Кіріспе

Сөйлеу дыбыстарының иерархиялық реті

Дыбыстылық иерархиясы немесе дыбыстылық шкаласы – сөйлеу дыбыстарының (немесе фонемалардың) иерархиялық реті. Дыбыстылық – бірдей қалыпты, ұзындығы және екпіні бар басқа дыбыстарға қатысты сөйлеу дыбысының шамасы, сондықтан дыбыстылық жиі телефондардың амплитудасына байланысты болады. Мысалы, [a] дауысын айтқанда, [t] дауысынан гөрі күшті дыбыс шығады, сондықтан [a] иерархияда жоғары тұрады. Дегенмен, дыбыстылықты амплитудамен байланыстыру барлық жерде қабылданбайды. Ағылшын тілінде дыбыстылық шкаласы жоғарыдан төменге қарай былай болады:

Жайшарттап айтқанда, шкаладағы бір топтың мүшелері дауыстық байланыстардағы дірілдің ең жоғарысынан ең төменіне дейін бірдей дыбыстылық деңгейін сақтайды. Дауыстылардың дірілі көп, ал дауыссыздыр дірілдің жоқтығымен немесе дірілдің үзілуімен сипатталады. Шкаланың жоғарғы жағындағы ашық дауыстылар діріл үшін ең көп ауаны пайдаланады, ал шкаланың төменгі жағындағы дыбыстар үшін ең аз ауа қолданылады. Мұны бірнеше саусақты тамаққа қойып, [a] сияқты ашық дауыстыны айту арқылы, содан кейін [p t k] класындағы біреуін (сонымен қатар тоқтату дауыстылары деп те аталады) айту арқылы көрсетуге болады. Дауыстылар үшін өкпе мен диафрагмадан тұрақты қысым туындайды, ал дене мен ауыздың сыртындағы қысым айырмашылығы өте аз. Тоқтату дауыстылары үшін өкпе мен диафрагмадан туындайтын қысым айтарлықтай өзгереді, ал ауыздың сыртындағы және ішкі қысым айырмашылығы босату алдында максималды болады (ауа ағып кетпейді және дауыстық байланыстар ауа ағынына қарсылық көрсетпейді). Көп жағдайда, мүшелерін салыстырмалы дыбыстылық бойынша ажырату мүмкін емес топтардың ішінде одан да нақты иерархиялар бар. Мысалы, Солтүстік Америка ағылшын тілінде /p t k/ жинағында /t/ баса назар аудармайтын дауыстының алдында ең көп әлсірейді (әдеттегі американдық айтылуда /t/ кейін жапыраққа айналады, бірақ әдетте /p/ каперде немесе /k/ фейкерде әлсіремейді). Португал тілінде /n/ және /l/ дауыстылар аралықтары тарихи түрде жоғалып кетеді (мысалы, Lat. LUNA > /lua/ 'ай', DONARE > /doar/ 'сыйлық', COLORE > /kor/ 'түс'), бірақ /r/ сақталады (CERA > /sera/ 'балауыз'). Роман тілінде /mm/ /nn/ -ден әлсіз, ал /rr/ /pp tt kk/ сияқты басқа екі еселенген дыбыстардан күшті. Мұндай жағдайларда көптеген фонологтар дыбыстылыққа емес, салыстырмалы күштің абстрактілі ұғымына сілтеме жасайды. Бұл ұғым бұрын әмбебап деп есептелген, бірақ қазір ол тілге тән екені белгілі.

Фонатотактикадағы дыбыстық

Сызық құрылымы дыбыстық шкаланың күшті ықпалында болады және оған сүйенді, жалпы ереже бойынша, дыбыстылығы жоғары элементтер ішкі (яғни, сызық ядросына жақын), ал дыбыстылығы төмен элементтер сыртқы жағында орналасады. Мысалы, /plant/ тізбегі көптеген тілдерде кездесе алады, ал /lpatn/ тізбегі сирек кездеседі. (Бұл дыбыстық реттілік принципі). Бұл ереже тілдерде әртүрлі деңгейде қатаңдықпен қолданылады, көптеген тілдер ерекшеліктерге рұқсат береді: мысалы, ағылшын тілінде /s/ дыбысы тоқ дауыстардан тыс орналасуы мүмкін, тіпті ол дыбыстылығы жоғарырақ болса да (мысалы, "strong", "hats"). Көптеген тілдерде екі жақын емес, жоғары дыбысты элементтердің болуы сөздің неше буыннан тұратынын анықтауға көмектеседі; /ata/ екі буыннан тұруы мүмкін, ал көптеген тілдер /mbe/ немесе /lpatn/ сияқты тізбектерді бірнеше буынға бөліп, буындық дыбыстармен айтады: [m̩.be] және [l̩.pat.n̩].

