Кіріспе
Omegaven майлы балықтардың тіндерінен алынған май. Балық майы – майлы балықтардың тіндерінен алынатын май. Балық майы құрамында омега-3 май қышқылдары – эйкозапентаено қышқылы (EPA) және докозагексаено қышқылы (DHA) бар. Бұл қышқылдар белгілі бір эйкозаноидтардың алғашқы заттары болып табылады, олар организмдегі қабынуды азайтуға және гипертриглицеридемияны жақсартуға көмектеседі. 21-ғасырда жүрек-қан тамырлары ауруларында балық майының ролі туралы көптеген пікірталас болды, соңғы мета-талдаулар оның ықпалы туралы әртүрлі нәтижелерге келді. Балықтардың өзі омега-3 май қышқылдарын өндірмейді. Олар омега-3 май қышқылдарын микробалықтарды немесе омега-3 май қышқылдарымен толыққан жемшөптік балықтарды жеу арқылы жинақтайды. Акула, семсер балық, плитка балық және альбакор тунасы сияқты хищті балықтарда омега-3 май қышқылдарының құрамы жоғары болуы мүмкін, бірақ тамақ тізбегінің жоғарғы сатысында орналасқандықтан, бұл түрлер биомагнификация арқылы зиянды заттарды жинауы мүмкін. Осы себепті, АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (әсіресе бала тудыру жасындағы әйелдер үшін) кейбір (хищті) балық түрлерін (мысалы, альбакор тунасы, акула, король макрелі, плитка балық және семсер балық) тұтынуды шектеуді ұсынады, себебі оларда улы сынаптың деңгейі жоғары. Диоксиндер, мысалы, полихлобифенолдар (ПХБ) және хлордан, сондай-ақ басқа хлорланған циклодиендік инсектицидтер де кездеседі. Балық майы аквакультурадағы жем ретінде, әсіресе шараптық somonды тамақтандыру үшін қолданылады. Теңіз және тұщы су балық майлары арахидон қышқылы, EPA және DHA құрамы бойынша өзгеше. Әртүрлі түрлер майлылығы бойынша арықтан майлыға дейін өзгереді, ал олардың тіндеріндегі майдың мөлшері 0,7%-дан 15,5%-ға дейін ауытқуы мүмкін. Олар сондай-ақ ағза липидтеріне тигізетін әсерлерімен де ерекшеленеді. Тек майлы балықты жеу, әсіресе лосось тұқымдастарын, және майлы балықтан алынған EPA + DHA мөлшерінің жоғарылауы организмдегі EPA + DHA деңгейінің артуымен байланысты екені байқалды. Бұл препараттардың ешқайсысы балық майы емес, олардың барлығы балық майынан алынған қышқылдардың туындылары.
Omegaven
Fish oil is oil derived from the tissues of oily fish. Fish oils contain the omega 3 fatty acids eicosapentaenoic acid (EPA) and docosahexaenoic acid (DHA), precursors of certain eicosanoids that are known to reduce inflammation in the body and improve hypertriglyceridemia. There has been a great deal of controversy in the 21st century about the role of fish oil in cardiovascular disease, with recent meta analyses reaching different conclusions about its potential impact. The fish used as sources do not actually produce omega 3 fatty acids. Instead, the fish accumulate the acids by consuming either microalgae or prey fish that have accumulated omega 3 fatty acids. Fatty predatory fish like sharks, swordfish, tilefish, and albacore tuna may be high in omega 3 fatty acids, but due to their position at the top of the food chain, these species may also accumulate toxic substances through biomagnification. For this reason, the United States Environmental Protection Agency recommends limiting consumption (especially for women of childbearing age) of certain (predatory) fish species (e. g., albacore tuna, shark, king mackerel, tilefish and swordfish) due to high levels of the toxic contaminant mercury. Dioxins, like PCBs and chlordane, as well as other chlorinated cyclodiene insecticides are also present. Fish oil is used in aquaculture feed, in particular for feeding farmed salmon. Marine and freshwater fish oil vary in contents of arachidonic acid, EPA and DHA. The various species range from lean to fatty, and their oil content in the tissues has been shown to vary from 0.7% to 15.5%. They also differ in their effects on organ lipids. Only fatty fish intake, particularly salmonid, and estimated EPA + DHA intake from fatty fish has been observed to be significantly associated with increase in serum EPA + DHA. None of these drugs are actually fish oil; they are all derivatives of acids found in fish oil.
