Жаңа Зеландиядағы көл және лагуна: Те ВайхораЭллесмер көлі
Lake Ellesmere / Te Waihora
Жаңа Зеландиядағы Ellesmere көлі / Te Waihora – маңызды мәдени және тарихи орын. Көлдің географиясы, атауы және маори халқы үшін мағынасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы лагуна
Lagoon in New Zealand
Ельсмир көлі / Те Вайхора – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Кентербери аймағындағы кең, терең емес жағалау көлі немесе вайтуна. Ол Банкс түбегінің батысында орналасқан және ұзын, тар, құмды Кайторете спитасы, немесе дұрысырақ айтқанда Кайторете бөгеті арқылы Тынық мұхитынан бөлінген. Көлдің бір бөлігі оңтүстік-шығыс Селвин ауданында, екінші бөлігі бұрынғы Банкс түбегі ауданының оңтүстік-батыс бөлігінде жатыр, ол қазір (2006 жылдан бері) Крайстчерч қаласының бір бөлігі болып табылады. Көл жергілікті маори халқы үшін зор тарихи және мәдени маңызға ие. Маори тіліндегі дәстүрлі атауы Те Вайхора – «жайылған сулар» дегенді білдіреді. Көлге ресми түрде 1938 жылдан бері ағылшын және маори тілдеріндегі екі атау берілген.
Lake Ellesmere / Te Waihora is a broad, shallow coastal lake or waituna, in the Canterbury region of the South Island of New Zealand. It is directly to the west of Banks Peninsula, separated from the Pacific Ocean by the long, narrow, sandy Kaitorete Spit, or more correctly Kaitorete Barrier. It lies partially in extreme southeastern Selwyn District and partially in the southwestern extension of the former Banks Peninsula District, which now (since 2006) is a ward in the city of Christchurch. The lake holds high historical and cultural significance to the indigenous Māori population and the traditional Māori name Te Waihora, means spreading waters. It has officially had a dual English/Māori name since at least 1938.
География және гидрология
Қазіргі уақытта Эльсмир көлі / Те Вайхора - тұзды-ащы сулы, құрғақ сарай типіндегі су айдыны, көбінесе көл немесе лагуна деп аталады. Оның ауданы [аудан мөлшері] және Жаңа Зеландияның ауданы бойынша ең үлкен 5-ші көлі болып табылады. Уайтуна және өзен сағаларындағы лагуналар, немесе хапуа, Оңтүстік аралдың шығыс жағалауы бойындағы Марлбородағы Уайрау лагунасы мен Грассмер көлінен басталып, Орталық Кентерберидегі Эльсмир көлі / Те Вайхора және Куперс лагунасы / Муривай арқылы, Оңтүстік Кентерберидегі Уошдайк және Уайноно лагуналарына, содан кейін Саутлендтегі Уайтуна лагунасына дейін созылатын, өзара байланысты орталар немесе дәліздер тізбегін құрайды.
Currently Lake Ellesmere / Te Waihora is a brackish bar type waterbody, commonly called a lake or lagoon. It covers an area of , and is New Zealand's 5th largest lake (by area). Waituna and river mouth lagoons, or hapua, form an interlinked chain of habitats or corridor, which run the length of the east coast of the South Island, from Wairau Lagoon and Lake Grassmere in Marlborough, through Lake Ellesmere / Te Waihora and Coopers Lagoon / Muriwai in Central Canterbury, Washdyke and Wainono Lagoons in South Canterbury, to Waituna Lagoon in Southland.
Аумақ көлемі
Ельсмир / Те Вайхора көліне құйылатын судың көбі Орталық Кентербери жазығының құм-қиыршық тас қабаттарының астында жатқан жер асты су жүйесінен түседі. Жер асты сулары екі түрлі көзден толықтырылады: жазықта жауған жаңбыр және Ракая мен Ваймакарири өзендерінен жер астымен сіңіп кіретін су. Бірақ, қыс айларындағы ұзақ жаңбыр кезеңдерінде Ельсмир / Те Вайхора көліне құйылатын суға Ракая шатқалынан Дарфилдке дейінгі төбелерден ағатын жер беттік су қосылады. Осы себепті, су жиналатын аймақтағы жер пайдалану тәсілдері өзгергеніне байланысты, Ельсмир / Те Вайхора көлі соңғы жылдары маңызды экологиялық өзгерістерге ұшырады. Мұндай лагуналардың су деңгейінің өзгеруі, ішкі айналымы немесе шөгінді жиналуы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олардың айналасындағы жерді адамдардың пайдалануына және су жиналатын аймақтарға олардың гидрологиялық режимін, сондай-ақ шөгінді мен химиялық заттардың мөлшерін өзгерту арқылы осалдығы белгілі.
