Кіріспе

Р.К. Нараянның 1958 жылғы романы "Гайд" – үнді жазушысы Р.К. Нараянның 1958 жылы ағылшын тілінде жазған романы. Оның көптеген туындылары сияқты, оқиғалардың өту орыны Оңтүстік Үндістандағы Мальгуди деген ойдан шығарылған қала. Роман басты кейіпкер Раджудың тургидтен рухани кеңесшіге, одан кейін Үндістанның ең танымал қасиетті адамдарының біріне айналу жолын суреттейді. Бұл роман Нараянға Үндістанның Ұлттық әдебиет академиясы – Сахития Академиясының 1960 жылғы алғашқы Сахития Академиясы сыйлығын әкелді. 2022 жылы роман Елизавета II патшайымның таққа отыруының алтын мерейтойын тойлау мақсатымен Ұлттар Достастығының авторларынан таңдалған 70 кітаптан тұратын "Ұлы мерейтойлық оқу" тізіміне қосылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Теміржол Раджу" деген лақап атымен танымал болған басты кейіпкер, жемқор және танымал тургид ретінде сипатталады. Ол Малгудиге турист ретінде келген археолог Маркоға үйленген әдемі Розиге ғашық болады. Марко Розидің биге деген құштарлығын жақтырмайды, бірақ Раджу Розиді арманына жетуге және биші болуға ынталандырады. Осылайша, олар бір-бірімен көп уақыт өткізе бастайды және жақын болады. Олардың қарым-қатынасын білген Марко Розиді Малгудиде қалдырып, жалғыз Мадрасқа қайтады. Рози Раджудың үйіне қашады, екеуі бірге тұра бастайды. Бірақ Раджудың анасы олардың қарым-қатынасын мақұлдамай, оларды тастап кетеді. Раджу Розидің сахналық менеджері болады, және оның маркетингтік тәсілдерінің арқасында Рози биші ретінде танымалдылыққа ие болады. Сәттілігіне мастанып, Раджу Розидің өмірін қаржылық пайда табу үшін бақылауға алма бастайды. Ол Розидің қолымен жасалған жалған құжатқа қатысты іске тартылады. Розидің қорғауына қарамастан, Раджу екі жылға сотталады. Жазасын өтеген соң Раджу Мангал деген ауылға келеді, онда оны садху (рухани көшбасшы) деп жаңылыстырады. Малгудиге ұятпен оралудан қашыну үшін, ол Мангалдың жанындағы тастап кетілген ғибадатханада қалуға шешім қабылдайды. Ол садху рөлін ойнап, уағыз айтады, ауыл тұрғындарының күнделікті мәселелерін және дауларын шешеді. Ауылда ашаршылық туған кезде, ауыл тұрғындарының бірі Раджудан көмек сұрайды, ораза ұстаса жаңбыр жауып, ашаршылық тоқтайды деп сенгендіктен. Раджу өзінің өткенін Веланға айтуға шешім қабылдайды, ол алғашқыда оны ғибадатханада тауып, қалған ауыл тұрғындары сияқты оған сенген болатын. Бірақ Велан мойындаудан кейін өзгермейді, ал Раджу оразасын жалғастыруға бейімділік танытады. Раджудың ораза ұстағаны туралы жаңалықтар БАҚ-та таралып, көптеген адамдар бұл құбылысты көру үшін жиналады, бұл Раджуды ашуландырады. Оразаның он бірінші күні ол әдеттегі ритуал бойынша өзенге барады. Алыстағы төбелерде жаңбыр жауғанын сезіп, суға құлайды. Жаңбыр жауды ма, әлде Раджу қайтыс болды ма, бұл белгісіз және оқырманның түсіндіруіне ашық.

Бейімделулер

1965 жылы роман негізінде "Нұсқаушы" фильмі жарық көрді. Оны Виджай Ананд режиссерлік етті. Фильмде Дев Ананд Раджу рөлінде, Вахида Рехман Рози рөлінде және Лила Читнис басты рөлдердің бірінде ойнады. Фильмнің музыкасын С. Д. Бурман жазды. Фильмнің соңы романнан өзгеше, онда кейбір кейіпкерлердің тағдыры ашылмаған күйінде қалады. 120 минуттық АҚШ үлгісін Перл С. Бак жазды, ал режиссерлік және продюсерлік Тад Данилевскиге тиесілі. Фильм 42 жыл өткен соң 2007 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді. Роман 1968 жылы пьесаға бейімделді. Пьеса Уильям Голдманның "The Season: A Candid Look at Broadway" кітабында баяндалған.