Зимбабвелік жазушы және кинорежиссер: Цици Дангарембга

Кіріспе

Зимбабвелік жазушы және кинорежиссер Цитси Дангаремба (4 ақпан 1959 жылы туған) – зимбабвелік романист, драматург және кинорежиссер. Оның тұңғыш романы «Нервоздық жағдайлар» (1988), Зимбабведен шыққан қара нәсілді әйелдің ағылшын тілінде жарық көрген тұңғыш романы, 2018 жылы BBC әлемді қалыптастырған 100 ең маңызды кітаптың қатарына енді. Ол «Commonwealth Writers' Prize» және «PEN Pinter Prize» сияқты басқа да әдеби наградалардың иегері. 2020 жылы оның «Бұл қайғылы дене» романы «Букер» сыйлығының финалисі болды. 2022 жылы Дангаремба Зимбабве сотында реформа талап етілген плакатты көрсету арқылы халықты зорлық-зомбылыққа ұйытқызды деген айыппен сотталды.

Ерте өмір және білім

Цитси Дангаремба 1959 жылдың 4 ақпанында Оңтүстік Родезияда (қазіргі Зимбабве) Мутоко қаласында дүниеге келді. Оның анасы Сюзан Дангаремба Оңтүстік Родезияда бакалавр дәрежесін алған алғашқы қара нәсілді әйел болды, ал әкесі Амон кейін мектеп директоры болды. Дангаремба екі жастан алты жасқа дейін Англияда тұрды, ал ата-анасы жоғары білім алды. Ол есіне алады: «Біз үйренген шона тілінің көп бөлігін ұмытып, ағылшын тілін үйрендік». Ол жерде нәсілшілдік пен оқшаулануды бастан кешірді және үш жылдан кейін елге оралып, 1980 жылы Зимбабвеге ел тәуелсіздігіне бірнеше ай қалғанда қайта келді. Оның алғашқы романы «Нервтік жағдайлар» 1988 жылы Ұлыбританияда, ал бір жылдан кейін АҚШ-та жарық көрді. Оның еңбегі 1992 жылы Маргарет Басби редакциялаған «Африканың қыздары» антологиясына енгізілді. «Нервтік жағдайлар» африкалық романдардың ең үздік туындыларының бірі саналады және ол BBC-нің 2018 жылғы әлемді қалыптастырған 100 ең жақсы кітаптар тізіміне енді. 1989 жылы Дангаремба Германияға барып, Берлиндегі неміс кино және теледидар академиясында кино режиссурасын оқыды. Оның 1996 жылы түсірген «Әркімнің баласы» фильмі – қара нәсілді зимбабвийлік әйелдің режиссерлік еткен алғашқы көркем фильмі, ол халықаралық деңгейде, соның ішінде Дублин халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. 2005 жылы түсірген «Карре Карре Звако» фильмі Занзибар халықаралық кинофестивалінде қысқаметражды фильмдер жүлдесін және «Алтын дуа» сыйлығын, сондай-ақ Милан кинофестивалінде Африка қысқаметражды фильмдер жүлдесін жеңіп алды. 2010 жылдан бастап ол Зимбабве музыка колледжінің басқармасында бес жыл қызмет етті, оның ішінде екі жыл төраға болды. 2004 жылы «Нервтік жағдайлардан» кейін жазудың азайғаны туралы сұралғанда, Дангаремба былай түсіндірді: «біріншіден, роман мен киноны орта ретінде пайдаланғаннан кейін ғана жарық көрді; екіншісі, Вирджиния Вульфтың әйелге жазу үшін 500 фунт стерлинг және жеке бөлме қажет деген көреген байқауы толығымен дұрыс. Айтпақшы, мен көшіп келемін және «Нервтік жағдайлардан» кейін алғаш рет жеке бөлмеме ие боламын деп үміттенемін. Мен 500 фунт стерлинг туралы біраз мән-жайға назар аудармаймын». 2006 жылы ол екінші романын жариялады, ол «Нервтік жағдайлардың» жалғасы болды. 