Кіріспе

1944 жылы жапон және одақтас күштер арасындағы шайқас. Имфал шайқасы 1944 жылдың наурызынан шілдесіне дейін Солтүстік-Шығыс Үндістандағы Манипур штатының астанасы Имфал қаласының маңында болды. Жапон армиясы Имфалдағы одақтас күштерді талқандап, Үндістанға басып кіруді көздеді, бірақ ауыр зиян шегіп Бірмаға кері қайтарылды. Имфалда қоршауға түскен одақтас күштерге көмек көрсету үшін Кохима жолында бір мезгілде болған Кохима шайқасымен бірге, бұл шайқас Екінші дүниежүзілік соғыстың Оңтүстік-Шығыс Азия майданындағы Бирма кампаниясының шешуші нүктесі болды. Кохима мен Имфалдағы жапондықтардың жеңілісі сол кезге дейін ең ірі жеңіліс болып есептеледі, көптеген жапон әскерлері шегіну кезінде аштық, аурулар мен шаршаудан қаза тапты.

Өмірбаян

1943 жылдың наурыз айында Бирмадағы жапондық қолбасшылық қайта ұйымдастырылды. Генерал-лейтенант Масакадзу Кавабе басшылығымен жаңа штаб – Бирма аймақтық армиясы құрылды. Оның бағынышты құралымдарының бірі, Имфал және Ассамға қарайтын майданның орталық бөлігіне жауапты, он бесінші армия болды. 1943 жылдың наурыз айында генерал-лейтенант Ренья Мутагучи осы армияға қолбасшылыққа тағайындалды. Мутагучи қолбасшылықты алған сәттен бастап Үндістанға жорық жасауды ынтамен қолдады. Оның мұндай қадамға түрткісі белгісіз. Ол 1937 жылғы Марко Поло көпірі оқиғасынан бері бірнеше жапондық жеңістерде маңызды рөл атқарды және Жапония үшін соғыстың шешуші шайқасында жеңіске жету – өзінің тағдыры деп сенді. Сонымен қатар, ол 1943 жылдың басында британдықтардың Орд Уингейт басшылығымен жапондықтардың тылында жүргізген алғашқы Чиндит экспедициясынан да ынталандырылған болуы мүмкін. Одақтастар Уингейттің экспедициясының сәтті жақтарын кеңінен жариялады, бірақ ауру мен шаршаудан туған шығындарын жасырды, бұл Мутагучи мен оның кейбір офицерлерін болашақта кездесетін қиындықтарды дұрыс бағаламауға әкеп соқты. 1944 жылдың басында соғыс жапондықтарға бірнеше майданда қарсы жүрді. Олар Тынық мұхитының орталық және оңтүстік-батыс бөліктеріндегі шайқастарда кері шегіп, саудалық кемелері одақтас теңіз және әуе күштерінің шабуылына ұшырады. Оңтүстік-Шығыс Азияда олар өткен жыл бойына өз позицияларын сақтап тұрды, бірақ одақтастар Үндістан мен Қытайдың Юньнань провинциясынан Бирмаға бірнеше шабуылға дайындалып жатты. Атап айтқанда, Бирмамен шекарадағы Мьянпур штатындағы Имфал қаласы әуежайларымен, лагерьдермен және жабдықтау қоймаларымен жабдықталған, одақтастардың маңызды логистикалық базасы ретінде дамыды. Имфал Брахмапутра өзені аңғарындағы Димапурдағы одан да ірі базамен тік және орманды Нага таулары арқылы өтетін 161 километрлік (100 миль) жолмен байланысты болды.

