Кіріспе

Төңкерілмейтін модульдердің тікелей қосындысы. Математикада, әсіресе модуль теориясы деп аталатын абстрактілік алгебра саласында, жартылай қарапайым модуль немесе толық төңкерілмейтін модуль – модульдің бір түрі, оны құрамына кіретін бөліктері арқылы түсіну оңай. Өзінің үстінде жартылай қарапайым модуль болатын сақина Артиний жартылай қарапайым сақинасы деп аталады. Кейбір маңызды сақиналар, мысалы, нөлдік сипаттағы өрістердегі шекті топтардың топтық сақиналары жартылай қарапайым сақиналар болып табылады. Артиний сақина бастапқыда оның ең үлкен жартылай қарапайым бөлігі арқылы түсініледі. Артиний жартылай қарапайым сақиналардың құрылымы Артин-Уэддерберн теоремасы арқылы жақсы түсініледі, бұл теорема осы сақиналарды матрицалық сақиналардың шекті тікелей көбейтінділері ретінде көрсетеді. Топтар теориясындағы осы ұғымның аналогы үшін, қараңыз: Төңкерілмейтін өкілдік.

Қасиеттері

Егер M жартылай қарапайым болса және N – кіші модуль болса, онда N және M/N да жартылай қарапайым болады. Жартылай қарапайым модульдердің кез келген тікелей қосындысы жартылай қарапайым болады. M модулі шекті түрде туындаған және жартылай қарапайым, егер және тек қана егер ол Артиниян болса және оның радикалы нөлге тең болса.

Эндоморфизм сақиналары

R сақинасы арқылы M жартылай қарапайым модулін R сақинасының M модулінің абельдік топ эндоморфизмдері сақинасына сақина гомоморфизмі ретінде де қарастыруға болады. Осы гомоморфизмнің бейнесі жартылай примитивті сақина болып табылады, және кез келген жартылай примитивті сақина мұндай бейнеге изоморфты болады. Жартылай қарапайым модульдің эндоморфизм сақинасы жартылай примитивті ғана емес, сонымен қатар фон Нейман тұрақты сақинасы болып табылады.

Мысалдар

Коммутативті сақина үшін келесі төрт қасиет эквивалентті: жартылай жай сақина болу; артиниандық және қысқартылған болу; Крулл өлшемі 0-ге тең қысқартылған Ноэтериандық сақина болу; және өрістердің шекті тікелей көбейтіндісіне изоморфты болу. Егер K өріс болса және G n реттік шекті топ болса, онда топтық сақина K[G] жартылай жай болады, егер және тек қана K-нің сипаттамасы n-ді бөлмесе. Бұл Машке теоремасы, топтық өкілдік теориясындағы маңызды нәтиже. Wedderburn–Artin теоремасы бойынша, R бірлік сақинасы жартылай жай болады, егер және тек қана ол (изоморфты) Mn1(D1) × Mn2(D2) × … × Mnr(Dr болса, мұнда әр Di – бөлу сақинасы және әр ni – оң бүтін сан, ал Mn(D) – D элементтері бар n × n матрицалар сақинасын білдіреді. Жартылай жай емес бірліксіз сақинаның мысалы – M∞(K), яғни өріс K бойынша шекті қатарлы, шекті бағанды, шексіз матрицалар.

Жакобсон жартылай қарапайым

Егер максималды сол идеалдардың қиылысуы нөл болса, яғни Якобсон радикалы нөл болса, сақина Якобсон жартылай жай (немесе J жартылай жай немесе жартылай примитивті) деп аталады. Өзінен модуль ретінде жартылай жай сақинаның Якобсон радикалы нөл болады, бірақ Якобсон радикалы нөл болатын әрбір сақина өзінен модуль ретінде жартылай жай емес. J жартылай жай сақинасы, егер ол артиниан сақина болса ғана жартылай жай болады, сондықтан жартылай жай сақиналар шатасуды болдырмау үшін көбінесе артиниандық жартылай жай сақиналар деп аталады. Мысалы, бүтін сандар сақинасы, Z, J жартылай жай, бірақ артиниандық жартылай жай емес.