Простаттың қатерлі ісігі
Балық майының простата қатерлі ісігіне тигізетін әсері даулы. Мысалы, бір зерттеуде қандағы ДПА деңгейі жоғарылағанда қауіп төмендегені көрсетілді. Дегенмен, тағы бір зерттеуде қандағы ЭПК және ДГК қосылысының жоғары деңгейі простата қатерлі ісігінің күштірек түріне шалдығу қаупін арттыратыны хабарланды. Кейбір мәліметтер қандағы омега-3 май қышқылдарының жоғары деңгейі мен простата қатерлі ісігінің пайда болу қаупі арасында байланыс бар екенін көрсетеді. Алайда, Select сынағынан алынған бұл мәліметтер әдістемелік тұрғыдан сынға ұшырады, сондай-ақ простата қатерлі ісігіне шалдыққандар мен шалдықпағандар арасындағы сандық айырмашылық "биологиялық маңызы жоқ" делінді.
Жүрек- қан тамырлары
Балық майының жүрек-қан тамырлары ауруларына қатысты рөлі әлі де күмәнді, және оның ықпалы туралы түрлі зерттеулер әртүрлі қорытындыларға келді. Көптеген бағалаулар балық майының жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімді азайтуға көмектеспейтінін көрсетсе де, оны қолдану кезінде нақты жүрек оқиғалары мен инсульт жиілігі аздап төмендеуі мүмкін. 2007 жылы Америкалық Жүрек қауымдастығы коронарлық артериялық ауруы бар науқастарға күніне 1 грамм балық майын тұтынуды, әсіресе балық жеуді ұсынды, бірақ жүкті және бала емізетін әйелдерге сынаптың жоғары деңгейі бар балықтарды – құрт, акула және марлин – жеуден сақтануды ескертті. (Оптималды доза дене салмағына байланысты еді.) АҚШ Ұлттық денсаулық институттары балық майы мен басқа омега-3 көздерін ең ұсынылатын үш жағдай бойынша тізімдейді: гипертриглицеридемия (триглицерид деңгейінің жоғары болуы), екіншілік жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу және гипертония (жоғары қан қысымы). Одан кейін дәлелдері аз 27 басқа жағдайды атап көрсетті. Сондай-ақ, қауіпсіздік туралы да ескертулер бар: «Күніне 3 грамм немесе одан да көп омега-3 май қышқылы қабылдау қан кету қаупін арттыруы мүмкін, бірақ төмен дозаларда маңызды қан кету қаупінің айғақтары аз. Балық майының немесе омега-3 май қышқылының өте көп мөлшерде қабылдануы геморраждық (қан кетулі) инсульт қаупін арттыруы мүмкін». Балық майының кейбір жүрек ырғақтарының бұзылуына әсерін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді, бірақ 2012 жылғы мета-талдау маңызды әсерді көрсетпеді. 2008 жылғы мета-зерттеуде балық майының қосымшасы қарыншалық аритмиясы бар жүрек ауруына шалдыққан науқастарға ешқандай алдын алу тиімділігін көрсетпеді. 2012 жылғы 20 зерттеуді және 68 680 науқасты қамтыған мета-талдау омега-3 май қышқылының қабылдануының өлім, жүрек өлімі, жүрек шабуылы немесе инсульт ықтималдығын төмендетпегенін анықтады. 2018 жылғы 77 000 қатысушыны қамтыған мета-талдау балық майын қабылдағандардың арасында салыстырмалы тәуекел 3%-ға төмендегенін көрсетті; алайда, бұл әсер маңызсыз деп танылды.
Гипертония
Адамдар арасында жүргізілген кейбір зерттеулер омега-3 май қышқылдарын пайдалану қан қысымын аздап төмендетуге көмектеседі деген қорытындыға келді (DHA, EPA-дан тиімдірек болуы мүмкін). Омега-3 май қышқылдары қан кету қаупін арттыруы мүмкін болғандықтан, балық майын қолданар алдында білікті медицина қызметкерімен кеңесу қажет.
