Төзімділік және организмнің қабілеті

Кіріспе

Организмнің ұзақ уақыт бойы күш жұмсап, белсенділігін сақтап тұру қабілеті.

Шыдамдылық (сонымен қатар, төзімділік, қайраттылық, мықтылық, денсаулық, табандылық, жабырқауға төзімділік, тұрақтылық, жігерлілік, күш-қуат және қайсарлық) – организмнің ұзақ уақыт бойы күш жұмсап, белсенділігін сақтап тұру қабілеті, сондай-ақ жарақаттарға, жараларға немесе шаршауға қарсы тұру, олардан қалпына келу және иммунитет қабілеті. Бұл термин көбінесе аэробтық немесе анаэробтық жаттығулар контекстінде қолданылады. "Ұзақ" деген ұғымның анықтамасы күш-жігердің түріне қарай өзгереді: жоғары қарқынды анаэробтық жаттығулар үшін – минуттар, ал төмен қарқынды аэробтық жаттығулар үшін – сағаттар немесе күндер. Шыдамдылықты арттыруға бағытталған жаттығулар күш-қуатты азайтуы мүмкін, егер адам осы әсерді теңестіру үшін қарсылық жаттығуларын жасаса. Егер адам бұрынғыдан да көп күш-жігер жұмсаса, оның шыдамдылығы артады. Шыдамдылықты жақсарту үшін олар қайталау санын немесе уақытты біртіндеп арттыра алады; кейбір жаттығуларда, жылдам қайталаулар бұлшықет күшін жақсартады, бірақ шыдамдылыққа тигізетін әсері аз. Шыдамдылықты арттыру эндорфиндердің бөлінуіне әкеледі, нәтижесінде жағымды көңіл-күй пайда болады. Дене белсенділігі арқылы шыдамдылықты дамыту, көңіл сырқырауы, депрессия, стресс немесе кез келген созылмалы ауруды азайтады. Шыдамдылық жүрек-қан тамырлар жүйесіне көмектесе білсе де, ол жүрек-қан тамырлар ауруларын жақсартуға кепілдік бермейді. "Бұлшық еттердің шыдамдылық жаттығуларына бейімделуінің негізгі метаболизмі – бұлшықет гликогені мен қандағы глюкозаның баяу пайдаланылуы, майдың тотығуына көбірек тәуелділік және белгілі бір қарқынмен жаттығу кезінде лактаттың азаюы." "Күш-қуат" термині кейде шыдамдылықпен синоним ретінде қолданылады. Шыдамдылық – қиын жағдайға төтеп беру, "қасіретке төзу" қабілеті де болуы мүмкін. Әскери жағдайда шыдамдылық – науқан барысында қарсыласына қатысты жоғары жауынгерлік потенциалды ұзақ уақыт сақтап тұру қабілеті.

Endurance (also related to sufferance, forbearance, resilience, constitution, fortitude, persistence, tenacity, steadfastness, perseverance, stamina, and hardiness) is the ability of an organism to exert itself and remain active for a long period of time, as well as its ability to resist, withstand, recover from and have immunity to trauma, wounds, or fatigue. The term is often used in the context of aerobic or anaerobic exercise. The definition of "long" varies according to the type of exertion – minutes for high intensity anaerobic exercise, hours or days for low intensity aerobic exercise. Training for endurance can reduce endurance strength unless an individual also undertakes resistance training to counteract this effect. When a person is able to accomplish or withstand more effort than previously, their endurance is increasing. To improve their endurance they may slowly increase the amount of repetitions or time spent; in some exercises, more repetitions taken rapidly improve muscle strength but have less effect on endurance. Increasing endurance has been proven to release endorphins resulting in a positive mind. The act of gaining endurance through physical activity decreases anxiety, depression, and stress, or any chronic disease. Although a greater endurance can assist the cardiovascular system this does not imply that endurance is guaranteed to improve any cardiovascular disease. "The major metabolic consequences of the adaptations of muscle to endurance exercise are a slower utilization of muscle glycogen and blood glucose, a greater reliance on fat oxidation, and less lactate production during exercise of a given intensity." The term stamina is sometimes used synonymously and interchangeably with endurance. Endurance may also refer to an ability to persevere through a difficult situation, to "endure hardship". In military settings, endurance is the ability of to sustain high levels of combat potential relative to its opponent over the duration of a campaign.

