Кіріспе

Америкалық романист

Кэтрин Мария Седжвик (28 желтоқсан 1789 – 31 шілде 1867) – американдық тұрмыстық романдардың авторы. 1820-ші жылдардан 1850-ші жылдарға дейін Седжвик түрлі мерзімді басылымдар үшін әңгімелер жазып, күнкөрісін қамтамасыз етті. Ол өз заманының ең белгілі әйел романистерінің біріне айналды. Ол американдық ортада туындылар жазды және патриотизмді тарихи пуритандық қанаушылыққа қарсы наразылықпен үйлестірді. Оның тақырыптары ұлттық әдебиеттің қалыптасуына үлес қосты, табиғаттың егжей-тегжейлі сипаттамаларымен байытылды. Седжвик сол кездегі әйелдерге тән стереотиптік мінез-құлықтан ауытқушы, жандара әйелдер бейнесін жасады. Ол республикалық аналықты қолдады.

Ерте өмір және білім

Катарина Мария Седжвик 1789 жылғы 28 желтоқсанда Массачусетс штатының Стокбридж қаласында дүниеге келген. Оның анасы Памела Дуайт (1752–1807) – Жаңа Англия Дуайт әулетінен, генерал Джозеф Дуайттың (1703–1765) қызы және Уильямс колледжінің негізін қалаушы Эфраим Уильямстың немересі. Оның әкесі Теодор Седжвик (1746–1813) – табысты заңгер және белгілі саясаткер. Кейін ол АҚШ Өкілдер палатасының спикері болып сайланды және 1802 жылы Массачусетс Жоғарғы Сотының судьясы болып тағайындалды. Седжвиктің төрт ағасы заңгерлік білім алды: олар әкесі, судья Седжвик, танымал болған мамандыққа орай білім алды, алайда олардың тек біреуі ғана саяси мансапта оған еретіндей ерекшелік танытты. Ең үлкені Теодор Нью-Йорктің Олбани қаласында заңгерлік қызметпен айналысып, кейін Массачусетс штатының Өкілдер палатасында қызмет етті; Гарри мен Роберт Нью-Йоркте заңгер болды; ал ең кішісі Чарльз Стокбриджде заңгерлікпен шұғылданды. Оның таланттарын ағалары Генри мен Теодор жоғары бағалаған, олардың ынтасы 1849 жылы оның еңбектерінің жаңа басылымының алғы сөзінде аталып өтті. Бала кезінде Седжвиктің күтіміне бұрынғы құл Элизабет Фриман (Мумбет) қарады. Теодор Седжвик 1781 жылы округ сотында оның ісін қорғап, оның бостандығына қол жеткізуге көмектескен. Өз бостандығын жеңгеннен кейін Фриман бұрынғы иесінің жұмыс ұсынысын қабылдамай, Седжвик отбасына қызмет етуге келісті. Седжвик өзінің өмірбаяндық еңбегінде Элизабет Фриманға бірнеше рет сілтеме жасайды және Фриманның Седжвиктің әлемді қабылдауына тигізген әсерін талдайды. Фриманның жеке ақыл-ойы мен әлемді түсінуіне қатысты адалдығы мен мақтанышы Седжвиктің оған деген құрметінен көрінеді. Седжвик жеті немесе сегіз жаста болғанда, ол жазғы демалысын Беннингтон (Вермонт штаты) қаласындағы құрдасы Сабрина Парсонстың қамқорлығында, Седжвиктің тәтесінің күйеуі, пастор мистер Свифттың үйінде өткізді. Үйде ол аудандық мектептерге қатысты, бірақ ешкім оның оқуын бақылаған жоқ немесе жетістіктерін қадағаламады. Оқу, орфография және Дуайттың географиясы, сондай-ақ арифметиканың алғашқы төрт ережесі мен сөздердің түрлерінен басқа ешқандай пән оқытылған жоқ. Нью-Йорктегі алғашқы қысының кезінде, 11 жасында, ол М. Лаллиеттен би үйренді және аптасына үш рет келетін француз тілінің шебері болды. Екі жылдан кейін ол Нью-Йорк штатының Олбани қаласындағы миссис Беллдің пансиондық мектебіне күндізгі оқушы ретінде қабылданды. 15 жасында ол білімін толықтыру үшін Бостон қаласындағы Пейн мырзаның пансиондық мектебіне жіберілді, онда ол алты ай оқыды. Оның мектептегі бір сыныптасы Сьюзан Энн Ридли Седжвик (1788–1867) оның болашақ қарындасы болып, жарияланған автор атанды.