Психикалық денсаулық
2008 жылғы Cochrane жүйелі шолуында қолда бар деректердің шектеулі екендігі анықталды. Бір ғана лайықты зерттеуде омега-3 майлары биполярлық бұзылыстың депрессиялық симптомдарын емдеуде тиімді қосымша терапия болған, бірақ маниакалды симптомдарға әсер етпеген. Авторлар осы мәселені зерттеу үшін рандомизацияланған бақыланатын сынақтарды өткізудің шұғыл қажеттігін атап өтті. 2009 жылғы мета-зерттеуде жоғары ЭПА:ДГК қатынасы бар омега-3 қоспасын қабылдаған науқастарда депрессиялық симптомдардың азайғаны байқалды. Зерттеулер ЭПА депрессияны емдеуде ДГК-дан тиімдірек болуы мүмкін екенін көрсетті. Дегенмен, бұл мета-зерттеуде кіріктірілген зерттеулердің анықталған шектеулеріне байланысты осы нәтижелерді растау үшін ауқымды, рандомизацияланған сынақтар қажет деген қорытынды жасалды. 2011 жылы PubMed мақалалары бойынша балық майы және депрессия тақырыбындағы 1965-2010 жылдар аралығындағы мета-талдауда зерттеушілер "жарияланған әдебиетте байқалған емдеудің тиімділігінің көп бөлігі жарияланымға қатысты қиылысқа байланысты болуы мүмкін" деген тұжырым жасады. 2014 жылғы мета-талдауда DSM бойынша ірі депрессиялық бұзылу (МДБ) диагнозы қойылған пациенттерге қатысты он бір зерттеу және депрессиялық симптомдары бар, бірақ МДБ диагнозы қойылмаған сегіз зерттеу плацебомен салыстырғанда омега-3 PUFA емделуінің клиникалық тиімділігін көрсетті. Зерттеудің қорытындысында: "Омега-3 PUFA қолдану МДБ диагнозы қойылған науқастарда да, МДБ диагнозы қойылмаған депрессиялық науқастарда да тиімді" делінген.
Антидепрессант
2019 жылғы мета-талдау көрсеткендей, EPA ≥ 60% мөлшері күніне ≤1 г дозасында антидепрессанттық әсерге ие болуы мүмкін.
Альцгеймер ауруы
2012 жылдың маусым айында жарияланған Кокрейн мета-талдауы 60 жастан асқан және осы жастан кейін май қышқылдарын қабылдауды бастаған адамдардың когнитивтік қабілеттерінің төмендеуіне ешқандай маңызды қорғау әсерінің жоқ екенін көрсетті. Зерттеудің бірлескен авторы Time журналына: "Біздің талдауымыз омега-3 май қышқылдарының қосымшаларының ересек жаста есте сақтау және назар аудару қабілеттерін жақсартатынына қазіргі уақытта ешқандай дәлел жоқ екенін ұсынады", - деді.
Жүктілік
Кейбір зерттеулерде аналары бала емізген алғашқы төрт айда балық майынан қосымша тағамдар алған 30 айлық сәбилердің психомоторлық дамуы жақсарғаны байқалды. Сонымен қатар, аналары алғашқы 4 ай емшек сүтімен тамақтандыру кезінде балдыр негізіндегі докозагексаеной қышқылымен қосымша тағамдар қабылдаған бес жасар балалар, тұрақты назар сынағында жақсы нәтижелер көрсетті. Бұл ерте нәрестелік шақта докозагексаеной қышқылын қабылдаудың жүйке дамуының нақты аспектілеріне ұзақ мерзімді пайда әкелетінін көрсетеді.
Крон ауруы
2014 жылғы Кохрейн шолуында екі үлкен зерттеудің нәтижесі бойынша, балық майы қосымшалары Крон ауруында жағдайдың жақсаруын сақтауға көмектеспейтіні анықталды.
Қосымшалар
Балық майы – көп қолданылатын диеталық қосымша, және АҚШ-тағы сатылымы 2009 жылы 976 миллион долларға жеткен. 2020 жылға қарай жаһандық омега-3 қосымшалары нарығының көлемі 5,58 миллиард долларға жетті, ал балық майы негізіндегі қосымшалар осы нарықтың 63,1 пайызын құрады.
Формуляциясы
Балық майының қосымшалары көбінесе сұйық немесе капсула түрінде қолжетімді. Осы капсулалардың көпшілігі бір бөліктен тұратын гельді капсулалар немесе жұмсақ капсулалар болып табылады. Сонымен қатар, асқазанды басып өтіп, жұқа ішекте еруге арналған, яғни ас қорытудың бұзылуын және "балық иісімен қайта құсуды" болдырмайтын, ішек қабықшасымен қапталған капсулалар да бар. Сапасыз өндірілген ішек қабықшасымен қапталған өнімдер құраулыларын мерзімінен бұрын бөліп алуі мүмкін. ConsumerLab.com, коммерциялық зертхана, бағалаған 24 балық майы қосымшасының біреуі құраулыларын ертерек бөліп шығарғанын хабарлады. Бұл заттар көбінесе балық майынан жасалған жеміш тәрізді сағыздарда кездеседі.