Философия

Аристотель төзімділік пен өзіне ұстаудың ортақ белгілерін атап көрсетті: өзіне ұстау – бірден қызықты көрінетін нәрселерге құмарлық танытуға қарсы тұру, ал төзімділік – бірден мазасыздық тудыратын нәрселердің әсеріне қарсы тұру.

Шыдамдылық жаттығулары

Тұзғын өнімділігінің әртүрлі түрлерін нақты тәсілдермен жаттықтыруға болады. Жаттығу жоспарларын жеке мақсаттарға қарай бейімдеу керек. Жаттығу қарқындылығын есептегенде, жеке тұлғаның қабілеттерін ескеру қажет. Тиімді жаттығу жеке өнімділік деңгейінің жартысынан басталады. Өнімділік деңгейі максималды жүрек соғу жиілігімен анықталады. Ең жақсы нәтижелер максималды жүрек соғу жиілігінің 55%-65% диапазонында қол жеткізіледі. Аэробтық, анаэробтық және басқа да шекті мәндерді ұзаққа созылған төзімділік жаттығуларында атаудың қажеті жоқ. Жаттығу қарқындылығы жүрек соғу жиілігі арқылы өлшенеді.

Эпигенетикалық механизмдер арқылы шыдамдылық жаттығулары әсер етеді

2012 және 2019 жылдар аралығында кем дегенде 25 есеп эпигенетикалық механизмдердің қаңқа бұлшық еттерінің жаттығуға жауап беруінде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Бұлшықеттегі гендік экспрессия, тіндердегідей, негізінен реттеуші ДНҚ тізбектерімен, әсіресе күшейткіштер арқылы реттеледі. Күшейткіштер – геномдағы кодтамайтын тізбектер, олар алыс орналасқан мақсатты гендердің экспрессиясын ілмек түрінде айналып, олардың мақсатты гендерінің промоторларымен өзара әрекеттесу арқылы белсендіреді ("Сүтқоректілерде транскрипцияны реттеу" суретін қараңыз). Уильямс және авторлар тобы мәлімдегендей, байланысқан күшейткіштер мен гендердің промоторлары арасындағы ілмек бойынша орташа қашықтық 239 000 нуклеотидтік негізді құрайды.

Гистон ацетилациясы немесе деацетилациясы арқылы ұзақ мерзімді ген экспрессиясының шыдамдылық жаттығулары арқылы өзгеруі

Жаттығудан кейін, эпигенетикалық өзгерістер күштілендіретін элементтер жүздеген бұлшықет гендерінің ұзақ мерзімді экспрессиясын өзгертеді. Бұл жүйелік қан айналымына шығарылатын ақуыздар және басқа да өнімдерді шығаратын гендерді қамтиды, олардың көптегені эндокриндік хабаршылар ретінде әрекет ете алады. Линдхолм және авторлар тобының зерттеуінде, 27 жастағы, отырық тіршілік салған жиырма үш ер және әйел еріктілер үш ай бойы тек бір аяқтарымен шыдамдылық жаттығуларын жасады. Екінші аяқ жаттығусыз бақылау аяғы ретінде қолданылды. Үлкен жағалық бұлшықеттен биопсиялар жаттығулар басталғанға дейін және соңғы жаттығудан кейін 24 сағаттан соң әрбір аяқтан алынды. Шыдамдылық жаттығуларынан өткен аяқ, жаттығусыз аяқпен салыстырғанда, геном бойынша 4919 нүктеде ДНК метилирлеуінде маңызды өзгерістерді көрсетті. ДНК метилирлеуі өзгерген нүктелердің көп бөлігі күштілендіретін элементтерде орналасқан. РНК тізбектеу арқылы жүргізілген транскрипциялық талдау 4076 геннің әртүрлі экспрессияланғанын анықтады. Транскрипциялық деңгейде жоғары реттелген гендер ДНК метилирлеуінің айтарлықтай төмендеуімен байланысты күштілендіретін элементтермен байланысты болды, ал транскрипциялық деңгейде төмен реттелген гендер ДНК метилирлеуінің жоғарылауымен байланысты күштілендіретін элементтермен байланысты болды. Осы зерттеуде, метилирлеуі жоғарылаған күштілендіретін элементтердегі метилденген позициялар негізінен бұлшықет құрылымын қайта құру және глюкоза метаболизмімен байланысты гендермен байланысты болды. Күштілендіретін элементтердегі метилирлеудің төмендеуі қабыну/иммунологиялық процестер мен транскрипциялық реттеуде қатысатын гендермен байланысты болды.