Мансап

Жас кезінде Седжвик Ленокстегі мектептің басшысы болды. Ол кальвинизмнен унитаризмге көшті, бұл оны діни төзімсіздікті айыптаған памфлет жазуға итермеледі. Бұл оған алғашқы романын – «Жаңа Англия әңгімесін» жазуға түрткі болды. 1824 жылы «Қызыл ағаш» жарық көрді. Ол жақсы қабылданып, Седжвиктің есімін сол кезде өте танымал болған Джеймс Фенимор Купермен тең деңгейде байланыстырды. Кітаптың француз тіліндегі аудармасында Купер автор ретінде атау бетіне жазылған. «Редвуд» италия тіліне аударылғаннан басқа, Англияда да қайта басылды. 1825 жылы Седжвик «Саяхатшылар» атты кітабын шығарды, онда екі жас адам – аға мен апасы ата-аналарымен бірге Ниагара шарлауына және солтүстік көлдерге жасаған сапары баяндалады. Жолда осы саяхатшылар әр жерде қандай да бір оқиғаға немесе көрініске кездеседі, бұл оларға ойын-сауық пен білім береді. Бұл Седжвиктің жастарға арналған алғашқы кітабы болды және көпшілік оны қуана қарсы алды. Оның табысы оны жас оқырмандарға арналған шығармалар сериясын жазуға шабыс дамыды. Автордың беделі 1827 жылы оның барлық романдарының ең сүйіктісі – «Хоуп Леслидің» жарық көргенімен нығая түсті. Ол кейіннен басқа да шығармалар жазды, кейбір сыншылардың пікірінше, «Редвудтан» және «Хоуп Леслиден» жоғары. Бірақ бұл кейінгі жазбалар отандық және шетелдік бәсекелестердің арасында өзіне орын табуға тырысты. Оның ертедегі еңбектері жеке тұрды, әсіресе «Хоуп Лесли» халық санасында туған әдебиеттің өркендеуімен тығыз байланысты болды. Оны тек қана қанағатпен оқып қана қоймай, сонымен қатар ұлттық мақтаныш көзі ретінде жиі цитата келтіріп, мадақтады. Оның кейінгі романдары шамамен бірдей интервалмен жарық көрді, 1830 жылы «Кларенс, біздің заманымыздың әңгімесі» жарық көрді. Седжвик «Хоуп Леслиде» романың әртүрлі тұлғаларын сипаттау арқылы түпкілікті американдықтарға дауыс береді. Седжвик сол кездегі әйелдердің міндеттеріне қатысты прогрессивті көзқарасты көрсеткендей, Филип Гура оның азшылық топтарын маңызды кейіпкерлер ретінде енгізуін және ұлт тарихын тек ақ ер адамдар баяндаған нұсқасын сұраққа салуға деген ұмтылысын атап көрсетеді. Біраз уақыттан кейін Харпер ағайындылары бірнеше белгілі авторлардың әңгімелер жинағын жариялау идеясын ойлап тапты және Седжвикке олардың бірі болуға өтініш жасады. Ол келісті, ал 1832 жылы екі томдық «Глаубер спасының әңгімелері» жарық көрді. Седжвиктің үлесі – Карл I дәуіріндегі «Le Bossu» атты әңгіме, онда ол сол соғыс дәуірінің салты мен сол монархтың сарайының көркемдік элементтерін шеберлікпен пайдаланды. 1835 жылы «Линвудтар» немесе «Америкада 60 жыл» жарық көрді. 1836 жылы ол жаңа бағытта жазуды бастады, «Кедей бай адам» және «Бай кедей адам» деп аталатын қарапайым өмірдің бірқатар суреттерін жасады. Одан кейін 1837 жылы «Тіршілікке рұқсат беру және өмір сүру», содан кейін «Мүмкіндіктер мен мақсаттар, балаларға арналған махаббат белгісі» және жастарға арналған әңгімелер жарық көрді. 1839 жылы Седжвик Еуропаға барды, сол жерде «Шетелден туған-туысқа хаттар» атты кітап жазды. Бұл хаттар ол оралғаннан кейін жиналып, екі томдық кітап ретінде жарық көрді. Ол сондай-ақ Люкреция М. Дэвидсонның өмірбаянын жазды және жылдық басылымдар мен журналдарға көптеген мақалалар жазды. Оның кейбір басылымдары балалар мен жастарға арналған. 1848 жылы жарық көрген «Риги тауының жігіті» жастарға ізгілік сезімін тарату мақсатында жазылған әңгімелер сериясының бірі болды. Оның басқа кіші жинақтарының кейбір атаулары: «Факты және қиялдар», «Бақыттылық және жақсы жексенбілер», «Мәнерлердің моралі», «Уилтон Харви», «Үй», «Луиза және оның туыстары», «Кітапсыз сабақтар». Соңғы романында «Некеде тұру немесе жалғызбасты» (1857) әйелдер өздерін-өздеріне деген құрметін жойса, үйленбеу керек деген батыл идеяны алға тартты (бірақ ол өзінің қаһармандығына үйлендірді). Олар үйленбеді, Седжвик бірнеше басқа неке ұсыныстарын қабылдамады, оның орнына бойдақ болып қалуды және мансабына назар аударуды таңдады. Седжвик 1867 жылы қайтыс болды. Ол Стокбридждегі отбасылық жерлеу орнына жерленген. Оның отбасы Фрименді де отбасылық жер телімінде жерлеуді ұйымдастырды және оған арналған қабір тасына жазу жазды.

