Тигранокерт қаласының тарихы мен құлдарылуы

Кіріспе

Ежелгі армян қаласы НОТОК

Тарих

Тигран бұл қаланы құру үшін көптеген адамдарды үйлерінен шығарып, халық санын көбейтуге мәжбүр етті. Армения сол кезде шығысқа қарай Каспий теңізіне, батысқа қарай Орталық Каппадокияға және оңтүстікке қарай Яһудеяға дейін кеңейді, қазіргі Крак де Шевалье аймағына дейін жетті. Қаланың базарлары бүкіл ежелгі әлемнен келген саудагерлер мен керуендерге толы болды. Тигранокерта тез арада Таяу Шығыстың маңызды сауда және мәдени орталығына айналды. Ұлы патшаның құрған және өзінің үлкен құрметімен қараған тамаша театрында грек және армян актерлерінің қатысуымен драмалар мен комедиялар қойылды. Плутарх Тигранокертаның "әрбір қарапайым адам мен жоғары лауазымды адам оны сәнмен әшекейлеуге тырысқан бай және әдемі қала" екенін жазды. Артаксиад әулеті тұсында грек мәдениетінің күшті ықпалы болды, тіпті грек тілі соттың ресми тілі ретінде қолданылды. Тигран Ұлы Арменияны – империяның ядросын – төрт ірі стратегиялық аймаққа немесе вице-корольдікке бөлді. Б.з.д. 69 жылы Тигранокерта шайқасында Луций Лициний Лукулл басқаратын рим әскері Тигранға жеңіліс тапсырды, содан кейін қаланы тонады және көптеген адамдарды бастапқы жерлеріне қайтарды. Тонау кезінде мүсіндер мен храмдар қиратылды, ал қала өртке тоналды. Римге көптеген алтын мен күміс соғыс олжасы ретінде әкелінді. Лукулл балқытылған мүсіндер, ыдыстар, кеселер және басқа да құнды металдар мен асыл тастардан алынған алтын мен күмістің көп бөлігін алып кетті. Осы уақытта қала тұрғындарының көп бөлігі ауылға қашып кетті. Жаңа салынған театр ғимараты да өртте қирады. Бұл қиратудан қала ешқашан қалпына келмеді. Помпейдің "шығысты жаулап алуы" кезінде Тигранокерта Римге қысқа мерзімге қайтадан ие болды, бірақ Тигран Ұлы Помпейге бас иіп, 6000 талант (Римге белгісіз мерзімге төленген өтемақы) төлегеннен кейін патшалығының бір бөлігін қайтарып алғанда қайтадан қолдан шықты. 58-63 жылдардағы рим-партия соғысы кезінде қала Корбуло басқаратын римдіктерге қайтадан бағынды. Кейінгі антик дәуірде Тигранокерт көбінесе Хломарон деп аталды, бұл есімнің өзге түрі немесе ежелгі қаланың жанындағы маңызды елді мекеннің аты болуы мүмкін. 587 жылы император Морис билік еткен кезде Хломарон және Арменияның көп бөлігі рим әкімшілігіне қарады, себебі римдіктер Бларатон шайқасында Сасанид Персиясын жеңді. Осман империясы кезінде әрмендер Диярбекир қаласын Дикранагерд деп атады (Тигранакерт атауының Батыс әрменше айтылуы).

To create this city, Tigranes forced many people out of their homes to make up the population. Armenia at this time had expanded east to the Caspian Sea, west to central Cappadocia, and south towards Judea, advancing as far as the regions surrounding what is now the Krak des Chevaliers. The city's markets were filled with traders and merchants doing business from all over the ancient world. Tigranocerta quickly became a very important commercial, as well as cultural center of the Near East. The magnificent theater that was established by the Great King, of which he was an avid devotee, conducted dramas and comedies mostly played by Greek as well as Armenian actors. Plutarch wrote that Tigranocerta was "a rich and beautiful city where every common man and every man of rank studied to adorn it". The Hellenistic culture during the Artaxiad dynasty had a strong influence and the Greek language was in fact the official language of the court. Tigranes had divided Greater Armenia – the nucleus of the Empire – into four major strategic regions or viceroyalties. A Roman force under Lucius Licinius Lucullus defeated Tigranes at the Battle of Tigranocerta nearby in 69 BC, and afterwards sacked the city, sending many of the people back to their original homes. After the plunder, which included the destruction of statues and temples, the city was set ablaze. An abundant quantity of gold and silver was carried off to Rome as war booty. Lucullus took most of the gold and silver from the melted down statues, pots, cups and other valuable metals and precious stones. During the pillage most of the city's inhabitants fled to the countryside. The newly established theater building was also destroyed in the fire. The great city would never recover from this devastating destruction. During Pompey the Great's 'conquests of the east', Tigranocerta was retaken briefly by Rome, but was lost when Tigranes the Great was given parts of his kingdom back after his initial surrender to Pompey for the cost of 6,000 talents (an indemnity paid to Rome over an uncertain period). It was again taken by the Romans under Corbulo, during the Roman–Parthian War of 58–63. During late antiquity Tigranokert was commonly referred to as Chlomaron, which was either another name or the name of a more significant settlement near the ancient one. In 587 during the reign of emperor Maurice, Chlomaron and much of Armenia came under Roman administration after the Romans defeated the Sassanid Persian Empire at the Battle of the Blarathon. During the Ottoman period, Armenians referred to the city of Diyarbekir as Dikranagerd (Western Armenian pronunciation of Tigranakert).