Кіріспе

Ресей генерал және фельдмаршал, оның туысы, князь Александр Иванович Барятинский (Алекса́ндр Ива́нович Баря́тинский, tr. Aleksándr Ivánovič Barjátinskij; 14 мамыр 1815 [е.с. 2 мамыр 1815] – 9 наурыз 1879) – орыс генерал және фельдмаршал (1859 жылдан), ханзада, Кавказдың генерал-губернаторы.

Ерте өмірі және өмірбаяны

Ол 1815 жылғы 14 мамырда Курск облысының Льгов ауданындағы Ивановка ауылында ақсүйек Барятинский әулетінде дүниеге келген. Оның әкесі, князь Иван Иванович Барятинский (1767-1825), Шлезвиг-Гольштейн-Зондербург-Бек ханшайымы Екатеринаның ұлы, көптеген мүліктерге және шамамен 35 000 крепостной шаруаға ие болған Ресейдегі ең бай адамдардың бірі болды. Оның анасы – Мари Вильгельмина фон Келлер (1792-1858), бавариялық дипломат, граф Доротеус Людвиг Кристоф фон Келлердің (1757-1827) қызы және оның әйелі, графша Амалия Луиза Сайн-Витгенштейн-Людвигсбург (1771-1853), орыс фельдмаршалы Петр Витгенштейннің қарындасы.

Білім және мансап

Ол үйдің үлкен ұлы болғандықтан, үйде тамаша білім алған. Әкесі 1825 жылы Александр он жасқа толғанда қайтыс болды. 1829 жылы анасы оны екінші ұлы Владимирмен бірге «ғылымды жетілдіру» үшін Мәскеуге алып барды. Екеуін де сол кездегі танымал ұстаз, ағылшын Томас Эванс тәрбиеледі, ол жастарға «классика мен әдебиетті» үйретті. Барятинский он жеті жасында Гвардияның прапорщиктер мектебіне түсіп, 1833 жылдың 8 қарашасында болашақ патша Александр II-нің өмірлік гвардиясының корнеті болды. 1835 жылы Кавказда ерлікпен қызмет етіп, Санкт-Петербургке оралғанда батылдығы үшін алтын қылышпен марапатталды. 1836 жылдың 1 қаңтарында ол Александрдың сүйемелдемесіне (сюитасына) қосылды, ал 1845 жылы тағы да Кавказға жіберілді және тағы да өзін айқын көрсетті, әсіресе Шамильдің бекінісіне шабуылда, осы үшін Георгий орденімен марапатталды. 1846 жылы ол фельдмаршал Иван Паскевичке Краков көтерілісін басуға көмектесті. 1848 жылдан 1856 жылға дейін Кавказдағы барлық маңызды әскери оқиғаларға белсенді қатысты, оның ең танымал ерліктері 1850 жылы Мезеньинскіде жеңіске жеткені және Чечняда Шамильге қарсы операциялары болды. Оның энергиялы әрі жүйелі тактикасы тау соғысының жаңа дәуірін ашты. 1853 жылдың 6 қаңтарында генерал-адъютант, ал сол жылдың 5 шілдесінде штаб бастығы болып тағайындалды. 1854 жылы ол Күрбск-Дерэ жорығына қатысты. 1856 жылдың 1 қаңтарында ол Кавказ армиясының бас қолбасшысы, кейіннен Кавказ вице-королі болды. Тағайындалғаннан кейін үш жыл ішінде шығыс Кавказдың барлығы бағындырылды және ұзақ жылдар бойы іздеуде болған Шамиль тұтқынға алынды. Барятинский Лаба және Белая өзендері арасындағы Батыс Кавказдың көптеген тайпаларын да жаулап алды.

Соңғы жылдары және өлімі

1860-шы жылдардың басында оның денсаулығы күрт нашарлап, 1862 жылдың 6 желтоқсанында өз өтініші бойынша лауазымынан босатылды. “Үнемігі соғыс қимылдары мен аймақты басқару жұмыстары денсаулығын түгелдей құлатты және сәнді мансабын аяқтады” делінген. Алайда, жұмыстан босатудың нақты себебі – фельдмаршалдың Вахтанг Орбелианидің немересі, сол кезде полковник Владимир Давыдовқа (1816-1886) (Александр Львович Давыдовтың ұлы) үйленген Елизавета Орбелианимен (1833-1899) болған байланысынан туған үлкен дау болды. Шамалы қиындықпен өткен дуэльден кейін, Давыдованың ажырасу процесі мен фельдмаршалдың өзінің отставкаға шығуынан соң, ол онымен некелесуді ресми түрде рәсімдеуге мүмкіндік алды. Некеге тұрғаннан кейін, князь Барятинский ұзақ уақыт шетелде тұрды. Ол Дмитрий Милютиннің (бұрынғы Кавказдағы бас штаб бастығы) жүргізген әскери реформаларын сынады. Консервативті шеңберлердің өкілі Ростислав Фадеев Барятинскийдің қолдауында болды. Кавказ соғысы тарихы туралы толық мәліметтер жариялап, Фадеев зейнеткерліктегі фельдмаршалдың беделін көтеріп, оның саяси аренаға оралуына дайындалуға үміттенді. Кейін Барятинский бірнеше рет қызметке қайта оралуға тырысты, бірақ оған бұл мүмкіндік әдептілікпен берілмеді. 1871 жылы императорлық қара бие полкіне қабылданып, 2-ші жаяу әскер батальонының бастығы болып тағайындалды. Германия императоры да Барятинскийдің еңбегін бағалап, оны Германия армиясының 14-ші гусар полкінің бастығы етіп тағайындады. Ресей-Түркия соғысының басында император Барятинскийді бас қолбасшы етіп тағайындайды деп күтілді, бірақ ол лауазымды өзінің бауырына тапсырды. Өмірінің соңғы күндерін шетелде өткізіп, қырық сегіз жыл қызметтен кейін Женевада жүрек ауруынан қайтыс болды.

Саяси көзқарастар

1860 жылдары Барятинскийдің көзқарасы славофилизмге, дәлірек айтқанда панславизмге қарай өзгере бастады. 1866 жылы Пруссия Еуропа орталығында соғыс тудырғанда, Барятинский Ресей үкіметіне Австрия империясын бөлісу үшін Пруссиямен одақ құруды ұсынды: славян жерлері Ресейге, неміс жерлері Пруссияға берілсін, ал Венгрия тәуелсіздік алсын. Бірақ императордың құпия комитеті бұл жоспарды мақұлдамады. Ол Британ империясының Азиядағы кеңеюін тоқтатуды өте маңызды деп есептеді. Сонымен қатар, ол черкестерге жасалған геноцидті басқарып, оны қолдағандығы үшін де есте қалады.