Сыни жауап

XIX ғасырдың соңына қарай, ол жартылай ұмытылғандай болды. Американдық әдебиетті құруға тырысқан ерлер-сыншылардың саны артып, олар әйелдердің шығармаларын кемсітті. Седжвиктің туындыларына деген қызығушылық және американ әдебиетіне оның қосқан үлесін бағалау XX ғасырдың соңындағы феминистік қозғалыс арқасында жанданды. 1960 жылдардан бастап феминист ғалымдар әдебиет және басқа да өнер салаларына әйелдердің үлесін қайта қарастырып, олардың еңбектерін талдау үшін жаңа көзқарас жасады. Бұған қоса, XX ғасырдың соңында қолжетімді болған төмен бағалы электрондық көшірмелердің пайда болуы Седжвик және басқа XIX ғасыр авторларының шығармаларын зерттеуге және оқуға ыңғайлырақ етті. Эдгар Аллан По Седжвиктің бейнесін "Нью-Йорк қаласының әдебиетшілері" (1846) атты еңбегінде сипаттаған: "Ол орташа бойлы, тіпті одан сәл төмен. Оның маңдайы ерекше нәзік, мұрыны сәл римдік қисық, көздері қара және өткір, аузы жақсы пішінделген және өте жағымды. Graham's Magazine журналындағы портреті оның шын келбетіне ұқсамайды, және шашы бұйралы болып көрсетілгенімен (мисс Седжвик қазір көбінесе сәукеле киеді), оны жасынан үлкен көрсетеді."