Nearly all of the water entering Lake Ellesmere / Te Waihora is derived from the groundwater system that underlies the gravel dominated strata of the Central Canterbury Plains. The groundwater system is fed from two sources of recharge: rainfall incident on the plains and subterranean seepage from the Rakaia and Waimakariri Rivers. The exception to this is periods of persistent rainfall, usually during winter when discharge into Lake Ellesmere / Te Waihora is supplemented by surface flow derived from the foothills from the Rakaia Gorge to Darfield. This illustrates why Lake Ellesmere / Te Waihora has undergone significant ecological transformation in recent years as land use practices in the catchment area have changed. Little detail is known about water level regimes, internal circulation or sedimentation regimes of such lagoons, however it is known that they are significantly vulnerable to human use of the surrounding land and contributing catchments through changes to their hydrological regimes, as well as their sediment and chemical input loads.
Табиғат
Оңтүстік теңіз пилдері мұнда көлде қысқа мерзімге тоқтағандарын байқауға болады. Көгілдір акулалар кейде көлге кіріп жатады.
Southern elephant seals have been observed here, spending short periods in the lake. Basking sharks have occasionally entered the lake.
Тарих
Ельсмир / Те Вайхора көлі 5000 жылға жуық уақыт ішінде көптеген күрт өзгерістерге ұшырады. Көл – динамикалық нысан, бұрынғы тереңдігі мен ауданы қазіргісінен екі есеге дейін болған, түрлі кезеңдерден өтіп, бүгін көріп отырған тұзды лагунаға айналған. Бұл кезеңдер хронологиялық тәртіппен Кентербери жазығының бір бөлігі ретінде көлмен басталды, содан кейін су басып, шығанақ, одан әрі саға және соңында көл / лагуна / вайтуна пайда болды. Ельсмир / Те Вайхора көлінің бастапқы қалыптасуы негізінен Каиторете бөгетінің қалыптасуымен байланысты. Каиторете бөгетін кейде түкір деп атайды. Бірақ, бұл анықтама бойынша дұрыс емес, себебі түкір өңірдің жоғары жағында кең, төменгі жағында тар болады, ал Каиторете бөгеті оңтүстік (жоғары) жағында тар, солтүстік (төмен) жағында кең. Каиторете екі жағынан да құрлыққа жалғасқан (оңтүстікте шамалы ғана), сондықтан техникалық тұрғыдан кедергі жағажай деп жіктеледі. Каиторете бөгетінің қалыптасуы 20 000 жыл бұрын Соңғы Мұздық Максимумының соңында басталды. Кентербериде мұздықтар жылжып, одан кейін мұздық сулары құм, қиыршық тас және лайды жағалауға жеткізді. Мұз басу салдарынан Кентерберидегі теңіз деңгейі қазіргіден 130 метр төмен болды, ал жағалау қазіргі орнынан 50 шақырымға дейін шығысқа қарай жылжыды, яғни Кентербери жазықтары қазіргі енінен екі есеге дейін кеңейді. Теңіз деңгейінің жылдам көтерілуі қазіргі континенттік шельфті суға батырып, жағалаудың батысқа қарай жылдам қозғалуына әкелді. 10 000 жыл бұрын Кентербери жағалауы қазіргі Ельсмир / Те Вайхора көлінің орнына жақындады. Жағалау сол кезде, қазіргідей, Ракая және Ваймакарири сияқты аймақтағы ірі өзендердің жанкүйерлерінің біріктірілмеген құмдары мен қиыршықтарынан тұрды. Кентербери шығанағы оңтүстіктен келген күшті толқындарға ұшырады. Әлсіз кедергісі бар құм мен шағылдың және жоғары энергиялы толқындардың үйлесімі жағалаудың жылдам эрозиясына және жағалауға жеткізілген құм мен шағылдың солтүстікке қарай күшті тасымалына әкелді. Бұл Ельсмир / Те Вайхора көлінің қалыптасуына әкелген оқиғалар тізбегін аяқтады: теңіз деңгейінің жылдам көтерілуі жазықтардың теңізге қарайғы шетін басуы, жағалаудың оңтүстікке қарай жылдам эрозиясы оның орнын өзгертіп, тікелей өзендер арқылы келген шөгінділерден басқа, теңізден келген шөгінділердің көп мөлшерін және толқындардың күшті солтүстікке қарайғы тасымалын қамтамасыз етті, бұл материалдарды Каиторете бөгетін құруға жұмсады, ол қазір көлді қоршап тұр.
