Кристофер Макдональд пен Макгилл университетінің директоры Уильям Петерсон тұрды. Кейін ол Сэмюэл Бронфманның павильонына орын жасау үшін бұзылды, бұл Alcan компаниясының бас директоры Дэвид Калвердің кешірілмейтін вандализм деп бағалаған әрекеті болды. Оның құрметіне Парк Перси Уолтерс, Макгрегор көшесі және Джон Уилсон Макконнелл үйінің жанында Симпсон көшесі аталды. Парк бұрын оның үйлерінің бірінің орнында болған және оның Маунт-Рояльдағы 15 акрлық иелігінің бөлігі болды. Онда Роузмоунт үйі орналасқан, ол губернатор Симпсонның жерінде салынған және сэр Джон Роуздың, 1-ші баронның, кейін Уильям Уотсон Огилвидің үйі болды. Галт үйін де Симпсон көшесінде Канаданың негізін қалаушы атасы сэр Александр Тиллок Галт салған. Симпсон көшесінің кіреберісінде қазір Сэр Джордж Симпсон мұнарасы орналасқан. Симпсон көшесі мен Уэльс принці террасасы Монреаль қаласының орталығындағы Голден-сквер-майл ауданында орналасқан, онда Канададағы барлық байлықтың 3/4 бөлігі оның тұрғындарына тиесілі болған. Сол дәуірде Канаданың көптеген кәсіпорындары шамамен елу адамға тиесілі немесе басқарылатын. Солтүстік Америкадағы тері саудасының ең маңызды адамы ретінде ол солардың бірі болды. Уэльс принцтерінің сапарынан кейін көп ұзамай губернатор Симпсон ауыр инсульт алды және алты күннен кейін Лашинде қайтыс болды. 1860 жылы қайтыс болғаннан кейін ол 100 000 фунт стерлингтен астам мүлік қалдырды, бұл ЖІӨ-ге қатысты 2023 жылы Канада ақшасымен шамамен жарты миллиард долларға тең болды. Бұл сома Харлакстон сарайын салуға кеткен шығындарға да ұқсас. Симпсон сонымен қатар 1856 жылы Питер МакГилл және Питер Редпаттпен бірге Макгилл университетінің жалпы қорына ақша берді. Солтүстік императорының авторы Джеймс Раффан Симпсонды Канаданың негізін қалаушылардың қатарына Руперт жерінің бас губернаторы ретінде және 1867 жылы Канада доминионын құру үшін біріктіруі үшін санауға болатынын айтты. Руперт жері Канаданың қазіргі Канаданы құрастыруға арналған ең ірі жер сатып алу болды және Квебек, Онтарио, Манитоба, Саскачеван, Альберта, Солтүстік-Батыс территориялар, Нунавут, Монтана, Миннесота және Солтүстік және Оңтүстік Дакота штаттарын қамтыды. Газеттер мен кітаптарда оны тері саудасының королі, Солтүстіктің императоры, жазықтықтың императоры, Лашиннің императоры, қайың қабығының императоры және кішкентай император деп атады. Симпсон сонымен қатар Наполеонға құмар болды және оның өмірінде өмір сүрді. Ол оның өмірінің бір бөлігі болды, оның қаһарманына қатысты жазбаларды жинады, Лашин депосы, Норвегия үйі және Форт Гарриде Наполеонға арналған суреттермен қабырғаларын жабдықтады және Гудсон Бэй компаниясының факторларын және тері саудагерлерін осы құмарлыққа ұқтырды.

Балалар

Симпсон кем дегенде жеті әйелден кем дегенде он бір бала туып, олардың тек біреуі ғана оның әйелі болды. Лондонда болғанда екі белгісіз әйелден екі қыз тудырды. Ол Канадаға кеткенде, қыздарын Шотландияға жіберді, онда оның туыстары оларды бағып-қағуға алды. Ұлы қызы Мэри Луиза Симпсонға үйленгенде 500 фунт стерлинг көлемінде салым беріліп, Канадаға көшіп кетті. Оның кем дегенде 111 ұрпағы бар. Екінші қызы ерте қайтыс болды. 1817 жылы ол жартылай кри әйелі Бетси Синклерден қыз тудырды. Бетси Синклер көп ұзамай ол жөндеуге көтерген есепшіге берілді. Қыз ағылшын ботанигіне тұрмысқа шығып, бал айы кезінде қайық апатынан қаза тапты. Джеймс Кит Симпсон (1823–1901) туралы мәліметтер аз. 1828 жылы Монреальде туған Энн Симпсоннің тек крещениеден өткені белгілі. Симпсон Маргарет (Маргарита) Тейлордан Джордж Стюарт (1827) және Джон Маккензи (1829) есімді екі ұл өмірге әкелді. Джордж, тері саудагері Джеймс Мюррей Йельдің қызы Изабелла Йельге (1840–1927) үйленді. Джордж сондай-ақ капитан Генри Ньюшам Пирстің әйелі Элиза Йельдің інісі болды, ал Генри Ньюшам Пирс граф Джулиан Петрус де Линненің немересі еді. Джон Маккензи туғаннан кейін көп ұзамай Симпсон Маргаретті тастап, өз туысына үйленді. Симпсон Маргаретті үйлену туралы ескертпегенімен және екі ұлының болашағы үшін ешқандай шара қабылдамағанымен әріптестерін таң қалдырды.