Жапондықтардың шабуыл жасау жоспары

Мұтагучи Имфалды басып алуды жоспарлап, Брахмапутра аңғарына қарай жылжуды көздеді. Бұл одақтастардың солтүстік Бирмадағы майданға жататын байланыс желілерін үзуіне әкелетін еді, онда америкалықтар басқарған Солтүстік ұрыс аймағы командалығы Үндістан мен Қытайды құрлық арқылы байланыстыратын Ледо жолын салуға тырысып жатқан болатын. Сондай-ақ, Чианг Кайшектің басшылығымен ұлтшыл қытайларды қамтамасыз ететін әуежайларға «Гумп» (Гималай таулары) арқылы әуе көлігімен жеткізілімдер жіберіліп жатты. Бірма аймақтық армиясы мен Оңтүстік экспедициялық армия тобының (Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Тынық мұхитындағы жапондық күштердің жоғарғы басшылығы) штабтары Мұтагучидің ұсынылған операциясының масштабына қатысты алаңдаушылық білдіргенімен, оның табандылығына көніп, ақырында қолдау көрсетті. Соңында премьер-министр Хидеки Тоджо мен Императорлық бас штаб жоспарды бекітті. Мұтагучи одақтас әскерлерін оқшаулап, алдыңғы қатардағы позицияларын жойып, содан кейін Имфалды басып алуды көздеді. Оның жоспары U Go, немесе C операциясы деп аталды. Толық мәліметтер: генерал-лейтенант Мотосо Янагида басқаратын 33-ші жаяу әскер дивизиясы Тиддимде 17-ші үнді дивизиясын қоршап, жояды, содан кейін оңтүстіктен Имфалға шабуыл жасайды. Генерал-майор Цунору Ямамотоның (33-ші дивизияның жаяу әскер тобының командирі) басшылығымен Жапонның 33-ші және 15-ші дивизияларының бөлімшелерінен құрылған Ямамото күштері Тамуда 20-шы үнді дивизиясын жояды, содан кейін Имфалға шығыстан шабуыл жасайды. Күштерге 66 танктан тұратын 14-ші танк полкі, подполковник Нобуо Уэда және подполковник Кадзуо Мицуидің 3-ші ауыр артиллерия полкі қолдау көрсетті. Бірінші дивизияның бөлімдері (бастапқыда Субхас бригадасы немесе 1-ші партизандық полк, Араканға жіберілген батальоннан кем) 33-ші дивизияның сол жақ қанатын жауып тұрды. 2-ші партизандық полк ұрыстың барысында Ямамото күштеріне қосылды. Арнайы қызмет тобы, кейін Бахадур тобы деп аталды, жаудың алғашқы кезеңдерінде озық жапондық бөлімшелермен барлаушылар мен жол көрсетушілер ретінде әрекет етті. Олар британдықтардың шебіне сұғына кіріп, британдық үнді әскерінің бөлімдерін дезертирлеуге итермелеуге міндеттелді. Мұтагучидің барлық дивизиялық командирлері жоспармен келіспеді. Сато Мұтагучидің ниетіне күмәнданды, ал Янагида оның агрессивті басшысын «ақымақ» деп ашық мазақ етті. Ямаучи ауыр сырқатқа шалдығып, тағдырға бейім болды. Олардың негізгі алаңдаушылығы жабдықтауға қатысты. Мұтагучи үш апта ішінде жеңіске жетеді деп есептеген, бірақ осы мерзімнен кейін жеткілікті жабдықтауды жапондықтар одақтастардың жабдықтау қоймаларын басып алса ғана қамтамасыз етуге болады, өйткені мамырдың ортасынан бастап күтілетін муссон жаңбырлары Чиндуиннен жабдықтау жолдарын жүріп өтуге мүмкін емес етеді. Мұтагучидің жасаған тәуекелдері бұрын жұмыс істеген, бірақ енді оларға сүйенуге болмайды, өйткені одақтастардың әуедегі басымдығы күшейді және британдық және үнді әскерлерінің моральдық және жаттығу деңгейі жақсарды. Мұтагучи «Шыңғысхан» рационын пайдалануды ұсынды, яғни солтүстік Бирманың барлық аймағынан жиналған буйвол мен малдың санын Чиндуин арқылы ет рационы ретінде айдап әкеуді көздеді. Алайда, осы малдың көп бөлігі жем-шөп жетіспеуінен өлді, ал еті оларға жабдықтауды көздеген әскерлерден шақырымдар қашықтықта шіріп кетті. Науқан барысында жоспардың басқа да кемшіліктері анықталды. Жапондықтар британдықтардың Имфал маңындағы тік, орманды төбелерде танктерді пайдалана алмайтынын болжады. Қозғалыс пен жабдықтауды жеңілдету үшін жапондықтар өздерінің негізгі танкке қарсы қаруы – далалық артиллерияның көп бөлігін қалдырды. Нәтижесінде олардың әскерлері танктерге қарсы тиімді қорғанысқа ие бола алмады. Малайя мен Сингапурдағы науқандардағы және 1942 жылдың басында Жапонияның Бирманы басып алуындағы тәжірибесіне сүйене отырып, Мұтагучи британдық және үнді әскерлерін өзінен-өзі кемсіткен. Ол кезде кездескен әскерлер көбінесе жақсы даярланбаған және нашар басшылыққа ие болған. Одан кейін одақтастар Бирмадағы алғашқы күш-жігерін қиындатқан әкімшілік және ұйымдастырушылық проблемаларды еңсере алды және олардың әскерлері әлдеқайда жақсы даярланған және ынталандырылған болды.

