Кіріспе
Тәліптер қатарында деп күдіктелген Ясер Эсам Хамди (1980 жылдың 26 қыркүйегінде туған) – 2001 жылы Ауғанстанда тұтқындалған бұрынғы американдық азамат. АҚШ үкіметі оның АҚШ және Ауғанстанның Солтүстік Одағы күштеріне қарсы Талибанмен бірге соғысқаны туралы мәлімдейді. Ол Буш әкімшілігі тарапынан «заңсыз жау жауынгері» деп жарияланып, үш жылға жуық уақыт бойы ешқандай айып танылмай қамауда ұсталды. 2004 жылдың 9 қазанында АҚШ азаматтығынан бас тартып, саяхат шектеулері мен басқа да талаптарды қабылдағаннан кейін, үкімет оны босатып, өскен жері – Сауд Арабиясына депортациялады. Хамди бастапқыда Кубадағы Гуантанамодағы «X-Ray» лагерінде жүздеген басқа тұтқындармен бірге ұсталды. Оның АҚШ азаматы екені белгілі болғаннан кейін, Хамди Вирджиния және Оңтүстік Каролинадағы әскери түрмелерге ауыстырылды. Ол сот отырысына да, адвокат көмегіне де ие болмай тұтқында болды. Оның тұтқындалуын сынға алғандар оның азаматтық құқықтары бұзылғанын және АҚШ Конституциясына сәйкес әділ сот процесінен айырылғанын мәлімдеді. Олар оның ресми айыпсыз және адвокатқа жүгіну құқығынан айырылғаны заңсыз екенін айтты. 2004 жылдың 28 маусымында «Хамди против Рэмсфельд» ісінде АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ үкіметінің оны жау жауынгері ретінде мерзімі шексіз қамауға алу құқығын растады, бірақ оған процессуалдық құқықтарды және жау жауынгері мәртебесін даулау мүмкіндігін берді. Ол АҚШ азаматы ретінде habeas corpus арқылы сот процесіне қатысуға құқылы екенін, яғни айыптаушыларымен бетпе-бет кездесіп, тұтқындалу себептерін бейтарап сотта даулауға құқылы екенін мәлімдеді.
Yaser Esam Hamdi (born September 26, 1980) is a former American citizen who was captured in Afghanistan in 2001. The United States government claims that he was fighting with the Taliban against U. S. and Afghan Northern Alliance forces. He was declared an "illegal enemy combatant" by the Bush administration and detained for almost three years without charge. On October 9, 2004, on the condition that he renounce his U. S. citizenship and commit to travel prohibitions and other conditions, the government released him and deported him to Saudi Arabia, where he had been raised. Hamdi was initially detained at Camp X Ray at Guantánamo Bay, Cuba, along with eventually hundreds of other detainees. After officials learned that he was a U. S. citizen, Hamdi was transferred to military jails in Virginia and South Carolina. He continued to be detained without trial or legal representation. Critics of his imprisonment claimed his civil rights were violated and that he was denied due process of law under the U. S. Constitution. They said his imprisonment without formal charges and denial of right to counsel was illegal. On June 28, 2004, in Hamdi v. Rumsfeld, the United States Supreme Court upheld the U. S. government's ability to detain him indefinitely as an enemy combatant, but granted him some due process rights and the ability to contest his enemy combatant status. It said he had the right as a U. S. citizen to due process under habeas corpus: to confront his accusers and contest the grounds of detention in an impartial forum.
