Кіріспе

Бен Айден Пэйн (5 қыркүйек 1881 – 6 сәуір 1976), сонымен қатар Б. Айден Пэйн деп те белгілі, – ағылшын актері, режиссері және педагогы. Ол жетпіс жыл бойы кәсіби театр өнерінде қызмет етті, Ұлыбританиядағы алғашқы заманауи репертуарлық театрдың құрылуына көмектесті, Шекспир пьесаларын елизаветалық дәуірдегідей қоюды ерте қабылдап, оны тиімді түрде қолдады, сондай-ақ Солтүстік Америка мен Британ аралдарындағы Шекспир театрлары мен университеттердегі театр бағдарламаларына үлгі болды. Оның есімі Техас университетіндегі театрға берілген атау ретінде және Техас штатының Остин қаласында жыл сайын тапсырылатын театр сыйлықтары арқылы мәңгі есте қалады.

Ерте өмір

1881 жылы 5 қыркүйекте Ньюкасл-апон-Тайнда дүниеге келген ол Манчестерде тәрбиеленіп, білім алған. Ол төрт баланың ең кенжесі еді. Оның әкесі, унитариандық пастор, 52 жасында, Пейн он бір жаста болғанда қайтыс болды. Кішкентай кезінде ол алғаш рет Шекспирдің "Он екінші түн" пьесасын көріп, оның көп бөлігін түсінуге тым жас болғандықтан, Виола рөлін сомдаған актрисаға "маһаббатқа түсіп" қалғанын айтты. Манчестер грамматикалық мектебінде екінші курста ол алғаш рет Шекспир пьесасында Бассанио рөлінде "Венеция саудагері" пьесасында ойнады. Содан кейін ол Манчестерде Хенри Ирвингтің труппасы қойған осы пьесаның тағы бір қойылымын көрді. Ирвинг Шайлок рөлін, ал Эллен Терри Портия рөлін сомдады. Келесі жылы ол Бенсонға қайта оралды, бірақ Ньюкасл-апон-Тайндағы Король театрында болған өрт компанияның декорациялары мен костюмдерін жойғаннан кейін бұл келісім үзіліп қалды.

Аббат театрының режиссері

МакИнтошпен гастроль аяқталғанда, Пэйн режиссер және продюсер Харли Гранвилл Баркердің кастингіне қатысты. Гранвилл Баркер оны Ирландияға турнеге алып жүрген Сирил Кейтлиге жолдады. Біраз уақыттан кейін, күтпеген жерден, Пэйнге Дублиндегі «Абби» театрының директорларының бірі Уильям Батлер Йейтспен байланысқа шықты. Пэйнге белгісіз, Гранвилл Баркер оны осы лауазымға ұсынған; сол кезде оған беймәлім болған нәрсе – «Абби» театрының ағылшын қаржы меценаты Энни Хорниман үш жылдық қаржыландыру шарты ретінде ағылшын кәсіби сахналық менеджерді талап еткен. Пэйн Йейтспен және «Абби» театрының тағы екі директоры – леди Грегори мен Дж. М. Сингпен Сингтің шедевр туындысы «Батыс әлемінің қуақысы» премьера болған күні сұхбаттасты. Пэйн «қуақысы» төңкерісі кезінде көрермендердің бірінші қатарында отырды, екінші бөлімде пьесаның ықпалды мазмұнына наразылық білдірген көрермендер дау-дамаққа салынды. 1907 жылы Пэйн Уильям Поелді Уильям Шекспирдің «Шарасыздық пен шара» пьесасын Манчестер репертуарлық компаниясымен қоюға шақырды. Поел ХХ ғасыр басында Шекспир пьесаларын жазылған түрінде, Генри Ирвинг сияқты он тоғызыншы ғасырдың әсем қойылымдарындағы ауыр декорациялар мен қиындатылған мәтінсіз сахналаудың жақтаушысы болды. Келесі жылы Пэйн Шекспирдің «Көп шудың мәні жоқ» пьесасын Манчестерде Рождестволық қойылым ретінде қойды. Ойынның қарқынын сақтап, сахна алмасу кезіндегі ұзақ үзілістерді болдырмау үшін, ол сахнаның алдына тартылған бейтарап перде алдында жалғасатын сахналарды сахналады. Бұл Шекспир пьесаларын үздіксіз әрекет ретінде сахналаудың алғашқы тәжірибесі болды, осылайша пьесалар алғаш жазылып, қойылған кездегі Глобус театрының стиліне жақын болды. Оны Хорниман осы компанияға жолдаған еді. 1950 жылға дейін, 1935–1943 жылдардағы Стратфордтағы жылдарды есептемегенде. Пэйн Фроманмен жұмыс іске аспады, себебі ол актерлерді рөлдерге сәйкес таңдауға және жұлдыздық жүйеге баса назар берді, онда танымал актерді шақыру (олар пьесаның жалпы табысынан гөрі өзінің өнеріне көбірек мән берді) маңызды мәселе болды, сондықтан ол 1923 жылы кетіп қалды. Боумер бес жылдан кейін Орегон Шекспир фестивалін құрғанда осы сахналық тұжырымдамаларды пайдаланды. Пэйн 1956 жылы Орегон Шекспир фестивалінде Шекспирдің «Цимбелин» және 1961 жылы «Жазғы түнгі арман» пьесаларын қойды. Көрме өте сәтті болды, сол себепті Сан-Диегодағы қайта жаңартылған Глобус экспозициядан кейін сақталды және «Олд Глоб» театрының үйіне айналды. Пэйн 1949 жылы Сан-Диегодағы «Олд Глоб» театрына оралып, 1949 жылы «Он екінші түн» қойылымымен алғашқы жазғы Шекспир фестивалін басқарды және 1964 жылға дейін бірнеше жазда режиссерлік етті. Ол Стратфордта кемінде отыз жеті қойылымға режиссерлік жасады. 1947–1947 және 1951–1952 жылдары Драма кафедрасының төрағасы болды. Техаста 29 пьесаны, оның ішінде Шекспирдің 24 пьесасын қойды және 1973 жылдың мамыр айында Драма профессоры қызметінен зейнеткерлікке шықты. Театрға елеулі үлес қосқан актерлерге, режиссерлерге және суретшілерге Техастың Остин қаласында берілетін сыйлық оның құрметіне аталды. 1976 жылы Техас университетінің Остин қаласындағы кампусындағы үш театрдың біріне (қазір жеті театр) оның есімі берілді.