Достасқандардың қорғаныс шаралары

Имфалды генерал-лейтенант Джеффри Скоунс басқарған IV корпус ұстады. Корпус өз кезегінде генерал-лейтенант Уильям Слимнің қолбасшылығындағы 14-ші армия құрамына кірді. Одақтастар өздері шабуылға өтуді жоспарлағандықтан, корпустың бөлімшелері Чиндуин өзеніне дейін ілгері жылжытылды және кеңінен таратылды, осылайша оқшауланып, қоршауға түсу қаупі туды. Генерал-майор Дуглас Грейсидің басқаруындағы 20-шы Үндістан жаяу әскер дивизиясы Имфалдың оңтүстік-шығысындағы Таму қаласын басып алды. Дивизия әлі сынақтан өтпеген, бірақ жақсы жаттығудан өткен. Майор-генерал "Панч" Кован басқаратын 17-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясы Имфалдың оңтүстігінде, ұзақ және қауіпті коммуникация желісінің соңында Тиддимді басып алды. Дивизияда бар болғаны екі бригада болды және ол 1941 жылдың желтоқсанынан бері үзіліс-үзіліспен қақтығыстарға қатысып келді. Генерал-майор Оури Робертс басқаратын 23-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясы Имфал мен оның төңірегінде резервте тұрды. Ол екі жыл бойы Имфал майданында қызмет етті және безгек пен тиф сияқты эндемикалық аурулардың салдарынан күшін жоғалтты. Бригадир Максвелл Хоуп Томпсон басқаратын 50-ші Үндістан парашют бригадасы Имфалдың солтүстігінде, жаттығу орталығында джунглидегі жаттығулар жүргізіп жатты. Бригадир Р. Л. Скуонс басқаратын 254-ші Үндістан танк бригадасы Имфал мен оның төңірегінде орналасты. Үнді дивизияларының құрамында британдық және үнділік әскери қызметкерлер болды. Әр бригадада әдетте бір британдық, бір гуркха және бір үнді батальоны болды, алайда екі бригада (23-ші дивизиядағы 37-ші бригада және 17-ші дивизиядағы 63-ші бригада) толығымен гуркха бөлімшелерінен құралды. Әр дивизияға екі далалық артиллерия полкі (көбінесе британдықтар) және бір үнді таулық артиллерия полкі қолдау көрсетті.

Операцияның прелюдиясы

Ақпан айының соңында, Аракан жеріндегі Үнді XV корпусына қарсы жергілікті жапондық қарсы шабуыл басталды, бұл тактика Мұтагучи қолдануды жоспарлағанға ұқсас болды. Бұл шайқас одақтастарға "Админ-бокстың шайқасы" деп белгілі болды. Одақтас авиациясы әскерді қиып тастау үшін парашютпен жабдықтауды жүзеге асырды, оларға тұруға мүмкіндік берді, ал олардың артына өткен жапондықтардың жабдықтары таусылып қалды. Осы сәттен бастап одақтастар көліктік ұшақтарға үнемі көбірек сене бастады. Сонымен қатар, жапондықтар күтпеген жерден бірнеше үнді танктерімен кездесті, ал жеңіл қаруланған шабуылшылардың оларға қарсы тиімді шарасы болмады. Дегенмен, U Go жоспары осы жаңа оқиғаларды ескеру үшін тым алға жылған еді. Жапондықтар шабуылға дайындалып жатқанда, одақтастар 1944 жылдың 5 наурызында екінші Чиндит экспедициясының әуе шабуылын (Жексенбі операциясы) бастады. Бирмадағы Жапон армиясының әуе күштеріне қолбасшылық ететін генерал-майор Нобуро Тадзое сияқты жапон офицерлері, Мұтагучиді Чиндиттерге қарсы жапондық тыл аймақтарын қорғау үшін шабуылдан әскерлерді қайта бағыттауға шақырды. Мұтагучи бұл алаңдаушылықты қабылдамады, бірнеше апта ішінде Чиндиттерді жабдықтаған әуе базаларын басып алатынын мәлімдеді.

Ұрыстың алғашқы кезеңдері

Жапондықтардың ірі шабуылға дайындалып жатқандығы туралы хабар алғанда, Слим мен Скуонс өздерінің алдыңғы дивизияларын Имфал жазығына қайтарып алуды және жапондықтарды өте ұзын әрі қиын жағдайдағы байланыс жолдарының соңында шайқасуға мәжбүрлеуді жоспарлады. Дегенмен, олар жапондықтардың шабуылға түсетін күнін және кейбір мақсаттарға қарсы қолданатын күшін қате бағалады. Жапон әскерлері 8 наурызда Чиндуин өзенін кесіп өтті. Скуонс өзінің алдыңғы дивизияларына Имфалға қайта шегінуге бұйрық тек 13 наурызда берді.