2016 жылы Рокфеллер қоры Беллажио орталығы оны суретшілердің Резиденттік бағдарламасына қабылдады. Оның үшінші романы «Бұл қайғылы дене» 2018 жылы Graywolf Press баспасында АҚШ-та және 2020 жылы Faber and Faber баспасында Ұлыбританияда жарық көрді. «Нью-Йорк Таймс» газетінде Александра Фуллер бұл романды «тағы бір шедевр» деп сипаттады. «Бомба» журналы үшін Бхакти Шрингарпурға берген сұхбатында Дангаремгба өзінің романдарының негізін былай талқылады: «Менің алғашқы баспашым, марқұм Рос де Ланэроль, менден «Нервтік жағдайлардың» жалғасын жазуды сұрады. Келесі кітапты жазғанда, екінші кітаптың тек басты кейіпкердің өмірінің ортаңғы кезеңін ғана қамтитынын түсіндім және [осындай адамдарға қандай да бір деңгейде өмірдің болуы мүмкін екендігі туралы] «Нервтік жағдайлар» кітабында көтерілген сұрақтарға жауап бермеді. Мен үшін Родезиядағы кедей ауыл қызы ретінде өмір сүріп, өзіндік мәнді өмір сүруді бастаған қарапайым адам туралы трилогия жазу идеясы қызықты болды. Бұл форма маған Зимбабве ұлттық дамуының кейбір аспектілерін саяси емес, жеке тұрғыдан қарауға мүмкіндік берді». 2019 жылы Дангаремба Санкт-Франциск колледжінің әдеби сыйлығының финалисі ретінде жарияланды. Бұл екі жылда бір рет берілетін сыйлық, ол мансабының орта кезеңіндегі жазушылардың үздік көркем шығармаларын мойындайды. 2020 жылдың 31 шілдесінде Дангаремба Зимбабведің Хараре қаласында жемқорлыққа қарсы наразылық акцияларының алдында тұтқындалды. Сол жылы 23 қарашада жарияланған Би-би-сидің 100 әйелінің тізіміне енді. 2020 жылдың қыркүйегінде Дангаремба Шығыс Англия университетінің 2021 жылдан 2022 жылға дейін шығармашылық жазудың халықаралық кафедрасы ретінде жарияланды. Дангаремба 2005 жылдан бері жыл сайын өз шығармалары үшін қуғын-сүргінге ұшыраған жазушыларды құрметтеу үшін берілетін 2021 жылғы ПЕН Халықаралық сөз бостандығы сыйлығын жеңіп алды. 2021 жылдың маусым айында Дангарембаның Германия кітап баспалары мен кітап сатушылар қауымдастығы берген беделді 2021 жылғы Бейбітшілік сыйлығының иегері болатыны хабарланды. Ол 1950 жылы ашылғаннан бері бұл сыйлықпен марапатталған алғашқы қара нәсілді әйел болды. 2021 жылдың шілдесінде ол Кембридждегі Сидни Суссекс колледжінің құрметті стипендиаты болып сайланды. 2021 жылдың 11 қазанында Британ кітапханасындағы қабылдау сөйлесінде Дангаремба Уганда жазушысы Каквенза Рукирабашайяны Халықаралық Батылдық жазушысы сыйлығының иегері деп атады. 2022 жылы Дангаремба Windham Campbell әдебиеттік сыйлығын алуға таңдалды. 2022 жылдың маусым айында Цитси Дангарембаға қамау ордері шығарылды. Ол 2020 жылдың тамыз айының соңында ұйымдастырылған үкіметке қарсы демонстрациядан кейін қоғамдық тәртіпсіздікке салу және Covid-қа қарсы ережелерді бұзу айыптарымен сотқа тартылды. 2022 жылдың 28 қыркүйегінде Дангаремба Харареде плакаттарында «Бізге жақсырақ жағдай керек. Біздің институттарымызды реформалаңдар» деп жазылған плакаттарды ұстап, бейбіт шеруге шыққан өзінің досы Джули Барнспен бірге қоғамдық тәртіпсіздікке салуда кінәлі деп танылды. Дангарембаға 110 доллар айыппұл салынды және алты айлық түрме жазасы шартты түрде берілді. Ол адам құқығы туралы ұйымдар президент Эммерсон Мнангагваның «Оңтүстік Африканың ұзақ уақыттан бері қиындыққа тап болған еліндегі оппозицияны үнсіздендіруге» бағытталған әрекетінің тікелей салдарынан сотталып жатқанын мәлімдеп, үкімге шағымдану жоспарлап отыр. 2023 жылдың 8 мамырында Дангарембаның 2022 жылы алғашқы сот шешіміне шағымданғаннан кейін сот шешімі күштен тыс екені жарияланды.