Although Lake Ellesmere / Te Waihora is less than 5000 years old it has undergone many dramatic changes over that short period of time. The lake is a dynamic feature, it has been up to twice its present depth and area in the past, and it has progressed through various stages as it has developed into the brackish bar type lagoon that we see today. In chronological order these stages began with the lake as part of Canterbury plains, which were then flooded, forming a bay, then an estuary and finally a lake / lagoon / waituna. The original formation of Lake Ellesmere / Te Waihora was primarily a function of formation of Kaitorete Barrier. Kaitorete Barrier is often incorrectly referred to as a spit. However, by definition this is incorrect as a spit is widest at the updrift end and tapers to a narrow tip at the downdrift end, but the Kaitorete Barrier is narrower at the southern (updrift) end and widest at the northern (downdrift) end. Kaitorete is also attached to the land at both ends (although somewhat tenuously in south) and therefore technically classed as a Barrier beach. The formation of Kaitorete Barrier began at the end of the Last Glacial Maximum 20,000 years ago valley glaciers advanced in Canterbury and subsequent glacial outwash rivers delivered vast quantities of sand, gravel and silt to the coast. Sea level in Canterbury was 130 meters lower than the present day due to glaciation and the coast was as far as 50 km east of its present day position, meaning the Canterbury plains were double their present width. Subsequent rapid sea level rise then drowned what is now the continental shelf, causing rapid westward migration of the coast. 10,000 years ago the Canterbury coast was approaching the area presently occupied by Lake Ellesmere / Te Waihora. The coast consisted then, as it does now of the unconsolidated sands and gravels of the fans of major rivers in the area such as the Rakaia and Waimakariri. The Canterbury Bight was exposed to powerful southerly waves. The combination of weakly resistant unconsolidated sands and gravels and high energy wave action caused rapid coastal erosion and strong net northward transport of the resulting load of sands and gravels fed to the shore. This completes the sequence of events leading up to the formation of Lake Ellesmere / Te Waihora; with rapid sea level rise drowning the seaward edge of plains, rapid erosion of coast to south changing its position and providing, in addition to direct river borne sediments, a massive supply of sea borne sediments and strong net northwards longshore drift by waves, moving the sediments towards Banks Peninsula and providing the materials to construct Kaitorete Barrier, that now encloses the lake.
Демалыс
Ельсмир / Те Вайхора көлі жергілікті халық үшін жоғары мәдени маңызға ие, сонымен қатар ұлттық деңгейде маңызды демалыс орны ретінде бағаланады. Көл қазіргі уақытта су және құрлықтағы кең ауқымды әрекеттер үшін пайдаланылуда. Ол су құстарын аулау үшін ұлттық маңызы бар, ал аймақтық деңгейде теміржол бойында балық аулау және велосипедпен жүру үшін маңызды болып табылады. Аймақта балық аулау, су құстарын аулау, құстарды бақылау, пикник, кемпинг, велосипедпен жүру, трайл-байк, байдаркамен және су шаңғысымен сияқты су спорты түрлері де болжанады. Бұл іс-шаралардың көптегені салауатты жаратылыс экожүйесіне, әсіресе балық және жануарлардың мекендеу ортасына байланысты. 1996 жылдан бері форель балық аулау және басқа да іс-шараларға қатысушылардың саны азайғаны байқалды. Сонымен қатар, көлге құятын көптеген салалар фекальді колиформалар бойынша демалыс стандартын асып түседі, ал Боги Крик және Дойлстон дренажындағы фекальді колиформалардың деңгейі мал суару стандартын жиі асып түседі. E. coli деңгейі бойынша нәтижелер де нашар, көлмен байланысты жерлердің 42%-ы су сапасы бойынша ұлттық демалыс стандарттарына сай келмейді. Ешбір жер балық-құйрықты/азық-түлік жинау стандартына сай келмеді немесе ішуге жарамды емес. Дегенмен, Ельсмир / Те Вайхора көлінің трофикалық статусы туралы пікірталас бар. Көлдегі жоғары қоректік заттар мен фитопланктон мөлшері оны гипертрофиялық (қатты толыққан) санатына жатқызады, бірақ көл мұндай классификацияның көптеген ерекшеліктерін көрсетпейді. Мысалы, ол тұрақты түрде ауыр оттегі тапшылығына ұшырамайды, сондай-ақ аймақтағы басқа көлдер сияқты жағымсыз улы балдырлардың гүлденуіне немесе балық өлтіруге себеп болмайды. Бұдан бөлек, көлде балық пен құстардың көптеген түрлері кездеседі. Жақында суды пайдалану және климаттың әсері