ТамуШенам

20-индиялық дивизия Чиндуинге жақын Таму қаласын және солтүстікке қарай Море қаласын ұстады, онда ірі жабдықтау қоймасы құрылған еді. 20 наурызда 3-ші карабинерлердің алты Ли орта танкісі мен Ямамотоның оңтүстіктен шабуылын басқарып келе жатқан алты 95 типті Ха Го танкісі арасында шайқас болды. Жапондық жеңіл танкілер жойылды. Әрекет етуші генерал-майор Дуглас Грейси кез келген кері шегінуге қарсы болды, бірақ 25 наурызда оған IV корпустың қосалқы күштерімен қамтамасыз ету үшін дивизиясының бір бөлігін бөлуге бұйрық берілді. Бұл дивизия Таму мен Море қалаларын ұстауға жеткіліксіз болғандықтан, олар Имфал-Таму тас жолынан өтетін төбелер жиынтығы – Шенам Садлға шегінді. Моредегі жабдықтау қоймасы өртенді, ал ондағы 200 бас мал сойылды. Дивизия қиындықсыз кері шегінді, себебі Ямамото күшінің жапондық 15-дивизиясының екі батальоны (II/51 полк және III/60 полк) Солтүстік Бирмадағы Индауда Чиндиттермен кешіктіріліп, араласу мүмкіндігіне ие болмады.

Тиддим Бишенпур

Оңтүстікте 17-индиялық дивизияны жапондық 33-дивизия қиып тастады. Дивизияның және V күші (жергілікті жұрттан құралған жасақтар мен партизандардың ресми емес әскері) патрульдері 8 наурызда Коуэнге дивизияның арт жағына қарсы жапон күштерінің шабуылдап келе жатқаны туралы ескертті, бұл Коуэнге дивизияның арт жағын қорғау үшін қайта топтасуға мүмкіндік берді. 13 наурызда жапондық 215-ші полк Коуэннің алдыңғы бекеттерінен жиырма шақырым қашықтықтағы 109-шы километрлік белгідегі жабдықтау қоймасына шабуыл жасады, ал жапондық 214-ші полк Тонгзангты және 17-індиялық дивизияның басты орналасқан жерінен бірнеше шақырымдағы жол бойындағы Тюитум Седл деген қыратты басып алды. Үнді дивизиясы 14 наурызда шегінуді бастады. Тюитум қыратында жапондық 214-ші полк 15 наурызда 48-індиялық жаяу әскер бригадасының шабуылына ұшырағанға дейін тиісті бекініс құра алмады. Жапондықтар ауыр шығынға ұшырады және жолдан ығыстырылды. Солтүстікке қарай жапондықтар 18 наурызда 109-шы километрлік белгідегі депоны басып алды, бірақ 25 наурызда үнді әскерлері оны қайтарып алды. Коуэн дивизиясының арт жағындағы ең осал нүктені – Манипур өзенінің үстіндегі көпірді қорғау үшін шаралар қабылдады. Дивизияның арттық күштері 26 наурызда қауіпсіз өтіп, өздерінен кейін көпірді қиратты. Дивизия 109-шы километрлік белгідегі деподан көптеген көлік құралдарын, азық-түлік пен оқ-дәрілерді алып кетіп, содан кейін шегінуді жалғастырды. Жапондықтар да, үнді дивизиясы да ауыр шығынға ұшырады. Жапондық 33-дивизияның командирі Янагида бұрыннан пессимистік көңілде болған, және Тонгзангта оның полкінің бірі жойылғандығын көрсететін бұрмаланған радиохабардан қатты алаңдады. Сондықтан ол 17-ші дивизияны қууды күшейтпеді және Мутагучитің сөгісіне қарамастан сақтықпен ілгері жылды. Дегенмен Скуонс өзінің жалғыз қорының көп бөлігін, 23-індиялық жаяу әскер дивизиясын 17-ші дивизияға көмекке жіберуге мәжбүр болды. Екі дивизия, одақтас авиациясынан парашютпен түсірілген жабдықтармен қамтамасыз етіліп, 4 сәуірде Имфал жазығына қайта оралды.