Алғашқы жылдар
Туу куәлігіне сәйкес, Хамди 1980 жылдың 26 қыркүйегінде Луизиана штатының Батон-Руж қаласында Сауд Арабиясынан келген иммигрант ата-анасынан дүниеге келген. Бала кезінде ол ата-анасымен бірге АҚШ-тан Сауд Арабиясына оралды және онда өсті. Charleston Post and Courier газеті хабарлағандай, Хамди 2001 жылдың жазында, 20 жасында үйінен қашып, Талибан лагерінде оқудан өтті. Оның отбасы ол лагерьде бірнеше апта ғана болғанын, "онда ол тез көңілі тоймағанын" айтты. АҚШ Хамдиді Гуантанамо аймағындағы тұтқынға алу лагеріне жеткізіп, 2002 жылдың 11 ақпанынан бастап онда ұстады. 5 сәуірде үкімет Хамдиді Вирджиния штатындағы Норфолк теңіз базасындағы түрмеге ауыстырды. Федералды апелляциялық соттың шешіміне сүйене отырып, Буш әкімшілігі 2003 жылдың желтоқсанына дейін Хамдиге адвокат тағайындаудан бас тартты. Пентагон Хамдиге заңдық кеңес алуға рұқсат берілгенін мәлімдеді, себебі оның "барлық ақпараттық құндылығы" жойылған және оған адвокат беру ұлттық қауіпсіздікке қатер келтірмейді. Бұл шешім "кейбір жағдайларда теріс салдарға" әкелуі мүмкін екені айтылды. (Ол кезде Хосе Падилла АҚШ үкіметі "заңсыз жау жауынгері" деп ұстаған жалғыз АҚШ азаматы еді). Осы шешімнен кейін Хамдидің адвокаты Фрэнк Данэм 2004 жылдың ақпан айында, тұтқынға алынғаннан кейін екі жылдан астам уақыт өткен соң, онымен кездесе алды. Пентагон ережелеріне сәйкес, әскери бақылаушылар олардың кездесулерін қадағалап, жазды. Данэмге Хамдимен оның ұсталу шарты туралы әңгімелесуге рұқсат берілмеді. Ол кезде Хамди Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы теңіз бригіне ауыстырылған еді. Алғашқы кездесуден кейін Хамдиге әскери бақылаушыларсыз, бейне және аудио жазбаларсыз адвокаттарымен жеке сөйлесуге рұқсат берілді. Хамдидің әкесі федералды сотқа Хамдидің оған тағылған айыптарды білу және бас бостандығынан айыру алдында әділ сотта қаралу құқығын қамтамасыз ету үшін өтініш берді. 2004 жылдың қаңтар айында АҚШ Жоғарғы Соты Хамдидің ісін қарауға келісті (Hamdi v. Rumsfeld). Ол АҚШ азаматтарының тең процеске құқығы бар екенін және әкімшіліктің соғыс жүргізу өкілеттігі конституциялық бостандықтардан жоғары тұрмайтынын мәлімдеді.
АҚШ Жоғарғы Сотының amici curiae мақалалары
Хәмди ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Сотына 12 amici curiae брифінгі ұсынылды, оның ішінде тоғыз Хамдидің қызығушылығын білдіріп, ал үш үкіметті қолдады. АҚШ үкіметінің позициясын қолдағандардың қатарында Американдық құқық және әділет орталығы; Ортақ қорғаныс үшін азаматтар; Вашингтон құқықтық қоры, АҚШ өкілдері Джо Бартон (R–Техас), Уолтер Джонс (R–Солтүстік Каролина), және Ламар Смит (R–Техас), сондай-ақ Allied Educational Foundation; және Америка бірлігі орталығы, Иммиграциялық құқықты қорғау достары, Азаматтық және иммиграция