Кіріспе

Американдық суретші және педагог

Роберт Анри (24 маусым 1865 – 12 шілде 1929) – американдық суретші және педагог. Жас кезінде ол Парижде оқыды, онда импрессионистермен жақын танысты және консервативті Ұлттық дизайн академиясында көрініс тапқан американдық академиялық өнерге қарсы одан да күшті қарсылық көрсетуге бел буды. Шағын, ынталы ізбасарлар тобымен бірге ол американдық реализмінің «Ашкан мектебін» (Ashcan School) құрды, қалалық өмірді бейімсіз, бруталистік стильде бейнеледі. Американың еуропалық модернизммен алғашқы, кең ауқымды танысуы болған «Армори Шоу» (Armory Show, 1913) кезінде Анри өзінің бейнелеу техникасы кубизм сияқты жаңа бағыттарға қарағанда ескіргенін сезді, бірақ Анри Матисс және Макс Вебер сияқты авангард суретшілерін қолдауға әлі де дайын болды. Нью-Йорк өнер кеңесі Анриді Американың ең үздік үш суретшісінің бірі деп атады.

Ерте өмір

Роберт Анри Огайо штатының Цинциннати қаласында Тереза Гейтвуд Козад пен Джон Джексон Козадтың ұлы болып дүниеге келді, оның әкесі құмар ойыншы және жылжымайтын мүліктерді дамытумен айналысқан. Анри суретші Мэри Кассаттың алыс туысы еді. 1871 жылы Анридің әкесі Огайо штатында Коздал қаласын құрды. 1873 жылы отбасы батысқа, Небраска штатына көшіп, онда Джон Дж. Козад Козад қаласын іргелендірді. 1882 жылдың қазан айында Анридің әкесі Альфред Пирсон атты фермермен отбасының жерінде мал жаю құқығы үшін дауға түсті. Дау физикалық төбелесқа ұласқанда, Козад Пирсонды тапаншамен қаза қылды. Козад әділдік алдында кінәсінен ақталды, бірақ қала тұрғындары оған деген көзқарасын өзгертті. Ол Денверге (Колорадо штаты) қашып кетті, ал отбасы да көп ұзамай оның ізінен келді. Осы оқиғадан алыстау үшін отбасы мүшелері өздерінің есімдерін өзгертті. Әкесі Ричард Генри Ли деп танылды, ал ұлдары Фрэнк Саузерн және Роберт Эрл Анри (айтылуы "хен рай") есімдерімен асырап алынған балалар ретінде танылды. 1883 жылы отбасы Нью-Йорк қаласына, содан кейін Атлантик-Ситиге (Нью-Джерси штаты) көшіп барды, онда жас суретші өзінің алғашқы суреттерін жасады.

Білім

1886 жылы Анри Филадельфиядағы Пенсильвания көркемсурет академиясына түсті, онда Томас Экинстің шәкірті Томас Аншуц пен анатомияға ерекше қызығушылық танытқан Томас Ховенденнен сабақ алды. 1888 жылы ол Парижге Академия Джулианға оқуға барып, академик реалист Уильям Адольф Бугеродан оқыды, Франсуа Милледің туындыларын зор құрметпен бағалады және импрессионизмді қабылдады. "Еуропалық білімі Анриге өнерде кең талғамды дамытуға көмектесті". Ол Эколь де Бё-Арт мектебіне қабылданды. Осы кезеңде ол Бретань мен Италияны аралады. 1891 жылдың соңында Филадельфияға оралып, Пенсильвания академиясында Роберт Воннохтан оқуын жалғастырды. 1892 жылы Филадельфиядағы әйелдер дизайн мектебінде оқытушы болып жұмыс істеді. "Туа білген педагог Анри мектепте бірден табысқа жетті".

Жұмыс

Филадельфияда Анри өнер мен мәдениетті талқылау үшін студиясында жиналатын ізбасарлар тобын тарта бастады. Олардың арасында "Филадельфия төртеуі" деп танылатын Филадельфия Прессінің бірнеше иллюстраторлары болды: Уильям Глэкенс, Джордж Люкс, Эверетт Шинн және Джон Слоан. Олар өздерін "Көмір клубы" деп атады. Олардың кездесулерінде жас сурет салу, көңілді әңгімелер, сондай-ақ Ральф Уолдо Эмерсон, Уолт Уитман, Эмиль Зола, Генри Дэвид Торо, Уильям Моррис Хант және Джордж Мурдың еңбектерін оқу мен талқылау өтті.