СангшакЛитан

Сол уақытта Имфал жапондық 15-ші дивизияның шабуылына осал қалды. Базаға солтүстік бағыттан жасалатын шабуылдарды тоқтатуға арналған жалғыз күш – Үндістанның 50-ші парашют бригадасы Кохимаға жол тартқан жапондық 31-ші дивизияның полкімен Сангшак шайқасында ауыр күреске түсті. 28 наурызда жапондық 60-шы полк Имфалдың солтүстігіндегі бірнеше шақырым жердегі басты жолды кесіп тастады, ал 51-ші полк солтүстік-шығыстан, Ирил өзенінің аңғары мен Литаннан (Имфалдан солтүстік-шығысқа қарай 23 шақырым (37 км)) арқылы Имфалға қарай жылжыды. Алайда, жапондық 55-ші дивизияның Араканға жасаған алдын ала шабуылы күткен нәтижені бермеді. Одақтас Оңтүстік-Шығыс Азия қолбасшылығының бас қолбасшысы адмирал Луис Маунтбеттен, әдетте "Хампқа" бағынған ұшақтарды қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады. Слим бұл ұшақтарды пайдаланып, барлық артиллериясы мен бірінші желілік көлігімен (джиптер мен қашырлар) бірге, соғысқа шыныққан 5-ші үнділік жаяу әскер дивизиясын Араканнан Орталық майданға әуе арқылы жеткізе алды. Көшіру тек он бір күнде аяқталды. Бір бригада мен тау артиллерия полкі Брамапутра өзенінің аңғарындағы Димапурға, ал қалған екі бригада, дала артиллериясы және дивизия штабы Имфалға жіберілді. Дивизияның алдыңғы қатардағы әскерлері 3 сәуірде Имфалдың солтүстігінде және шығысында әрекетке кірісті.

Шың төбелері

Жапондықтардың сол жақ фланкіне қарай, Шах Наваз Хан басқарған ИНА-ның Субхас бригадасы наурыз айының соңында Тиддим мен Форт-Уайттың төменгі жағындағы Чин тауларының шетіне жетті. Осы позициядан 2-ші батальон Фалам мен Хакадағы жапондық күштерді алмастыру үшін роталарын жіберді, ал Ханның күштері британдық офицер, лейтенант-полковник Оутс басқаратын Чин партизандарына қарсы барлау тобын шығарып, тұтқынға алды. Мамыр айының ортасында Ханның адъютанты Махбуб "Буби" Ахмед басқарған күштер Кланг Кланг төбесіндегі бекіністі басып алды. Ал 3-ші батальон Арканда генерал-майор Франк Мессервидің 7-індийлік жаяу әскер дивизиясының талқандалуын күтіп, Форт-Уайт-Тонгзанг аймағына көшті, бұл оларға еріктілерді қабылдауға мүмкіндік берер еді. Шабуылдың басында ИНА-ның Бахадур тобы британдық үнді әскерлерін дезертирлеуге сәттілікке жетті.

Бишенпур

Жапондық 33-дивизиясы оңтүстіктен Бишенпурға шабуыл жасады, онда олар Сильчардан жазыққа дейінгі екінші жолды кесіп өтті. Командос шабуылы салдарынан аспалы көпір қиратылып, Сильчар жолы қолдануға жарамсыз болды. 17-ші және 23-ші үнді дивизиялары шегінуден кейін қайта топтасты, ал Бишенпурды 20-шы дивизиядан бөлініп шыққан 32-ші үнділік жаяу әскер бригадасы ғана ұстап тұрды. Жапондықтар Бишенпурдің батысындағы төбелер арқылы ілгерілеп, британдықтарды ауылда дерлік оқшаулады, бірақ британдық артиллериясының отынан ауыр қатысу көрісті. Олардың алдыңғы қатардағы әскерлері Имфалға дейін 16 шақырымдай жеткенде, жабдықтама жетіспеуінен тоқтады. Тиддим-Имфал жолымен тікелей шабуыл жасаған басқа жапондықтар Бишенпурдың оңтүстігіндегі 3 шақырымдағы Потсангбамда 17-ші үнді дивизиясының әскерлері шайқасқа қосылғаннан кейін тоқтатылды. Жапон дивизиясының командирі Янагида өзінің сақтығымен Мутагучиді ашуландырды. Ай соңында ол командирлік лауазымынан алынды.

