Кіріспе

Фламанд миссионері және зерттеуші (өмір сүрген шақ: 1248–55) Вильгельм Рубрукский (Willem van Rubroeck; Gulielmus de Rubruquis;) немесе Гийом де Рубрук – фламанд францискан миссионері және зерттеуші. Ол XIII ғасырдағы Таяу Шығыс пен Орталық Азияның, соның ішінде Моңғол империясының әртүрлі аймақтарына жасаған саяхаттарымен әйгілі. Оның саяхаты туралы жазған еңбегі – Марко Поло мен Ибн Батутаның шығармаларымен теңестірілетін ортағасырлық саяхат әдебиетінің үздік туындыларының бірі.

Миссия

Уильям Фландрияның Рубрук қаласында дүниеге келген. 1248 жылы ол Франция королі Людовик IX-тың жетінші крест жорығына қатысқан. 1253 жылдың 7 мамырында Людовиктің бұйрығымен татарларды христиан дініне өткізу үшін миссионерлік сапарға шықты. Алғашқыда Константинопольге тоқтады, онда латын императоры II Балдуиннің тапсыруымен Моңғол империясының астанасы – Қарақорумға сапардан оралған Хайноуттың Балдуинімен кеңесті. Сол жерде Вильям императордан татар басшыларына арналған хаттар алды. Содан кейін Вильям венгр монахы Юлианның бірінші саяхатының жолымен, ал Азияда итальян монахы Джованни да Пьян дель Карпине саяхаттаған жолмен жүрді. Вильямның серігінде Бартоломео да Кремона, Госсет есімді қызметші және Вильямның есебінде «Құдайдың адамы» деп аталған, араб тіліндегі «Абдулла», яғни «Құдайдың құлы» деген мағына беретін аудармашы болды. Вильямның моңғолдарға жасаған төртінші еуропалық миссиясы еді: осыған дейін 1245 жылы Джованни да Пьян дель Карпине және Ломбардиялық Аскелин, ал 1249 жылы Андре де Лонжумео басқарып өткен. Король моңғол сарайында несториан христиандарының бар екендігі туралы хабарларға байланысты тағы бір миссия жіберуге ынталанды, бірақ бұрынғы сәтсіздікке байланысты ресми миссияны жіберуден бас тартты.

Саяхат

Крымдағы Судак қаласына жеткен соң, Уильям өгіздер мен арбалармен саяхатын жалғастырды. Донды кесіп өткеннен кейін тоғыз күн өткен соң, ол Қыпшақ хандығының келесі билеушісі Сартақ ханмен кездесті. Хан Вильгельмді әкесі Бату ханға, Волга өзені маңындағы Сарай қаласына жіберді. Судактан шыққаннан бес апта өткен соң, ол Қыпшақ хандығы мен Волга аймағының моңғол билеушісі Бату ханның ордасына жетті. Бату дін ауыстырудан бас тартты, бірақ елшілерді моңғолдардың Ұлы ханы Мөңке ханға жіберді. Вильгельм және оның серіктері 1253 жылдың 16 қыркүйегінде қазіргі Моңғолиядағы Қарақорумдағы Ұлы хан сарайына аттанды. Желтоқсан айының соңында оларды құрметпен қарсы алды және 1254 жылдың 4 қаңтарында аудиенция берді. Вильгельмнің баяндамасында қаланың қабырғалары, базарлары мен ғибадатханалары, сондай-ақ таңғажайып көпұлтты халық арасында мұсылман және қытай шеберлерінің жеке кварталдары туралы толық сипаттама берілген. Ол сонымен қатар Фелицита мерекесінде Вестаций (Никей империясы) сарайына барып, саяхаты барысында Никей елшілерімен кездесті. Ол кездескен еуропалықтардың арасында ағылшын епископының немере інісі, Вильгельмнің Пасха дастарқанын дайындаған Лотарингиялық әйел және ханның әйелдеріне әшекейлер жасап, несториан христиандарына алтарьлар жасаған француз күміс шебері Гийом Буше болды. Вильгельмнің тобы 1254 жылдың 10 шілдесіне дейін ханның ордасында болды, содан кейін үйге қайтудың ұзақ жолына шықты. Қыркүйек айының соңында екі апта Бату ханмен және қазіргі Әзірбайжандағы Нахчиван қаласында Рождествоны тойлағаннан кейін, ол және оның серіктері 1255 жылдың 15 тамызында Триполи графтығына жетті.