Ашкан мектебі

1895 жылы Анри бұрынғы импрессионизмге деген сүйіспеншілігін қайта қарастырып, оны «жаңа академизм» деп атады. Ол достарын және шәкірттерін жаңа, шынайы өнер тудыруға шақырды, ол олардың заманы мен өмір тәжірибесін тікелей көрсетер еді. Ол американдық суретшілердің қазіргі американ қаласында жаңа, әдепсіз тақырыптар іздеуге уақыты жеткенін сезінді. Осы көзқараспен шабыттанған Анри, Слоан, Глакенс, Люкс, Шинн және олардың таныстары салған суреттер ақырында американдық өнердің «Ашкан мектебі» деп аталды. Олар академиялық сурет салу мен импрессионизмді тек сыртқы әсемдікке құмар өнер деп санамады. Өнер сыншысы Роберт Хьюз: «Анри өнердің журналистикаға ұқсауын қалады. Ол бояудың қыста Бродвейде қатып қалған жылқы тынышы мен қар сияқты нақты болуын қалады, адам терi сияқты шынайы, адам өмірінің жасырылмаған иісімен бірге» деді. Ашкан суретшілерінің шығармалары Стивен Крейн, Теодор Дрейзер және Фрэнк Норристің реалистік туындылары оқырмандарына жеткен және шұңқырлардағы жағдайды жариялаған журналистер назар аударған сол онжылдықта көпшіліктің назарына ілікті. Бірнеше жыл бойы Анри уақытын Филадельфия мен Париж арасында бөліп жүрді, онда ол канадалық суретші Джеймс Уилсон Морриспен танысты. Моррис Анриге кішкентай ағаш тақталарға «пошадтар» салуды үйретті, оларды қалтадағы кішкентай щеткалар мен маймен бірге алып жүруге болады. Бұл әдіс оның пісіп жеткен стилімен байланысты болатын қалалық көріністерді спонтанды түрде бейнелеуге мүмкіндік берді. 1898 жылы Анри жеке өнер класының студенті Линда Крейджге үйленді. Жұбайлар келесі екі жылды Францияда ұзақ той жасап өткізді, осы уақыт ішінде Анри Салонға жіберу үшін кенептер дайындады. 1899 жылы ол «Манто киген әйел» және «Қар» суреттерін көрмеге қойды, ал «Қар» суреті француз үкіметі сатып алып, Люксембург мұражайында қойылды. 1900 жылдан бастап ол Велтин қыздар мектебінде, ал 1902 жылдан бастап Нью-Йорк өнер мектебінде сабақ берді, оның студенттерінің арасында Джозеф Стелла, Эдвард Хоппер және оның болашақ әйелі Жозефина Нивисон, Роквелл Кент, Джордж Беллоус, Норман Раэбен, Луис Д. Фанчер және Стюарт Дэвис болды. 1905 жылы Линда ұзаққа созылған аурудан кейін қайтыс болды. (Анридің 1911 жылғы Марджоридің портреті «Маскарадтық көйлек» Метрополитен өнер мұражайының тұрақты коллекциясында сақталған оның ең танымал суреттерінің бірі.) 1906 жылы Анри Ұлттық дизайн академиясының мүшесі болып сайланды, бірақ 1907 жылы академия көрмесіне оның жақын достарының суреттері қабылданбағанда, ол әріптес қазыларды жақпарулықпен айыптады және қазылар алқасынан шығып, өз көрмесін ұйымдастыруға бел буды. Кейіннен ол академияны «өнердің зираты» деп атады.