Шенам Палель

Ямамото күштері Тамудан Имфалға дейінгі басты жол арқылы Үндістанның 20-шы дивизиясының негізгі бөлігі қорғаған Шенам садилына шабуыл жасады. Бұл жапондықтар қолдана алатын жалғыз асфальтталған жол болды, және Ямамотоның танктері мен ауыр артиллериясы Имфал маңындағы негізгі қорғанысқа шабуыл жасауы үшін оны бұзу өте маңызды болды. Садильден солтүстікке бірнеше шақырым жерде Палель әуежайы орналасқан, ол жазықтағы екі толыққанды әуежайдың бірі және қорғаушылар үшін маңызды еді. 4 сәуірде жол бойында жасалған жапондық шабуыл үйлесімсіз болды; жаяу әскер қатысуға дайын емес еді, ал он екі жапондық танк британдық танкке қарсы зеңбіректердің отына түсті. 8-22 сәуір аралығында Садильдің шығысындағы жолды бақылайтын бес төбе үшін ауыр шайқастар болды. Жапондықтар олардың бірнешеуін басып алды, бірақ үнді және британдық қарсы шабуылдары бастапқыда жоғалғандардың бір бөлігін қайтарып алды. Екі тараптан да көп шығын болды. Жол арқылы бұзып өте алмағандықтан, Ямамото Палель әуежайын шабуылдау үшін Садильдің солтүстігіндегі қиын өңір арқылы әскер жіберді. Осы шабуылға Инайат Кияни басқарған ИНА-ның Ганди бригадасы немесе 2-ші партизан полкі, екі батальоннан тұратын күш қатысты. 28 сәуірде олар Палельге шабуыл жасады. Олар кейбір үнді қорғаушыларын қарсыласуға тырысты, бірақ қорғаушылар бастапқы тартыншақтықтан кейін қайта жиналды. Тағы бір ИНА жасағы Палель маңындағы нысандарды қиратуға кірісті, бірақ жапондық бөлімшелермен байланыса алмағандықтан кері шегінді. Ганди бригадасының азық-түлігі жетіспеді, олар бір күндік қорын ғана әкелді, сондай-ақ Палельден шегінгеннен кейін артиллериялық оқтан 250 адам қаза тапты.

Канглатонгби Нуншигум

Жапондық 15-дивизиясы Имфалды солтүстіктен қоршап алды. Оның 60-шы полкі Имфалдан бірнеше шақырым солтүстікке қарайғы Димапур тас жолындағы Канглатонгбиде британдық жабдықтау қоймасын басып алды, бірақ қоймада азық-түлік пен оқ-дәрі қалмаған еді. Жапондық 51-ші полк батальоны (полковнигі Кимио Омото басқаратын) Имфалдағы басты әуежайға қарап тұрған маңызды Нунгшигум қыратын басып алды. Бұл IV корпусына үлкен қауіп төндірді және 13 сәуірде 5-индиялық дивизиясы әуе шабуылы, көптеген артиллериялық оқтар мен 3-карабинерлердің B эскадрильясының M3 Ли танктерінің қолдауымен қарсы шабуыл жасады. Жапондықтар бұл беткейлердің танктерге өту үшін тым тік болатынын күткен, және шындығында Ли танктері мұндай қиын жағдайда бұрын қолданылмаған еді. Жапон полкінде тиімді танкке қарсы қарулар өте аз болды, сондықтан олардың әскері қыраттан ауыр шығынмен шығарылды. Шабуылдаушылар да көп шығынға ұшырады: карабинерлердің және шабуылдаған жаяу әскердің (1-ші батальон, 17-ші Догра полкі) барлық офицерлері қаза тапты немесе жараланды.

Солтүстік

1 мамырға дейін жапондықтардың барлық шабуылдары тоқтады. Слим мен Скуонс жапондық 15-дивизияға қарсы қарсы шабуылға көшті. Бұл дивизия жапондық құрамалардың ең әлсізі болды, және егер ол жеңілсе, қоршау бұзылар еді (Кохима қайта басып алынған соң). Қарсы шабуылдың қарқыны баяу болды. Жаңбыр маусымы басталып, қимыл-қозғалыс қиындады. Сонымен қатар, IV корпус кейбір тапшылықтарға тап болды. Имфалға азық-түлік пен күштер әуе арқылы жеткізілсе де, артиллериялық оқ-дәрілерін үнемдеу қажет болды. 5-индиялық дивизия (Кохимаға жіберілген бригаданың орнына әуемен жеткізілген 89-индиялық жаяу әскер бригадасымен бірге) және 23-индиялық дивизия (кейін 20-дивизиямен ауыстырылды) жапондықтар бақылап тұрған Мапао қыраты сияқты тік беткейлерді басып алуға тырысты, бірақ оларды басып алуға шама жоқ екенін анықтады. Одақтастардың артиллериясы көбінесе жапондық позицияларды кері беткейлердегі орналасқан жерлерінен атып түсіре алмады, ал әскерлер жиі қыраттардың шыңдарына шабуыл жасап, кері беткейлердегі позициялардан минометтер мен гранаталардың атысымен кері шегінді. Бұл Үндістанның XXXIII корпусына жапондықтарды Кохимадан ығыстырып, оңтүстікке қарай жылжуға мүмкіндік берді. Жапондық 15-дивизияның әскерлері қорғаныс позицияларын тастап, жергілікті ауылдарда немесе жапондық коммуникация желілерінде жабдықтау іздеуге мәжбүр болды. Мутагучи өлімге қатерлі ауруға шалдыққан Ямаучини жұмыстан босатып, оның орнына генерал-лейтенант Уичи Шибатаны тағайындады, бірақ бұл жағдайды өзгерте алмады. Миядзаки тобының (31-дивизияның жеке бөлімшесі) және жапондық 60-полктің Димапур-Имфал жолындағы кешіктіру позицияларынан ығыстырылғаннан кейін, IV корпус пен XXXIII корпустың алдыңғы қатардағы әскерлері 22 маусымда Имфалдан 10 миль (16 км) солтүстікке орналасқан 109-шы километр тасында кездесті, және Имфал қоршауы алынды.