Есеп

[[Файл:Вильям Рубрук Корпус Кристи MS 066A толығырақ 67r. jpg|thumb|14 ғасырғы қолжазбаның бір бөлігі. Суреттің жоғарғы жағында Вильям Рубрук пен оның серігі Франция королі Людовик IX-тан тапсырма алып тұр. Төменгі жағында екі монахтың саяхаты бейнеленген. Вильям бұрынғы Византия империясының христиандары арасында кездескен грек дәстүрлерін сынады, соның ішінде Никеядағы Фелицита мерекесін тойлауын, оның Иоанн III Дукас Вататзеске Овидийдің аяқталмаған «Күндер кітабының» екінші жартысының болуы арқылы белгілі болғанын хабарлайды. Вильям Каспий теңізінің солтүстігіне сапар шегу арқылы оның ішкі теңіз екенін және Солтүстік Мұзды мұхитқа құймағанын көрсетіп, ұзаққа созылған сұраққа жауап берді. Бұрынғы скандинавиялық саяхатшылар, мысалы, Ингвар алыс сапарлаған аймақты жақсы білгенімен, Вильям бұл сұраққа жазбаша түрде жауап берген алғашқы адам болды. Вильямның есебі – ортағасырлық географиялық әдебиеттің ұлы шедеврлерінің бірі, оны Марко Полоның еңбегімен салыстыруға болады, бірақ олар өте ерекше. Вильям жақсы байқаушы және көрнекті жазушы еді. Ол жолда көптеген сұрақтар қойды және халық әңгімелерін мен аңызды әдебиетті нақты шындық деп қабылдамады. Ол тілдерге бейімділігін көрсетіп, кездескен тілдер мен өзі білетін еуропалық тілдердің ұқсастығын байқады. 1254 жылдың мамыр айында, моңғолдар арасында болған кезде Вильям моңғол сарайында танымал жарысқа қатысты, себебі хан христиандар, буддистер және мұсылмандар арасындағы теологиялық пікірталас ұйымдастырды, үш төреші – әр діннен біреуден, қай дін дұрыс екенін анықтау үшін. Вильяммен бірге жарысқа бір қытай азаматы қатысты. Вильямның замандасы және францискандық достасы Роджер Бэкон өзінің Opus Majus еңбегінде саяхатшы туралы көптеген сілтемелер келтірді және оны «Білімді Вильям, Франция королі 1253 жылы татарларға хабар жіберген, шығыс және солтүстік аймақтарға сапарлап, осы жерлердің ортасына жеткен және жоғарыда айтылғандарды әйгілі патшаға жазған адам» деп сипаттады. Мен оны мұқият оқыдым және оның рұқсатымен түсіндірдім». Алайда Бэконнан кейін Вильямның баяндамасы 1599 жылы Ричард Хаклюйт жариялағанға дейін көзден жоғалған сияқты. 1958 жылы орыс ақыны Николай Заболоцкий «Моңғолиядағы Рубрук» («Рубрук в Монголии») атты ұзын поэмасын жазды.

Басылымдар

1599 жылы Рихард Хаклюйт жасаған ағылшын тіліне аудармасымен бірге, тек алғашқы 26 тарауды қамтитын толық емес қолжазбаның латын мәтіні жарияланды. Француз тарихшысы Франсиск Мишель және ағылшын ескі заттарды зерттеуші Томас Райт дайындаған толық латын мәтінінің ғылыми басылымы 1839 жылы жарық көрді. Уильям Вудвилл Рокхиллдің «Рубруктың Уильямның Шығысқа саяхаты» деген ағылшын тіліне аудармасы 1900 жылы Хаклют қоғамынан басылып шықты, ал 1990 жылы Питер Джексонның жаңартылған аудармасы жарияланды.

Қолжазбалар тізімі

Қолжазба Күні: Corpus Christi, Кембридж, MS 181, б. 321–398 13 ғасырдың соңғы ширегі Ең көнесі және Ван ден Вингереттің 1929 жылғы сындық басылымының негізі. B Corpus Christi, Кембридж, MS 66A, б. 67r–110r 14 ғасырдың бірінші үштен бірі Мәтіннің басында суреттелген әріп бар және шеттерінде кейбір тарау атаулары кездеседі. C Corpus Christi, Кембридж, MS 407, б. 37r–66r 15 ғасырдың басы 26-тараудың 8-тармағынан кейін аяқталады. D Ұлыбритания кітапханасы, MS Royal 14 C XIII, б. 255r–236r 15 ғасыр 26-тараудың 8-тармағынан кейін аяқталады. Ричард Хаклюйт 1599 жылғы аудармасында қолданған. E Йель университетінің кітапханасы, Нью-Хейвен, Бейнеке MS 406, б. 93r–142v 15 ғасыр.