Сегізлік

1908 жылы Анри Нью-Йорктегі Макбет галереясында «Сегіз» атты көрмені (сегіз суретшінің есімдерімен аталған) ұйымдастырушылардың бірі болды. Өзінің және «Филадельфиялық төртеудің» (олар осы кезде Анридің артынан Нью-Йоркке келген) туындыларынан басқа, реалистік емес, өзгеше стильде сурет салған үш суретші – Морис Прендергаст, Эрнест Лоусон және Артур Б. Дэвис қатысты. Көрме Ұлттық дизайн академиясының көрме саясатына және талғамның тарлығына қарсы наразылық ретінде ұйымдастырылды. Кейін бұл көрме Ньюарктан Чикагоға дейінгі бірнеше қалаға саяхаттап, академиялық өнерге қарсы көтеріліс және сурет салудағы қабылданатын тақырыптар туралы жаңа идеялар жөнінде баспасөзde талқылауды қозғады. Осы кезде Анри қалалық өмірді бейнелеуді жақтаған топтың ортасында болды. Ол оған Уинслоу Гомерден, Эдуард Манеттен және Франс Халстан алған білімімен, кескіш сызықтармен және күшті тондық контрасттармен жаңалық сыр берді. 1910 жылы Джон Слоан мен Уолт Кунның көмегімен Анри «Тәуелсіз суретшілер көрмесін» ұйымдастырды, ол АҚШ-та алғашқы жюрисіз, сыйлықсыз көрме болды және Франциядағы «Салон де Индепенданс» үлгісімен жасалған еді. Туындылар әліпбилік тәртіппен ілінді, бұл теңдік философиясын көрсету мақсатында жасалды. Көрмеге көп адам келді, бірақ сату аз болды. Ашкан реализмін жақтаған Анри мен Слоан арасындағы қарым-қатынас осы кезде тығыз және жемісті болды; ал Кун 1913 жылғы «Армори шоуында» маңызды рөл атқарды. Биограф Уильям Иннес Гомер былай деп жазады: «Анридің өнердегі еркіндік пен тәуелсіздікке берген баса назары (ол «Тәуелсіз суретшілер көрмесінде» көрсетілгендей), Ұлттық академияның барлық қағидаларын жоққа шығарғаны оны «Армори шоуының» идеологиялық әкесі етеді». «Армори шоуы», американдықтардың еуропалық модернизммен алғашқы кең ауқымды танысуы, Анри үшін екі жақты тәжірибе болды. Ол бес суретті көрмеге қойды, бірақ бейнелеуші суретші ретінде кубизм, фовизм және футуризм оның сурет салу стиліне қарсы келетінін түсінді. Шындығында, оның уайымдануына себеп болды. Өзін авангардта көретін, елуге толмаған адам консерватордың орнына түсіп, оның шағы еңіп бара жатқандай болды. Көрмені ұйымдастырушы және «Сегіз» тобының мүшесі Артур Б. Дэвис Анридің жаңа еуропалық өнер американдық суретшілердің жұмысын басып тастауы мүмкін деген алаңдаушылығына ерекше қарсы болды. Екінші жағынан, кейбір Анри зерттеушілері Анридің кейінгі тарихтарда «Армори шоуына» және жалпы модернизмге қарсыласы ретінде танылуы әділетсіз және оның наразылықтарын әлдеқайда арттырып көрсеткенін айтады. Олар оның жаңа өнерге қызығушылығын және студенттеріне оны зерттеу мүмкіндіктерін ұсынғанын атап көрсетеді. «1910 жылдың басында Анри студенттерге Анри Матисс туындыларының көрмесіне қатысуды кеңес берді, ал екі жылдан кейін ол оларды американдық модернизмнің ең авангардтыларының бірі – Макс Вебердің жұмыстарын көруге шақырды».

Ирландия және Санта-Фе

Генри 1913 жылы Ирландияның батыс жағалауына бірнеше рет сапар шегіп, Ахилл аралындағы шағын Дуа ауылының жанындағы Корримор үйін жалға алды. Келесі жылдары әр көктем мен жазда ол Дуа балаларын суреттеді. Бүгінде оның туындыларының ең әсерлі бөлігі саналатын Генридің балалар портреттері сол кезде танымал болды және жақсы сатылды. 1924 жылы ол Корримор үйін сатып алды. 1916, 1917 және 1922 жылдары Генри сурет салу үшін Санта-Фе, Нью-Мексикоға барды. Ол бұл жерді Ирландияның ауылдық жері сияқты шабыттандыратын деп тапты. Ол Санта-Фе өнер ортасының маңызды тұлғасына айналып, штаттық өнер мұражайының директорын ашық есік саясатын қабылдауға көндірді. Сонымен қатар, Джордж Беллоус, Леон Кролл, Джон Слоан және Рэндалл Дейви сияқты әріптес суретшілерді Санта-Феге шақырып әкелді. 1918 жылы ол Таос суретшілер қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды.

