Кіріспе
16 ғасырдан бастап ағылшын тілінің даму кезеңі – Тюдор дәуірінің басынан Англиядағы аралық және қайта құру кезеңіне дейінгі тілдің даму сатысы, немесе 15 ғасырдың соңындағы орта ағылшын тілінен 17 ғасырдың ортасы мен соңына қарай қазіргі ағылшын тіліне өту кезеңі. 1603 жылы Джеймс I Англия тағына отырғанға дейін және одан кейін қалыптасқан ағылшын тілінің стандарты Шотландияның орта шотланд тіліндегі сөйлеу мен жазуға әсер ете бастады. 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың әдеби ағылшын тілінің грамматикалық және орфографиялық нормалары қазіргі стандартты ағылшын тіліне әлі де зор ықпал етеді. Қазіргі ағылшын тілін оқитын көптеген адамдар "Король Джеймс Киелі кітабы" және Уильям Шекспирдің туындылары сияқты ерте заманғы ағылшын тілінің кейінгі кезеңінде жазылған мәтіндерді түсіне алады, және олар қазіргі ағылшын тіліне үлкен әсер етті. Ерте заманғы ағылшын тілінің алғашқы кезеңіндегі мәтіндер, мысалы, 15 ғасырдың соңындағы "Le Morte d'Arthur" (1485) және 16 ғасырдың ортасындағы "Gorboduc" (1561) түсінуге қиындық тудыруы мүмкін, бірақ олар 14 ғасырғы орта ағылшын тілінің мәтіндеріне, мысалы, Джеффри Чосердің еңбектеріне қарағанда қазіргі ағылшын тілінің грамматикасына, лексикасына және фонетикасына жақын.
the stage of the language
Early Modern English (sometimes abbreviated EModE, or EMnE) or Early New English (ENE) is the stage of the English language from the beginning of the Tudor period to the English Interregnum and Restoration, or from the transition from Middle English, in the late 15th century, to the transition to Modern English, in the mid to late 17th century. Before and after the accession of James I to the English throne in 1603, the emerging English standard began to influence the spoken and written Middle Scots of Scotland. The grammatical and orthographical conventions of literary English in the late 16th century and the 17th century are still very influential on modern Standard English. Most modern readers of English can understand texts written in the late phase of Early Modern English, such as the King James Bible and the works of William Shakespeare, and they have greatly influenced Modern English. Texts from the earlier phase of Early Modern English, such as the late 15th century Le Morte d'Arthur (1485) and the mid 16th century Gorboduc (1561), may present more difficulties but are still closer to Modern English grammar, lexicon and phonology than are 14th century Middle English texts, such as the works of Geoffrey Chaucer.
Орта ағылшын тілінен ауысу
Орта ағылшын тілінен ерте қазіргі ағылшын тіліне өту тек сөздік қоры мен айтылу ережелерінің өзгеруімен ғана шектелмеді; ағылшын тілі тарихында жаңа дәуір басталып келе жатқан еді. 1557 – Тоттельдің әртүрлі шығармалар жинағы жарық көрді.
Қазіргі ағылшын тіліне дамуы
17 ғасырдағы портовый қалалар мен олардың тілдік ерекшеліктері ескі округтік қалаларға ықпал етті. 1690 жылдардан бастап Англияда жаңа ішкі бейбітшілік пен салыстырмалы тұрақтылық орнады, бұл өнерді, соның ішінде әдебиетті дамытуға жағдай жасады. Қазіргі ағылшын тілінің 1714 жылы георгиан дәуірінің басында толыққанды қалыптасқанын айтуға болады, бірақ ағылшын тілінің жазу жүйесі 1755 жылы Джонсонның «Ағылшын тілінің сөздігі» жарық көргенге дейін белгілі бір дәрежеде өзгеріп отырды. Уильям Шекспирдің басқа елизавета дәуірінің авторларынан басымдылығының себебі – оның 17 және 18 ғасырлардағы қабылдануы, ол Стандарттық ағылшын тілінің дамуына тікелей үлес қосты. Сондықтан Шекспирдің пьесалары жазылғаннан кейін 400 жыл өткен соң да таныс әрі түсінікті, ал Джеффри Чосер мен Уильям Лэнглендтің бар болғаны 200 жыл бұрын жазылған еңбектері қазіргі орташа оқырман үшін әлдеқайда қиын.
Ротикалық дыбыс / ротикалық дауыстылар
R дыбысы (фонема /r/) әрқашан келесі дауысты дыбыстармен бірге айтылған (қазіргі жалпы американ тілі, Батыс Англия акценттері, ирланд және шотланд акценттері сияқты, бірақ шотланд акцентінде R дөңгеленген, ал Англияның көп бөлігіндегі қазіргі айтылудан өзгеше). Бұған қоса, ерте заманғы ағылшын тілінің басында жабық емес және шва емес үш қысқа дауысты дыбыс болды: , және (шамамен қазіргі , және ; әлі дамымаған). Лондондық ағылшын тілінде олар біртіндеп /ɜr/ фонемасына бірікті. Шекспир заманында, егер қысқа дауысты болса, мысалы, clerk, earth, немесе divert сөздеріндегідей, , және әріптерінің айтылуы ұқсас болды, шамамен немесе .
