Аксум патшасы Эзана: Христиандыққа көшкен басшы

Кіріспе

4 ғасырдағы Ақсум патшалығының билеушісі Езана (, Езана, unvocalized ዐዘነ ‘zn), (Ἠεζάνα, Aezana) – Ақсум патшалығының билеушісі (320-шы жылдар – шамамен 360 ж.). Ақсумның ең жақсы құжатталған билеушілерінің бірі – Езана, өйткені ол елде христиан дінін қабылдап, оны мемлекеттік дін еткен алғашқы патша. Дәстүр бойынша, Езана әкесі Элла Амида (Усанас) қайтыс болғанда бала болып, патшалыққа отырған, ал анасы София оның кәмелетке толуына дейін регенттік қызметін атқарған.

Билік

Езана – құл ұстазы Фрументий христиан дінін қабылдағаннан кейін Аксум патшалығының алғашқы монархы. Ол Зоскалестен кейін замандас тарихшылар есімдерін атаған алғашқы монарх болды, бұл Стюарт Мунро Хейді «Калибке дейінгі аксумит патшаларының ең танымал патшасы» деген тұжырымға жеткізді. Жастық шағында ол өзін Арес ұлы деп есептеген, бірақ кейінгі жазбалар христиан дініне деген ықыласын күшейткенін көрсетеді. Оның балалық шағындағы ұстазы, сириялық христиан Фрументий, Эфиопия шіркеуінің басшысы болды. Арийлік рим императоры Констанций II-нің сақталған хатында Езана мен оның інісі Сайзанаға Фрументийді доктриналық қателіктерді тексеру үшін Александрияға жіберу және оны үнді Теофилмен алмастыру сұралады; Мунро Хей Езананың бұл өтінішті қабылдамағанын немесе назарға алмағанын болжайды. Езана бірнеше әскери науқандар жүргізді және оларды өзінің жазбаларында қалдырды. Геэз тіліндегі стеладағы екі жазу Мероеде табылған, бұл төртінші ғасырдағы науқанның, Езананың немесе оның ізашары Оусананың тұсындағы науқанның куәлігі деп саналады. Кейбір зерттеушілер бұл жазуларды аксумиттер Мерое патшалығын жойғанын көрсететін дәлел ретінде қарастырса, басқалары археологиялық мәліметтер Мероның 300 жылға қарай экономикалық және саяси құлдырауына нұсқайтынын айтады. Сонымен қатар, кейбір адамдар бұл стеланы Нубаның бүлік көтерілісін басу үшін Аксумнан Мероеге берілген әскери көмек ретінде қарастырады. Дегенмен, қай көзқарас дұрыс екенін анықтайтын нақты дәлелдер қазірге дейін табылмады. Езананың билігінде айналымға шығарылған аксумит монеталарының кейбіреулерінде грек тілінде «Бұл елге ұнайды» деген ұран жазылған. Мунро Хей бұл ұранды «аксумит монеталарының ерекше ерекшелігі, патшаның халықтың тілектері мен қанағаттануына деген қамқорлығы мен жауапкершілігін көрсетеді» деп сипаттайды. 1990 жылдардың соңында Үндістандағы археологиялық қазбалар барысында оның есімі жазылған бірнеше монеталар табылған, бұл елдер арасындағы сауда байланыстарын көрсетеді. Монеталардың ерекшелігі – дискі мен ай тәрізді бейнелерге табынушылық мотивтерінен крест бейнесіне ауысуы. Езанаға бірнеше стела мен обелисктерді тұрғызу да жатқызылады. Грек тіліндегі жазуда Езананың патшалық дәуірлері туралы мәліметтер келтірілген: Езананың есімі монеталарда болғанымен, патшалар тізімінде ол белгісіз. Дәстүр бойынша, христиан діні енгізілген кезде Эфиопияны Абреха мен Асбеха императорлары басқарған. Мүмкін, бұл есімдер кейіннен Езана мен оның інісіне берілген немесе олар крещение рәсімінде алған есімдері болған.

Ezana was the first monarch of the Kingdom of Aksum to embrace Christianity, after his slave teacher, Frumentius, converted him. He was the first monarch after Zoskales to be mentioned by contemporary historians, a situation that lead Stuart Munro Hay to comment that he was "the most famous of the Aksumite kings before Kaleb." In early life he considered himself a son of Ares, but later inscriptions show a growing attachment to Christianity. His childhood tutor, the Syrian Christian Frumentius, became head of the Ethiopian Church. A surviving letter from the Arian Roman emperor Constantius II is addressed to ‘Ezana and his brother Saizana and requests that Frumentius be sent to Alexandria to be examined for doctrinal errors and be replaced by Theophilos the Indian; Munro Hay assumes that ‘Ezana either refused or ignored this request. Ezana also launched several military campaigns, which he recorded in his inscriptions. A pair of inscriptions on a stela in Ge'ez found at Meroë is thought of as evidence of a campaign in the fourth century, either during Ezana's reign, or by a predecessor like Ousanas. While some authorities interpret these inscriptions as proof that the Aksumites destroyed the kingdom of Meroë, others say that archaeological evidence points to an economic and political decline in Meroë around 300. Moreover, some view the stela as military aid from Axum to Meroë to quell the revolt and rebellion by the Nuba. However, conclusive evidence and proof as to which view is correct is not currently available. On some of the Aksumite coins minted during ‘Ezana's reign appears the motto in Greek ΤΟΥΤΟ ΑΡΕΣΗ ΤΗ ΧΩΡΑ – "May this please the country". Munro Hay comments that this motto is "a rather attractive peculiarity of Aksumite coinage, giving a feeling of royal concern and responsibility towards the people's wishes and contentment". A number of coins minted bearing his name were found in the late 1990s at archaeological sites in India, indicating trade contacts in that country. A remarkable feature of the coins is a shift from a pagan motif with disc and crescent to a design with a cross. ‘Ezana is also credited for erecting several stelae and obelisks. An inscription in Greek gives the regnal claims of Ezana:

Ezana is unknown in the King Lists even though the coins bear this name. According to tradition, Emperors Abreha and Asbeha ruled Ethiopia when Christianity was introduced. It may be that these names were later applied to ‘Ezana and his brother or that these were their baptismal names.

Құрмет

Өзінің ағасы Сайзанмен (Сазанмен) бірге, Езана (Айзан) эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі мен католик шіркеуі қасиетті кісі ретінде құрметтейді. Оның мерекесі қазанның біріншісі мен қазанның жиырма жетіншісі күндері тойланады.