Өлім және жерлеу

1928 жылы қарашада Ирландиядағы жазғы үйінен кейін Америка Құрама Штаттарына жол тартқанда Роберт Анри нейритке шалдықты, бұл оның аяғын қозғалтпай қалдырды. Бұл дерттің түпкі себебі – метастаздық простата қатерлі ісігі еді. Ол Нью-Йорктегі Сент-Люк ауруханасына түсті. 1929 жылдың 12 шілдесінде таңертең жүрек тоқтауынан көз жұмғанға дейін күші біртіндеп әлсіреп бара жатты. Оның ауруы көпке белгілі болған жоқ, сондықтан өнер саласындағы адамдарға күтпеген жайт болды. Ол қайтыс болғаннан кейін кремацияланып, күлі Филадельфиядағы отбасылық мазарға қойылды.

Табысы мен мұрасы

1915-1927 жылдары Анри Нью-Йорктегі Көркемөнер студенттері лигасының танымал және ықпалды оқытушысы болды. «Ол шәкірттеріне стиль емес (біреулері оған еліктегенімен), мінез-құлық, [өнерге] деген көзқарас сыйлады». Ол сондай-ақ Хардести Маратта, Денхэм Уолдо Росс және Джей Хэмбидж теориялары туралы жиі дәріс оқыды. (Генридің осы адамдарға деген қызығушылығы, олардың идеялары сол кезде бағалы болғанымен, кейіннен елеусіз қалды, «Генридің педагогикасының ең дұрыс түсінілмеген жағы» болып шықты). Маратта мен Росс түс теориясымен айналысты (Маратта синтетикалық пигменттер жүйесін өзі жасады), ал Хэмбидж композицияның ғылыми негізін дәлелдеген «Динамикалық симметрия» атты терең зерттеу еңбегінің авторы болды. Анридің философиялық және практикалық ойларын бұрынғы шәкірті Марджери Райерсон жинап, 1923 жылы «Өнер рухы» деген атпен жариялады, бұл кітап бірнеше онжылдық бойы басылымда болды. Генридің басқа да шәкірттері: Джордж Беллоус, Арнольд Франц Брасз, Стюарт Дэвис, Эдвард Хоппер, Роквелл Кент, Генри Айвс Кобб, кіші, Лилиан Коттон, Эми Лондоннер, Джон Слоан, Минерва Тейхерт, Пеппино Мангравит, Руфус Дж. Драйер, Ясуо Куниёши және Мейбел Киллам Дей. Генри мұғалім және ұстаз ретіндегі маңызы мен қалыптастырушылық ықпалы жоғары бағаланады. Ол сонымен қатар әйелдердің суретші болуына қолдау көрсетті. 1929 жылдың көктемінде Анри Нью-Йорк өнер кеңесінің пікірінше, Американың ең үздік үш суретшісінің бірі атанды. Сол жазда Анри 64 жасында рактан қайтыс болды. Оны әріптестері мен бұрынғы шәкірттері құрметпен еске алды және Метрополитен өнер мұражайында жетпіс сегіз картинадан тұратын естелік көрме ұйымдастырылды. «The Arts» журналының редакторы Форбс Уотсон: «Анри, өзінің ерекше сүйкімділігінен басқа, американдық өнердің дамуындағы маңызды тұлға болды» деп жазды. Тиісінше, Анридің ең танымал туындыларының арасында оның суретші әріптестерінің портреттері бар. Мысалы, 1904 жылы салған Джордж Люкстің толық бой портреті (Канаданың Оттава қаласындағы Ұлттық галереясының қорында сақталады) және 1904 жылы салған Джон Слоанның портреті (Вашингтондағы Ұлттық көркемсурет галереясының қорында, бұрын Вашингтондағы Коркоран көркемсурет галереясының қорында болған) оның стильінің барлық классикалық элементтерін көрсетеді: күшті бояу соққылары, қарқынды (қараңғы болса да) түс эффектілері, тұлғаны (оның және модельдің) бейнелеу және жанның кеңдігі.