Tsitsi Dangarembga was born on 4 February 1959 in Mutoko, Southern Rhodesia (now Zimbabwe), a small town where her parents taught at the nearby mission school. Her mother, Susan Dangarembga, was the first black woman in Southern Rhodesia to obtain a bachelor's degree, and her father, Amon, would later become a school headmaster. From the ages of two to six, Dangarembga lived in England, while her parents pursued higher education. There, as she has recalled, she and her brother began to speak English "as a matter of course and forgot most of the Shona we had learnt." There, she experienced racism and isolation and left after three years, returning in 1980 to Zimbabwe several months before the country's independence. Her first novel, Nervous Conditions, was published in 1988 in the United Kingdom, and a year later in the United States. Her work is included in the 1992 anthology Daughters of Africa, edited by Margaret Busby. Nervous Conditions is considered one of the best African novels ever written, and was included on the BBC's 2018 list of top 100 books that have shaped the world. In 1989, Dangarembga went to Germany to study film direction at the German Film and Television Academy Berlin. Her 1996 film Everyone's Child, the first feature film directed by a black Zimbabwean woman, was shown internationally, including at the Dublin International Film Festival. Her 2005 film Kare Kare Zvako won the Short Film Award and Golden Dhow at the Zanzibar International Film Festival, and the African Short Film Award at the Milan Film Festival. As of 2010, she has also served on the board of the Zimbabwe College of Music for five years, including two years as chair. Asked about her lack of writing since Nervous Conditions, Dangarembga explained in 2004: "firstly, the novel was published only after I had turned to film as a medium; secondly, Virginia Woolf's shrewd observation that a woman needs £500 and a room of her own in order to write is entirely valid. Incidentally, I am moving and hope that, for the first time since Nervous Conditions, I shall have a room of my own. I'll try to ignore the bit about £500." Indeed, two years later in 2006, she published her second novel, The Book of Not, a sequel to Nervous Conditions. In 2016, she was selected by the Rockefeller Foundation Bellagio Center for their Artists in Residency program. Her third novel, This Mournable Body, a sequel to The Book of Not and Nervous Conditions, was published in 2018 by Graywolf Press in the US, and in the UK by Faber and Faber in 2020, described by Alexandra Fuller in The New York Times as "another masterpiece" This Mournable Body was one of the six novels shortlisted for the 2020 Booker Prize, chosen from 162 submissions. In an interview with Bhakti Shringarpure for Bomb magazine, Dangaremgba discussed the rationale behind her novels: "My first publisher, the late Ros de Lanerolle, asked me to write a sequel to Nervous Conditions. Writing the sequel, I realized the second book would deal only with the middle part of the protagonist's life. [and] offered no answers to the questions raised in Nervous Conditions concerning how life with any degree of agency is possible for such people. I was captivated by the idea of writing a trilogy about a very ordinary person who starts off as an impoverished rural girl in colonial Rhodesia and has to try to build a meaningful life for herself. The form has also allowed me to engage with some aspects of Zimbabwe's national development from a personal rather than a political angle." In 2019, Dangarembga was announced as a finalist for the St. Francis College Literary Prize, a biennial award recognizing outstanding fiction by writers in the middle stages of their careers, which was eventually won that year by Samantha Hunt. On 31 July 2020 Dangarembga was arrested in Harare, Zimbabwe, ahead of anti corruption protests. Later that year she was on the list of the BBC's 100 Women announced on 23 November 2020. In September 2020, Dangarembga was announced as the University of East Anglia's inaugural International Chair of Creative Writing, from 2021 to 2022. Dangarembga won the 2021 PEN International Award for Freedom of Expression, given annually since 2005 to honour writers who continue working despite being persecuted for their writing. In June 2021, it was announced that Dangarembga would be the recipient of the prestigious 2021 Peace Prize awarded by the German book publishers and booksellers association, making her the first black woman to be honoured with the award since it was inaugurated in 1950. In July 2021, she was elected to honorary Fellowship of Sidney Sussex College, Cambridge. In her acceptance speech at the British Library on 11 October 2021, Dangarembga named the Ugandan novelist Kakwenza Rukirabashaija as the International Writer of Courage Award. In 2022, Dangarembga was selected to receive a Windham Campbell Literature Prize for fiction. In June 2022, an arrest warrant was issued against Tsitsi Dangarembga. She was prosecuted for incitement to public violence and violation of anti Covid rules after an anti government demonstration organized at the end of July 2020. On 28 September 2022, Dangarembga was officially convicted of promoting public violence after her and her friend, Julie Barnes, walked around Harare in a peaceful protest while holding placards that read “We Want Better. Reform Our Institutions”. Dangarembga was given a $110 fine and a suspended six month jail sentence. She announced that she planned to appeal her verdict amid human rights groups claiming that her prosecution was a direct result of President Emmerson Mnangagwa’s attempts to “silence opposition in the long troubled southern African country”. On 8 May 2023, it was announced that Dangarembga's conviction had been overturned after she appealed the initial conviction in 2022.