Жаңа Англия ертегісі

Седжвиктің алғашқы жарияланымы "Жаңа Англия ертегісі" болды. Автор алғы сөзінде, осы әңгіме діни насихат ретінде басталғанын және оның біртіндеп мұндай жұмыстың қалыпты шегінен асып кеткенін хабарлайды. Мұны сезген ол жариялау ниетінен бас тартып, әңгімені тек өзінің көңіл көтеруі үшін аяқтады. Бірақ, кітапты аяқтағаннан кейін, достарының пікірлері мен тілектері оның жеке қалауларынан басымдық алды, сол себепті ол 1822 жылы жарық көрді. Осы кітаптың бастапқы мақсаты авторды әдеттегі роман үшін күмәнді тақырыптарға ерекше мән беруге итермеледі, ал ол Жаңа Англия пуританизмін бейімсіз бейнелегені үшін оған сын айтылды. Әңгіменің шектеулі жоспары кейінірек жазылған туындыларындағы күштің кеңдігі мен әртүрлілігін көрсетуге мүмкіндік бермеді. Дегенмен, онда құлпырар сөздер мен терең сезімталдық бар, бұл оның басқа жазбаларымен салыстырғанда жақсы көрінеді. Мүмкін, "Жаңа Англия ертегісінің" ең бағалысы – оның авторға тигізген әсері болды. Оның жариялануы тартыншақтық пен бейжайлықтың тоғасын жыртып, оның мансабын бастады.

Лели Үміт

Седжвиктің үшінші романы "Хоуп Лесли" (1827) британдық империя, отарлаушылар және жергілікті американдықтар арасындағы қақтығысты суреттейді. Бұл кітап көптеген оқырмандардың назарына ілігіп, автордың Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядағы беделін нығайтты. 1950 жылдардағы "Жаңа сын" әдістерін пайдалана отырып, Джудит Феттерли (1998) "Хоуп Лесли" романын жан-жақты талдайды. Ол басты кейіпкер Леслидің (демек, автордың) заманасынан озық тұрған тұстарын, сондай-ақ сол заманның өнімі болған жайттарын көрсетеді. Лесли отарлық дәуірдегі әйелдерге таңылған рөлге үнемі қарсы тұрады. Седжвик Леслиді жаушыл ортада, әйел ретінде жеке өмірден бөлінбеген, қоғамдық рөлді құратын тұлға ретінде бейнелейді. Седжвик Лесли мен басты еркек кейіпкер Эверелді салыстырғанда "ұқсастық" риторикасын жиі қолданады. Барбара Бардес пен Сюзанна Госсетт "Хоуп Лесли" романының мағынасы туралы әртүрлі пікірде. Олар Магависка кейіпкерін Хоуп Леслинің көшірмесі деп қарастырады және автор могавктардың әдет-ғұрыптарын зерттегенін, олардың дінін мейіріммен суреттегенін атап көрсетеді. Седжвик Фейт Леслидің үнді еркегіне үйленуі мен пуритандық қауымға қайта қосылудан бас тартуын бейнелегендіктен, олар оны Джеймс Фенимор Куперден гөрі, американдық жергілікті халықтармен қарым-қатынасқа көбірек бейім деп санайды. Купердің "Могиканның соңғысы" (1826) романы бір жыл бұрын жарық көрген еді.

Кларенс

Кларенс; немесе, біздің заманымыздың әңгімесі (1830) – Нью-Йорк қаласындағы әдеп-ғұрыптар туралы роман. Романның бір бөлігі Англияда, Ямайкада және Нью-Йорк штатының танымал туристік орны – Трентон-Фолс қаласында өтеді. Оқиға Нью-Йорк қаласының неке нарығындағы жас мұрагер Гертруда Кларенстің басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Романның авторы қайта қараған басылымы 1849 жылы жарық көрді. Америкадағы сыншылардың пікірі көбінесе жағымды болды. Нью-Йорк Эвенинг Пост газетінің 1830 жылғы 14 маусымдағы рецензиясында американдық тұрмыстың суреттелуі "үлкен жандылықпен және шеберлікпен бейнеленген және кітаптың ең тартымды бөліктерінің бірі" деп мақталады. Англиядағы романға қатысты пікірлер әртүрлі. "Ледис Мюзеум" (1830 жылғы 1 қыркүйек) романды ескірген деп сынап, оның "елу жыл бұрын жақсы деп есептелген стильде" жазылғанына шағымданады.