ЭПК және ДГК мөлшері
Жалпы, майлы балықтарда ДГК-ның мөлшері ЭПК-дан көп, ал лососьте ЭПК-дан гөрі ДГК-ның мөлшері көп. Мысал ретінде, қосымшалардағы ЭПК және ДГК мөлшерін көрсету үшін, минтай майынан алынған балық майы бар жұмсақ капсула 642 мг балық майынан тұруы мүмкін, оның ішінде 584 мг омега-3 май қышқылдары, 377 мг ЭПК және 158 мг ДГК.3 Сол компанияның лосось майынан жасалған жұмсақ капсуласында 1008 мг балық майы, оның ішінде 295 мг омега-3 май қышқылдары, 95 мг ЭПК және 118 мг ДГК болады.4 ConsumerLab.com жүргізген зерттеулерге сәйкес, қосымшалардағы ЭПК және ДГК концентрациясы балық майының 8-ден 80%-ға дейін өзгеруі мүмкін. Концентрация омега-3 май қышқылдарының қандай көзден алынғанына, майдың өңделу әдісіне және қосымшаға қосылған басқа ингредиенттердің мөлшеріне байланысты. ConsumerLab.com 2010 жылы жариялаған мәліметтерде, тексерілген 24 балық майы қосымшасының 3-еуінде ЭПК және/немесе ДГК мөлшері этикеткада көрсетілгеннен кем болды.
According to ConsumerLab. com tests, the concentrations of EPA and DHA in supplements can vary from between 8 and 80% fish oil content. The concentration depends on the source of the omega 3s, how the oil is processed, and the amounts of other ingredients included in the supplement. A ConsumerLab. com publication in 2010 stated that 3 of 24 fish oil supplements tested contained less EPA and/or DHA than was claimed on the label.
Ластану
Гарвард медицина мектебінің есебі Nordic Ultimate, Kirkland және CVS брендтерінің ішіндегі бес танымал балық майы брендін зерттеді. Зерттеу нәтижесінде бұл брендтерде "сынаптың көлемі өте аз болды, бұл тазаланған балық майын өндіру кезінде сынап алынып тасталады немесе осы коммерциялық препараттарда қолданылатын балық көздері сынаптан салыстырмалы түрде таза" екенін көрсетеді. Микроорганизмдермен, ақуыздармен, лизофосфолипидтермен, холестеринмен және транс майлармен ластану қаупі төмен.
Қауіптері
2013 жылғы шолу балық майын қабылдаған егде жастағы адамдардағы жағымсыз әсерлердің мүмкіндігі "ең нашар жағдайда жеңіл-орташа дәрежеде болып көрінеді және клиникалық тұрғыдан маңызды болуы күмәнді" деген қорытындыға келді.
Ең көп мөлшерде
FDA тұтынушыларға тәулігіне 3 граммнан артық ЭПК және ДГК қоспасын, ал диеталық қоспадан 2 граммнан артық емес мөлшерде қабылдауды ұсынады. Бұл 3000 мг балық майымен тең емес. Әдетте, 1000 мг таблеткада 300 мг ғана омега-3 болады; сондықтан 10 таблетка 3000 мг омега-3-қа тең. Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігінің (EFSA) диеталық өнімдер, тамақтану және аллергия жөніндегі тобының пікірінше, 5 грамм ЭПК және ДГК қосылған қоректік қоспалар ересектерге қауіп келтірмейді. 1987 жылғы зерттеуде Гренландияның сау инуиттері күніне орташа есеппен 5,7 грамм омега-3 ЭПК қабылдағаны анықталды, бұл қан ұю уақытының ұзаруы сияқты көптеген әсерлерге алып келді.
Зерттеу
2021 жылғы екі жүйелі шолу және мета-талдау күніне 1 г-нан астам теңіз омега-3 май қышқылдарының қабылдануы жүрекшелік фибрилляция қаупінің жоғарылауымен байланысты екенін көрсетті.
Витаминдер
Балықтың және көптеген жануарлардың (мысалы, теңіз түлкілері мен киттердің) бауыры мен бауыр өнімдерінде (мысалы, балық бауыры майы сияқты) омега-3 қышқылы бар, сонымен қатар А витаминінің белсенді түрі де кездеседі. Витаминнің осы түрінің жоғары деңгейде болуы қауіпті болуы мүмкін (А гипервитаминозы).