Кіріспе

Қылқан жапырақтылар туысы

Cunninghamia – қылқан жапырақтылар тұқымдасының бір туысы. Олар Қытай, Солтүстік Вьетнам және Лаос, сондай-ақ, мүмкін, Камбоджаға да тән. Күнделікті қолданыста бұл өсімдік көбінесе Cunninghamia деп аталады, бірақ кейде "қытай шыршасы" деп те атайды (дегенмен, ол шырша емес). Cunninghamia туысының атауы 1702 жылы осы түрді ең алғаш өсіруге кіріскен британдық дәрігер Джеймс Каннингэм және ботаник Аллан Каннингэмнің құрметіне берілген.

Сипаттама

Ағаштың жалпы пішіні конус тәрізді, қабаттасқан, көбінесе ұштарына қарай сәл иілген жапырақтары бар. Cunninghamia жұмсақ тікенекті, былғары, қатты, жасылдан көк жасылға дейін ине тәрізді жапырақтарымен ерекшеленеді, олар сабақтың бойымен жоғары қарай спираль тәрізді орналасқан; ұзындығы 2–7 см, ал ені 3–5 мм, төменгі жағынан және кейде жоғарғы жағынан екі ақ немесе ашық жасыл стоматалық жолақтары бар. Суық қыста жапырақтары қола түске боялуы мүмкін. Қыстың соңында тозаңдану кезінде конустар кішкентай және көзге түспейді, тозаң конустары 10–30 данадан топтасқан, ал аналық конустар жеке немесе 2–3 данадан бірге орналасқан. Тұқымдық конустар 7–8 айда пісіп, 2,5–4,5 см ұзындықта, жұмыртқа немесе шар тәрізді болады, қабықшалары спираль бойынша орналасқан; әрбір қабықшада 3–5 тұқым болады. Егілген ағаштарда олар көбінесе вегетативті өскінімен (конустың ұшынан тысқары өсетін) көбейеді; бұл жабайы ағаштарда сирек кездеседі және орман шаруашылығында қолдану үшін жеңіл вегетативті көбейтуге арналған сорт болуы мүмкін. Ағаш өскен сайын діңі тамырының төменгі жағынан өскіндер жібереді, әсіресе сабағы немесе тамыры зақымданғаннан кейін, содан кейін көп діңгелі пішінде өседі. Ересек ағаштардың қоңыр қабығы жолақтарға бөлініп, астыңғы қызғылт қоңыр қабығын ашады. Ескі үлгілер көбінесе жыртылып көрінеді, себебі ескі жапырақтар сабақтарында 5 жылға дейін сақталуы мүмкін. Суық климатта өсетін қылқан жапырақты ағаштарға ұқсағанмен, бұл ағаш жоғары температураға төзімді және Гонконг сияқты аймақтарда теңіз деңгейіне дейін өсе алады.

Таксономия

Бұл Купресса тұқымдасының ең іргелі тірі мүшесі. Филогенетикалық деректер оның тамыры ерте юра кезеңінде қалған тұқымдастан бөлінгенін көрсетеді. Cunninghamia тұқымдасының жалғыз тірі мүшесі болып табылатын Cunninghamioideae тұқымдасының қазба қалдықтары орта юра кезеңінен басталады. 12 сипатталған туысы бар бұл кіші тұқымдас, креда кезеңінде жоғары деңгейде әртүрлілікке ие болды, бірақ креда кезеңінің соңында күрт азайды, нәтижесінде ценозойдың басында тек Куннингхамия ғана тірі қалды. Бұл тұқымның ең көне қазба түрлері Солтүстік Американың соңғы креда кезеңінен (кампан) табылған, оның ішінде Британдық Колумбиядағы (Канада) Cunninghamia hornbyensis және Альбертадағы Horseshoe Canyon формациясынан Cunninghamia taylorii. Басқа да қазбалар Азия, Солтүстік Америка және Еуропаның кайнозой кезеңінен белгілі. Бұл тұқымға дәстүрлі түрде екі ұқсас түр жатады: Cunninghamia lanceolata және C. konishii, олар көбінесе Қытай шыршасы және Тайвань шыршасы деп аталады. C. lanceolata Қытай, Вьетнам және Лаоста кездеседі, ал C. konishii Тайваньпен шектеледі. Дегенмен, молекулалық генетикалық деректер олардың бір түр екенін және Тайваньдағы C. konishii материктен бірнеше рет қоныстану нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді. C. lanceolata ең алғаш жарияланғандықтан, егер екеуі біріктірілсе, осы атау басымдыққа ие болады. Бұл жағдайда Тайвань шыршасы Cunninghamia lanceolata var. konishii болып табылады. Алайда, екі түрді біріктіруге бола ма деген мәселеде әлі консенсусқа қол жеткізілген жоқ.

Қолданылуы

Cunninghamia – Қытайда құнды ағаш, ол жағалаудағы секвойя мен сугиге ұқсас жұмсақ, өте төзімді, хош иісті ағаш береді. Ол әсіресе табут жасауға және иісі бағаланатын храмдар салуға қолданылады. Cunninghamia парктері мен кең бақтарда әсемдік үшін өсіріледі, онда оның биіктігі әдетте 15-30 метрге жетеді. Ыстыққа төзімділігінің арқасында, ол субтропиктік аймақтарда, мысалы АҚШ-тың оңтүстігінде Рождество шыршасы ретінде қолданылады.