жөніндегі ұлттық орталық, АҚШ өкілдері Дана Рорабахер (R–Калифорния), Ламар Смит, Том Танкредо (R–Колорадо), Роско Бартлетт (R–Мэриленд), Мак Коллинз (R–Джорджия), Джо Бартон және Джимми Дункан (R–Теннесси) бірлесіп. Кейбір үкімет тараптары оның шетелдік армияға қатысып, азаматтығынан бас тартқанын айтты. Америка бірлігі орталығының брифінгінде Хамди АҚШ-та туылғанына қарамастан, ешқашан АҚШ азаматы болмағаны жазылған. Олар туған жері бойынша азаматтық алу саясатының XIV түзетуге қате түсіндіруге негізделгенін мәлімдеді. Ал қарсы тараптан Америка адвокаттар қауымдастығы; Америка азаматтық бостандықтар одағы, Америка еврей комитеті, Соттық заңгерлер қоғамдық әділеттілік үшін, Реформалық иудаизм одағы бірлесіп; Като институты; Соғыс құқығы сарапшылары; Кейбір бұрынғы соғыс тұтқындары; Жаһандық құқықтар; Құрметті Натаниел Р. Джонс, құрметті Абнер Дж. Миква, құрметті Уильям А. Норис, құрметті Х. Ли Сарокин, құрметті Герберт Дж. Стерн, құрметті Харольд Р. Тайлер, кіші, Скотт Грейтхед, Роберт М. Пеннойер және Барбара Пол Робинсон бірлесіп; Халықаралық гуманитарлық ұйымдар мен Халықаралық журналистер қауымдастығы бірлесіп; және халықаралық құқық профессорларының тобы Хамдидің атынан сотқа amici curiae брифінгтерін ұсынды. АҚШ азаматтарын сотсыз ұстауға қарсылар, бұл практика конституциялық кепілдіктер мен қорғауларды, сондай-ақ АҚШ қол қойған халықаралық конвенцияларды бұзады деп мәлімдеді.
АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі
2004 жылғы 28 маусымда Жоғарғы Сот жеке бостандықты конституциялық қорғауды тоқтата тұру туралы АҚШ үкіметінің біржақты атқарушы билігін жоққа шығарып, шешім шығарды. "Кісіні ұстаған адамның жасаған тергеуі, қаншалықты тиімді болса да, бейтарап шешім қабылдаушының алдында конституциялық тұрғыдан жеткілікті фактілерді анықтау құралы бола алмайды", - деп жазды судья Сандра Дей О'Коннор. АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі американдық қоғамдағы заң үстемдігін қайта бекітті: "Біздің ең қиын және белгісіз сәттерімізде біздің ұлтымыздың әділ сот процесіне деген міндеттемесі ең қатты сынақтан өтеді; және осы уақытта біз шетелде күресіп жатқан қағидаларға деген міндеттемемізді өз елімізде сақтауымыз керек". Ол соттың "соғыс жағдайы Президентке ел азаматтарының құқықтары тұрғысынан шексіз еркіндік бермейтінін бұрыннан анық көрсеткенін" қосты. Жоғарғы Соттың Хамди ісіндегі шешімі үкіметке жау жауынгерлерін ұстауға тыйым салмайды; ол жауынгерлік қимылдар аяқталғанға дейін жау жауынгерлерін ұстауға құқылы. Алайда, оларға жау жауынгері мәртебесін анықтау үшін әділ сот процесін қамтамасыз ету қажет. АҚШ Конгресі Пентагонның әкімшілік рәсімдері – Жауынгерлік мәртебеге қарау трибуналын мойындаса да, Жоғарғы Сот оны әділ сот процесі ретінде мойындамады.