Өтірік сөздер
Ертедегі қазіргі ағылшын тілінде екінші тұлғаға қатысты екі жеке есімдік бар еді: «thou» – бейресми жекеше есімдік, және «ye» – көпше (формальды да, бейресми де) есімдік, сондай-ақ формальды жекеше есімдік. «Thou» және «ye» екеуі де 16 ғасырдың басында жиі қолданылды (мысалы, 1520 және 1530 жылдардағы Тиндальдің Библия аудармасы туралы пікірталасдарда оларды көруге болады), бірақ 1650 жылға қарай «thou» көне немесе әдеби болып көріне бастады. Ол қазіргі стандартты ағылшын тілінен толығымен жойылды. Библияның король Джеймс нұсқасын аударғандар (1604 жылы басталып, 1611 жылы жарық көрген, Шекспир шығармашылығының шарықталу кезеңінде) «thou/thee/thy/thine/thyself» бейресми формаларын сақтап қалуға ерекше себептер болды, себебі бұл оларға екінші тұлға жекеше («thou») және көпше («ye») арасындағы еврей және ежелгі грек тілдеріндегі айырмашылықты дәл көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл құрмет көрсету мақсатында емес (король Джеймс нұсқасында Құдай жеке адамдарға, тіпті Шайтанға да «thou» деп тіл қатайды), тек жекеше санды білдіру үшін қолданылды. Алайда, ғасырлар өте келе, «thou» сөзі күнделікті қолданыстан шығып қалғандықтан, ол ерекше мәртебеге ие болды, сондықтан ол гимндер мен дұғаларда құрметті білдіру үшін ирониялық түрде қолданыла бастады. Басқа жеке есімдіктер сияқты, «thou» және «ye» грамматикалық жағдайға байланысты әртүрлі формаларға ие; атап айтқанда, «thou» есімдігінің толықтауыш формасы «thee», иеленуші формалары «thy» және «thine», ал рефлексивті немесе күшейткіш формасы «thyself». «Ye» есімдігінің толықтауыш формасы «you», иеленуші формалары «your» және «yours», ал рефлексивті немесе күшейткіш формалары «yourself» және «yourselves». «Mine» және «thine» ескі формалары «h» әрпінен басқа дауыссыздан басталатын сөздердің алдында «my» және «thy» формаларына айналды, ал «mine» және «thine» дауысты немесе «h» әрпінен басталатын сөздердің алдында сақталды, мысалы, «mine eyes» немесе «thine hand».
Модальдық көмекші құралдар
Модальдық көмекші етістіктердің ерекше синтаксистік қасиеттері ерте заманауи кезеңде бекітілді. Осылайша, инфинитивсіз модальдарды қолдану сирек болды (мысалы, "Мен Ковентриге баруым керек"; "Мен мұның ешқайсысын қаламаймын"). Модальдардың қазіргі уақыттық формаларын аспекті көрсету үшін қолдану (мысалы, 1556 жылғы "Маэйндж Аурелионың махаббаты мен өлімінен енді шыдамаймын") және олардың өткен шақ формаларын уақытты көрсету үшін пайдалану (мысалы, "ол Горацийді тым жақыннан ерді, сондықтан қажеттілік тудырып, онымен бірге құлап кетті") да аз болды. Кейбір етістіктер ерте заманауи кезеңде модальдық функцияларын жоғалтты. "Must" етістігінің қазіргі түрі "мот" қолданыстан шықты. "Dare" етістігі де модальдық көмекші етістіктің синтаксистік қасиеттерін жоғалтып, модальдық "durst" етістігінен ерекшеленетін жаңа өткен шақ формасын ("dared") дамытты.
Кемел және прогрессивті нысандар
Бұл кезде "иелену" көмекші етістігін ғана қолдану үшін етістіктердің толық түрі әлі стандартталмаған еді. Кейбіреулер "болу" көмекші етістігін қолданған, мысалы, Король Джеймс нұсқасындағы мысал: "Бірақ сіздердің қайсыңыз оған даладан келгенде: «Кел, отырып демалып ал» дейсіз?" [Лұқа XVII:7]. Әртүрлі етістіктерге арналған көмекші ережелер қазіргі неміс және француз тілдерінде сақталған ережелерге ұқсас болды (қараңыз: өзіне қатысты емес етістік). Прогрессивті мәнді білдіру үшін қазіргі заманғы синтаксис ("Мен бара жатырмын") ерте заманауи кезеңнің соңында басымдық алды, бірақ "a" префиксі ("Мен a бара жатырмын") және "do" жұпталған инфинитив ("Мен do барамын") сияқты басқа да формалар да жиі қолданылды. Сонымен қатар, "to be + -улы" етістік формасы қосымша белгілерсіз пассивті мағынаны білдіру үшін қолданылуы мүмкін: "Үй салынуда" ("The house is building") "Үй салынып жатыр" ("The house is being built") дегенді білдіруі мүмкін.
Сөздік
Қазіргі ағылшын тілінде әлі де жиі қолданылатын бірнеше сөздер мағынасы тарылып қалған. "Азап шегу" етістігінің "рұқсат ету" мағынасында қолданылуы Ерте қазіргі ағылшын тілінде сақталған, мысалы, Король Джеймс нұсқасының "кішкентай балаларға азап шегуге рұқсат етіңдер" деген сөз тіркесінде, бірақ қазіргі ағылшын тілінде көбінесе жойылды. Бұл қолданыс "ақылсыздарды шапағатпен қабылдау" идиомасында әлі де кездеседі. Сонымен қатар, осы кезеңде ағылшын тіліне алынған ең алғашқы орыс сөздерінің бірі (бұл тарихи тұрғыдан сирек кездесетін жағдай) тіркелді; кем дегенде 1600 жылы "степь" сөзі (рус. степь) алғаш рет Уильям Шекспирдің "Жазғы түнгі арман" комедиясында пайда болды. Бұл неміс немесе француз тілі арқылы жанама түрде алынған болуы мүмкін деп саналады. Орта ағылшын тілінде басталған абстракт ұғымдарды білдіретін латын және кейде грек сөздерін көптеп қарыздану, ағылшын тілінде болмаған абстракт ұғымдарды атау үшін қолданылатын терминдермен бірге, тоқтаған жоқ.