Оңтүстік

Имфалдың оңтүстігінде 17-индиялық дивизия жапондық 33-дивизиямен қатарға қайта оралды. Мамыр айының бірінші жартысында Бишенпурға бірнеше жапондық әуе шабуылы жасалды, сондай-ақ оңтүстікке қарай 3 км жердегі Потсангбам ауылы үшін қатты шайқас болды, оның салдарынан британдықтар 12 танкыны жоғалтты. 3-ші карабинерлердің аман қалған экипаждары кейіннен Индияда қайта құру үшін Имфалдан әуемен эвакуацияланды. Генерал-майор Кован бұл майдандағы тұйыққа шығуды бұзу мақсатында 48-індиялық жаяу әскер бригадасын жапондық дивизияның арт жағына кеңінен орап шабуылдауға, ал 63-індиялық жаяу әскер бригадасын оларға қарсы майдандық шабуылға жіберді. Жапондық дивизияның уақытша қолбасшысы (штаб бастығы генерал-майор Тетсуджиро Танака) сол уақытта үнділік 17-дивизияның фронты арқылы өтіп, үнділік позициялардың ортасындағы маңызды нысаналарды басып алуды жоспарлады. Екі операция да шамамен бір уақытта басталды. 48-індиялық бригаданың гуркхтары 18 мамырда жапондықтардың артындағы жолды кесіп тастады, бірақ 63-індиялық бригада оларға қосыла алмады, ал 48-бригада ауыр шығынмен дивизияға қайта қосылу үшін жапондық позициялары арқылы жол ашуға мәжбүр болды. Осы уақытта Танаканың әскерлерінің бір бөлігі (214-полк) 20 мамырда 17-дивизия штабына жақын төбелерді басып алды. Өздерінің арт жағына жасалған шабуылдың салдарынан жапондықтар алдыңғы қатардағы әскерлерін күшейте алмады, ал келесі аптада оқшауланған жапондықтар үнділік дивизияның ортасындағы позицияларынан ығыстырылды, көптеген топтар жойылды. 22 мамырда генерал-лейтенант Нобуо Танака 33-дивизияның қолбасшылығын қабылдап, қайта-қайта шабуылдар жасауға бұйрық берді, оның салдарынан дивизияның көптеген батальондары тек аз ғана сандарға дейін қысқартылды. Маусым айында ол күш-жігер алды (жапондық 53-дивизияның полкі және 14-ші танк полкінің бөлімшесі) және оларды тағы бір шабуылға жіберді. Бастапқы сәттілікке қарамастан, жаңа полк артиллериялық оқтан ауыр зардап шекті. Маусымның соңында 33-дивизия соншалықты көп шығынға ұшырады, олар одан әрі күш салуға мүмкіндік таппады. Ямамото күштері де ауыр зардап шекті, бірақ кері шегінуден бұрын шілде айының бірінші аптасында Палель әуежайына екі шағын шабуыл жасады, нәтижесінде бірнеше тоқтатылған ұшақтар жойылды.

INA операциялары

Мамыр айының соңына қарай, ИНА-ның 1-ші және 2-ші партизандық полктері (соңғысы Малик Мунавар Хан Аван басқаруымен) Кохимаға қайта бағытталды. Олар жапондық әскердің тылы арқылы солтүстікке қарай жылжыды, бірақ Ухрулға жеткенде жапондықтар қысқарып бастаған еді. Сондықтан олар Имфалға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Имфалда екі бөлім дегі бірқатар дезертирлер болды, бірақ Ұлт Достастығы күштері күткендей көп емес.