Құқықтық маңызы
Хамди шешімі үкіметтің тармақтары арасындағы өкілеттіктердің бөлінуінің маңыздылығын және әсіресе төтенше жағдайларда да азаматтардың құқықтарын бұзатын атқарушы биліктің іс-қимылдарын қараудағы сот жүйесінің рөлін қайта растады. Америка Азаматтық соғысынан кейін Жоғарғы Сот, соттар жұмыс істеп тұрғанда, шағымдану мүмкіндігі немесе хабеас корпус бұйрығы болмаса, соғысқа қатыспаған американдықтарды әскери қамауға алуға тыйым салды. Бұл істегі ерекшелік – Жоғарғы Сот соғыс аяқталғанға дейін шешім шығаруды күтті. 1948 жылғы федералды заң Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық американдықтарды заңдық жолсыз ұстауды айыптады және Конгресс актісі арқылы болмаса, американдық азаматтарды түрмеге қамауға тыйым салды. Буш әкімшілігі АҚШ заңының «заңсыз жау жауынгерлеріне» қолданылмайтынын мәлімдеді және АҚШ азаматтарының қайсысы «жау жауынгерлері» екенін, олардың АҚШ Конституциясында бекітілген құқықтарынан айырылуына шешім қабылдау құқығына ие екенін мәлімдеді. Кейбір заңгерлер Жоғарғы Соттың шешімін жарты ғасырдағы ең маңызды азаматтық құқық туралы пікір деп атады. Олардың пікірінше, бұл президент Буш 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдан кейін қолданған кең өкілеттіктерден күрт кері кету болды. Дегенмен, басқа ғалымдар Жоғарғы Соттың атқарушы биліктің құзырын тиімсіз кеңейткенін сенеді. Жоғарғы Сот атқарушы билікке Хамдиді жау жауынгері деп бір жақты анықтауға рұқсат берді. Бұдан әрі, Жоғарғы Сот атқарушы биліктің жау жауынгерлерін жіктеу кезінде ешқандай процедураны сақтауға міндетті емес екенін анықтады. Жоғарғы Соттың жалғыз талабы – жау жауынгері деп танылған адамға минималды тең сот процесін қамтамасыз ету болды. Нәтижесінде, атқарушы билікке американдық азаматқа қатысты тең сот процесі талаптарын төмендетуге мүмкіндік берілді, өйткені атқарушы билік оны жау жауынгері деп мәлімдеді. Хәмди шешімін бағалай отырып, хабеас корпус саласындағы ғалым Джаред Перкинс былай деді: «Атқарушы биліктің Хәмдиге қарсы әрекетін жартылай ратификациялап, (судья Скалия айтқандай) «жөндеу» арқылы, көпшілік атқарушы билікпен бірге Конгрестің азаматтардың бостандықтарын шектеу құқығын узурпациялауына қатысты. Бұл құқықты (әсіресе, жауапкершілікті) халық өкілдерінен алу Мэдисон және басқалар тирандықтың негізгі кедергісі деп санайтын құрылымдық қорғауды күрт әлсіретеді».
Шығару
АҚШ азаматтығынан бас тартуға келіскен Хамди 2004 жылғы 9 қазанда қудаланбастан босатылып, Сауд Арабиясына депортацияланды. Ол қатаң саяхат шектеулеріне бағынуға уәде беруі керек еді, ол АҚШ-қа, Израильге, Батыс жағалауға және Газа секторына, Сирияға, Иракқа, Ауғанстанға және Пәкістанға саяхаттауын тыйымдайтын. Хамди Сауд Арабиясының шенеуніктерге егер ол елден кетуді жоспарласа хабарлауға міндетті болды. (Сауд Арабиясы шығу визаларын пайдаланады, демек американдық билік оны елден шығарған жағдайда осылай іздей алады.) Ол өзінің тұтқындалуы үшін АҚШ үкіметін сотқа бермеуге уәде беруі керек еді. Кейін Сауд Арабиясы Хамдиді Даммамда сегіз жылға, ал Хаирде жеті жылға қамады; ол 2022 жылы босатылуға тиіс. Хаирде ол түрме ішіндегі кәсіпорынның медиа маманы болды. Хамди АҚШ азаматтығынан бас тартқанымен, Жоғарғы Соттың Afroyim v. Rusk және Vance v. Terrazas істері бойынша шешімінде қажетті «ерікті» болып саналатыны әлі анық емес. АҚШ Мемлекеттік департаментінің регламенттері ресми бас тарту АҚШ-тан тыс консулдық немесе дипломатиялық қызметкер алдында жасалған жағдайда ғана жарамды деп санайды.