Экологиялық үлгілер дыбысталуы

Сөйлеу дыбыстарының саңдық деңгейі тілдегі фонологиялық үлгілердің қалыптасуында маңызды рөл атқарады, бұл қоғамдағы адамдар арасында сөйлеудің түсінікті берілуін қамтамасыз етеді. Сан алуан зерттеушілер әлемдік тілдерде нақты дыбыстардың таралуындағы айырмашылықтарды байқаған. Осы айырмашылықтар экологиялық факторлардың ықпалынан туындаған деген болжам бар. Бұл түсінік акустикалық бейімделу гипотезасынан дамыды, бұл теория алғашқыда әртүрлі ортадағы құстардың әндеріндегі айырмашылықтарды түсіндіру үшін пайдаланылған. Дегенмен, зерттеушілер бұл теорияны әлемдік тілдердегі сөйлеу дыбыстарының әртүрлілігіне себеп болатын жайттарды түсіну үшін негіз ретінде қолданды.

Климаттар

Маддисон мен Купе сөйлеу дыбыстарының осы келіспеушіліктері әртүрлі климаттағы адамдардың күнделікті қызметтерінің айырмашылығынан туындайды деп санайды. Олардың пікірінше, тарих бойы жылы климатта тұратын адамдар көбірек уақытын сыртта өткізеді (көбінесе егін шаруашылығымен немесе әлеуметтік іс-шаралармен айналысады), сондықтан сөйлеу үшін дыбыстың ауа арқылы тиімді таралуы қажет, осылайша акустикалық сигналдар қабылдаушыға осы ұзақ қашықтықта жетеді. Бұл суық климаттан өзгеше, онда адамдар жақын қашықтықта байланысады (көбінесе үй ішінде уақыт өткізеді). Тағы бір түсіндірме – тілдер гомеостазды сақтауға бейімделген. Терморегуляция дене температурасын белгілі бір шекте ұстауға бағытталған, бұл жасушалардың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Сондықтан, тілдегі дыбыстардың тұрақтылығындағы айырмашылықтар ішкі дене температурасын реттеуге көмектесетін бейімделу болып табылады делінеді. Мысалы, /а/ сияқты ашық дауыстыларды қолдануға дауыстық артикуляторларды кең ашу қажет. Бұл ауыздан ауаның шығуына және осымен бірге судың булануына мүмкіндік береді, соның салдарынан ішкі дене температурасы төмендейді. Керісінше, /t/ сияқты дауыссыз жарық дыбыстар суық климатта жиі кездеседі. Осы дыбыстың өндірілуі дауыстық артикуляторлардың тарлуына байланысты ауыздан ауа ағынын тоқтатады. Осылайша, денеден жылудың шығуы азаяды, бұл суық климатта өмір сүретін адамдар үшін маңызды.

Өсімдіктер

Температураның жоғарылауымен бірге, дыбысталы сөйлеу дыбыстарының қолданылуы да артады, яғни олардың арасында оң байланыс бар. Дегенмен, тығыз өсімдік жамылғысы болған жағдайларда бұл байланыс керісінше жүзеге асады – тығыз өсімдік жамылғысы бар аумақтарда жылы климатта аз дыбысталы сөйлеу дыбыстары басымдыққа ие болады. Мұның себебі, жылы климатта тығыз өсімдік жамылғысы бар жерлерде адамдар көбінесе қысқа қашықтықта байланысады, сондықтан дыбыстық иерархияда төмен тұратын дыбыстарды қолдануға бейімді.

Биіктігі

Эверетт (2013) Анд таулары сияқты биік орналасқан аймақтарда тілдерде /kʼ/ сияқты эжективті дауыссыз тілдер жиі қолданылатынын айтты. Эверетт жоғары биіктіктегі аймақтарда, ауа қысымы төмендегенде, эжективтерді қолдану сөйлеу кезінде артикуляцияны жеңілдетуге мүмкіндік береді деп сараптап көрсетті. Сонымен қатар, дауыс жолдарынан ауа шықпағандықтан, коммуникация кезінде су сақталады, демек биік таулы аймақтарда тұратын адамдардың сусыздану қаупі азаяды. Тілдің дыбыстық қасиеттеріне әсер ететін жауын-шашын және жыныстық шектеулер сияқты басқа да қосымша факторлар да байқалды. Тіл – мәдениеттің маңызды бөлігі. Атап айтқанда, дыбыстық қанағаттылық шкаласындағы дыбыстар әртүрлі ортада сәтті таңдалуы мүмкін, себебі тіл экологиялық жағдайлардың әсерімен хабарды жеткізуге қолайлы фонетикалық құрылымдарды қалайды. Генрих екі түрлі мұрагерлік ұғымын атап өтті, ол тілдегі өзгерістерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізеді. Осыдан келіп, тілдік ерекшеліктердің шағын айырмашылықтары белгілі бір ортадағы адамдар үшін пайдалы болғандықтан таңдалуы мүмкін. Содан кейін, бұл тілдік үлгілерді қоғам мүшелері қабылдауына мүмкіндік беретін, бағытталған тарату процесі жүзеге асырылады.