Линвудтар

Линвудтар; немесе Америкада алтымыш жыл өткен соң (1835) – американдық революция дәуіріндегі тарихи романдағы шығарма. Седжвик Американың Ұлыбритания және Франциямен қарым-қатынасын зерттеу арқылы ерте республикада американдық мінез бен ұлттық ерекшелікті ашып көрсету үшін космополиттік көзқарас қолданады. Романның ішінде американдық ұлтшылдық пен космополитизм арасындағы тепе-теңдік, сондай-ақ ескі әлемнің сыныптық ұғымдары мен американдық демократияның нақты жағдайы арасындағы күрес Лафайет маркгравының бейнесі арқылы бейнеленген.

Өмір сүру және өмір сүруге мүмкіндік беру

"Тіріл, өмір сүр және өмір сүргенге кешірім жаса; немесе, Үй шаруашылығының бейнеленуі" (1837) жұмысшы әйелдердің үй шаруашылығы дағдыларын жетілдіруге арналған үлгілі жұмыс орындарын көрсетеді. Седжвиктің жұмыс беруші мен үй шаруашылығын жүргізушілер арақатынасы туралы пікірлері аристократиялық сыныптық қатынастарға қайта оралуды білдіреді, бірақ бұл ретте жұмыс берушінің қызметкердің адамдық қадір-қасиеті мен саяси құқықтарына құрмет көрсетуін де қамтиды. Үй шаруашылығы экономисі Кэтрин Бичердің кейінгі еңбектері, "Үй шаруашылығы туралы трактат" (1841) және "Америкалық әйелдің үйі" (1869) осы қарым-қатынастарда "еңбек шартының" маңыздылығын да атап көрсетті.

Әдеби стиль және тақырыптар

1857 жылы Харт былай деп мәлімдеді: «Мисс Седжвиктің жазбаларында ең айқын байқалатын ой-сана сапасы – күш. Оқырман әр қадамында күшті және белсенді интеллектпен ісі бар екенін сезінеді. Осы қабілеттің нәтижесінде туындаған тағы бір сапа – әсер етудің кез келген түрінен толықтай құтылу. Әсерге ұмтылу, немесе әдемі тілдік әсемдіктер жоқ. Әңгіме өте қарапайым және тікелей жүреді, автор оны қалай айтудан гөрі не айтқанына көбірек мән беретіндей. Романшы ретінде Седжвик көбінесе американдық тақырыптарды таңдауда даналық танытқан. Жергілікті дәстүрлер, пейзаж, әдет-ғұрыптар мен киімдер оған толықтай таныс болғандықтан, ол шығармашылық қабілетін толығырақ пайдалануға мүмкіндік алды, өйткені өнердегі нағыз шеберлік, бастысы, соған байланысты. Оның кейіпкерлері анық ойластырылған, ерекше және тұрақты, ал сюжеті әрқашан бай ресурстарға ие ақыл-ойды және мақсатқа жету үшін тиімді құралдарды қолдануды көрсетеді». 1880 жылы «Харпер және ағайындылар» журналындағы шолуда былай делінген: «Седжвик ерекше жекелікпен ерекшеленеді; ол тек көңіл көтеру үшін емес, жоғары мақсатпен жазады. Шындығында, оның ақыл-ойының сирек кездесетін қабілеттері олардың құндылығы үшін моральдық қасиеттерімен тығыз байланысты. Ол көңілді философиямен рухтандырылған және қайырымдылық пен қиындық бар жерге оның шуағын құюға құштар, ол күнделікті өмірден көріністерді бейнелейді, оларды дәлдікпен суреттейді және санаға ләззатты тыныштық, жүрекке мейірімді сезімдер мен жанашырлық, дана амбиция және берік үміт сыйлайды. Оның стилі – әңкімелі, көркем және табиғаттың сыйы болып табылатын оңайлықпен ұштасқан әсемдікпен ерекшеленеді. Оның кейіпкерлері шебер салынған және нәзік қарама-қарсылықтармен толық, ал мінез-құлықты бейнелеуі ең жақсысы болып табылады».