жер асты суларының деңгейіне кері әсер ететіні, бұл өз кезегінде Ельсмир / Те Вайхора көліне көктемде су жеткізіп беретін арналарға кері әсер ететіні анықталды. Көлдің жер асты су жүйесіне тәуелділігін азайту мүмкін емес, бірақ су қоймаларына су кіретін кезде жер асты суларын басқару арқылы көлге су шығару деңгейін сақтап, Ельсмир / Те Вайхора көлін қорғауға қол жеткізуге болады. Төмендікте орналасқан көл болғандықтан, Ельсмир / Те Вайхора көлі тек көлдің жанындағы ғана емес, сонымен қатар жазықтардан тау етегіне дейінгі кең су жинау алабынан да су алады. Көлдің салаларының сапасы оларды қоршаған жердің қарқынды пайдаланылуын көрсетеді, көптеген жерлерде жоғары қоректік заттар мен бактериялар табылған. Бұл басқару мәселелерінің ауқымын анықтайды. Ельсмир / Те Вайхора көлінің жер асты суларына тәуелділігі жергілікті билік Environment Canterbury-дің төменгі жердегі өзендерді қалпына келтіру бағдарламасын іске қосуына әкелді. Көлдің шеті мен салаларының айналасындағы жағалауды қорғау шөгінділер мен фосфор сияқты ластаушы заттардың түсуін азайтуға көмектеседі, бірақ нитраттарды азайту және көлге тұщы судың ағынын жақсарту үшін су жинау алабындағы қоректік заттар мен суды бөлуді басқару қажет.
As well as holding high cultural significance to the indigenous population Lake Ellesmere / Te Waihora is also rated as a nationally significant site for recreation. The lake is currently used for a wide range of water and land based activities. It has been identified as nationally significant for waterfowl hunting, and regionally significant for fishing and cycling on the rail trail. A wide range of both water and land based activities are currently undertaken in the area including fishing, waterfowl hunting, bird watching, picnicking, camping, cycling, trail biking, scenic driving and water sports such as kayaking and water skiing. Many of these activities are reliant on a healthy natural ecosystem, especially fish and wildlife habitat, and a decrease in the number of people participating in trout fishing and other activities has been recorded since 1996. Furthermore, most tributaries to the lake exceed the contact recreation guidelines for faecal coliforms and levels of faecal coliforms in Boggy Creek and Doyleston Drain frequently exceed the stock drinking water guideline value. Results for E. coli levels are also poor with 42% of sites associated with the lake failing national recreational guide standards for water quality. No sites achieved the shellfish/food gathering standard or were fit for drinking. However, there is some debate over the definition of the trophic status of Lake Ellesmere / Te Waihora. Although the lake has high nutrient and phytoplankton values that place it in the category of hypertrophic (extremely enriched) the lake does not exhibit many of the characteristics of such a classification. For example, it does not regularly undergo severe oxygen depletion, nor does it produce unsightly toxic algal blooms or fish kills, unlike other lakes in the area with the same trophic status. Furthermore, it supports abundant fish and bird communities. Recently it has been recognised that the combination of abstraction and climate was causing adverse effects on groundwater levels that in turn adversely affected the spring fed stream discharge into Lake Ellesmere / Te Waihora. The dependency of lake on the ground water system in its catchment cannot be reduced, but it is to be hoped that by managing groundwater abstractions during times when the inputs to the aquifer system are low the output system to the lake will be maintained at a level that ensures the protection of Lake Ellesmere / Te Waihora. Being a low land lake Lake Ellesmere / Te Waihora not only receives inputs within the immediate vicinity of the lake but also from the wider catchment across the plains to the foothills. The quality of lake tributaries reflects the intensive land use surrounding them, with elevated nutrients and bacteria found in many sites. This has implications for the scale of management issues. The dependency of Lake Ellesmere / Te Waihora on groundwater sourced input has resulted in local authority Environment Canterbury implementing a restorative programme for lowland streams. Riparian protection around the lake margin and tributaries will greatly help reduce some contaminant inputs such as sediment and phosphorus, but catchment wide nutrient and water allocation management will be needed to reduce nitrates and improve freshwater inflows to the lake.