Соғыс аяқталды

Жапондықтар операцияны мамыр айында тоқтату қажеттігін түсінді. Бас штабтың орынбасары генерал-лейтенант Хикосабуро Хата сәуір айының соңында Оңтүстік армия штаб-пәтеріне тексеру сапары жасады. Токиоға оралғаннан кейін ол операцияның нәтижесі туралы үлкен штабтық отырыста премьер-министр Хидеки Тоджоға пессимистікпен баяндады, бірақ Тоджо оның алаңдаушылығын ескермеді, себебі оның бастауы кіші штаб офицері (Бирма облысы армия штабындағы майор Масару Уширо) болды. Императорлық штаб-пәтерден операцияны соңына дейін жүргізу туралы бұйрықтар келді. Генерал-лейтенант Кавабе 25 мамырда жағдайды өз көзімен көру үшін Рангуннан солтүстікке сапар шекті. Олмен сұхбаттасқан бірнеше офицерлер күштер қосылса, табысқа жететініне сенім білдірді, бірақ іс жүзінде өздерінің шығындарын және жағдайдың қиындығын жасырды. 6 маусымда Мутагучи мен Кавабе арасындағы кездесуде екеуі де сөзбен, мінез-құлқымен және дауыс ырғағымен жазылмаған харагей арқылы табысқа жету мүмкін емес екенін білдірді, бірақ ешқайсысы да кері шегінуге бұйрық беру жауапкершілігін қабылдағысы келмеді. Кейін Кавабе дизентериямен ауырып, қызметке жарамсыз болды. Дегенмен ол бірнеше рет шабуылға көтерілуге бұйрық берді, кейін Боздың Жапония мен Үндістанның болашағының кілті екенін айтты. Мұтагучи аштықпен қатерленген кезде Кохимадан шегінген жапондық 31-ші дивизияға солтүстіктен Имфалға қайта шабуыл жасау үшін 15-ші дивизияға қосылуға бұйрық берді. Екі дивизия да бұйрыққа бағынбады, олар оны орындауға жарамсыз еді. Өзінің құрамаларының ешқайсысы да шабуылға түсуге бағынбайтынын түсінген Мұтагучи 3 шілдеде шабуылды тоқтатуға бұйрық берді. Жапондықтар көп жағдайда қарақұрымға айналып, Чиндуинге шегінді, артиллериясын, көлігін және көптеген, тым ауыр жарақат алған немесе аурудан жүре алмай қалған әскерлерін тастап кетті. Одақтас әскерлер шілде айының соңында Тамуды қайта басып алды. Онда 550 жапондық әскердің мәйіті табылды, олардың арасында 100-ден астам ауыр жарақат алған жапондық әскерлер ақырындап өліп жатты.

Шығындар

Кохима мен Имфалдағы жапондықтардың жеңілісі сол кезге дейін ең ірі жеңіліс болды. Олар 54 879 адамдық шығынға ұшырады, оның ішінде 13 376 қаза тапты (Ассамдағы алдын ала шайқастардағы 920 адамдық шығыннан басқа). Шеткі бекеттерді жабдықтау үшін мыңдаған қашыр қолданылды, мысалы, Бишенпур жолындағы 17-индиялық дивизия, сондықтан қоршау кезінде мал азығы да әуемен жеткізілді. Одақтас әскерлерінің ұшақтары қоршауда қалған бөлімшелерге оқ-дәрі, азық-түлік және ішуге арналған суды парашютпен түсірді. Шабуыл басталғанда Оңтүстік-Шығыс Азия командованиесінің 76 көліктік ұшағы (көбінесе C-47 Skytrain) қолданыста болды, бірақ көптеген ұшақтар Чианг Кай-Шек басқаратын ұлтшыл қытайлықтарды жабдықтауға немесе Қытайдағы USAAF бомбалаушы базаларын "жұмба" арқылы құруға жұмсалды. Тіпті Бас қолбасшы адмирал Луи Маунтбеттеннің де осы ұшақтарды басқаруға құқығы болмады, бірақ наурыздың ортасындағы шайқастың қиын кезеңінде ол бәрібір 20 C-46 Commando ұшағын (30 C-47-ге баламалы) қолға алды. Оған SEAC және Америка Қытай-Бірма-Индия театры штаб-пәтеріндегі американдық офицерлер көмектесті.

Соғыс қорымы

Соғыстан кейін, Ұлттар Достастығы Соғыс қабірлері Комиссиясы Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан британдық және үндістандық әскерлерді еске алу үшін Имфал соғыс бейіштерін және Кохима соғыс бейіштерін құрды.

Имфаль 1944 жыл

Имфал 1944 (жапонша: Имфал 1944 (1944年インパール)) – 2014 жылы түсірілген жапон-ағылшын тіліндегі көркем фильм, ол Екінші дүниежүзілік соғысының Имфал шайқасына арналған. Фильмді Лондон қаласындағы жапон актері және режиссері Джуничи Каджиока түсірді және өндірді. Ол 2014 жылғы 28 маусымда Имфал қаласында өткен Имфал шайқасының 70 жылдығына арналған мерекелік шаралар аясында жасалды. Ерекше айта кетерлігі, фильм 2015 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді.