Кіріспе

Картли () – Грузияның орталық және шығыс бөлігінде орналасқан тарихи аймақ. Грузияның астанасы Тбилиси орналасқан Мтквари (Кура) өзені осы аймақтан өтеді. Ежелгі авторларға Иберия деп белгілі болған Картли орта ғасырларда грузиндердің этникалық және саяси бірігуіне маңызды үлес қосты. Картлидің нақты шекаралары болған жоқ және тарих барысында олар жиі өзгерген. 15 ғасырда Грузия патшалығы бөлінгеннен кейін Картли Тбилиси қаласын астана етіп, тәуелсіз патшалыққа айналды. Картлидің тарихи жерлері қазір Грузияның бірнеше әкімшілік аймақтарының құрамына кіреді. Картлидің тарихи жерлерінде тұратын грузиндер Картлели (ქართლელი) деп аталады және грузин халқының ірі географиялық топтарының бірін құрайды. Олардың көпшілігі – Грузия православие шіркеуіне сенетін шығыс православиелік христиандар және қазіргі грузин әдеби тілінің негізінде жатқан диалектте сөйлейді.

Этимология

"Картли" топонимі алғаш рет 5-ші ғасырдағы Грузия әдебиетінің ең көне сақталған ескерткіші – қасиетті патшайым Шушаник шейіттігінде жазылған деректерде кездеседі. Ортағасырлық грузин жылнамаларында айтылғандай, Картли атауы Мтквари өзені бойында қала салған мифтік грузин этнорхы Картлостан шыққан; ол қала Картли (вероятно, кейіннен Армази) деп аталған, және бұл атау Картлос пен оның ұрпақтары билеген елге тараған. Картлос ортағасырлық құрастырма болып көрінеді, ал оның Картлидің негізін қалаушы екендігіне сену қиын. Ортағасырлық хронист бұл есімді грекше –ος (ос) жалғауымен көрсетеді, бұл Грузия мемлекеттік университетінің (Атланта) профессоры Стивен Х. Рапптың болжамынша, "есімге көнелік сезімін беру үшін" жасалған. Сөздің өзі түпкілікті протокартвельдік *kart ("грузин") түбірінен туындаған, ал қазіргі тіл білімінде бұл ежелгі ішкі картвельдік құрылым деп саналады. Толық ақпарат алу үшін ქართლი және ქართველი беттерін қараңыз. Алайда, профессор Георгий Меликишвили Картли топонимін карта (ქართა) сөзімен байланыстырған, ол Мингрель тілінде (грузин тілімен туыс картвель тілі) және Грузияның батыс диалектілерінде "мал қорасы" немесе "қоршалған жер" мағынасын білдіреді. Kar түбірі Грузияның көптеген жер-су аттарында кездеседі және Меликишвилидің пікірінше, индоевропалық прототиппен семантикалық ұқсастықтарды көрсетеді; мысалы, герман тіліндегі gardaz ("қоршау", "бақша"), литва тіліндегі gardas ("қоршау", "тосқауыл", "мал қорасы"), көне славян тіліндегі gradu ("бақша", сондай-ақ "қала") және хетт тіліндегі gurtas ("бекініс"). Сондай-ақ, классикалық дереккөздердегі Халди және Кардучимен байланыс ізделіп келеді.

Ерте тарих

Картлидің және оның халқының, Картвелидің (ქართველი) қалыптасуы жеткіліксіз жазбада қалған. Бұл процесте қазіргі Грузия аумағына бірнеше ежелгі, көбінесе Анатолиялық тайпалардың енуі және олардың жергілікті тұрғындармен қосылуы шешуші рөл атқарды. Бұл ерте ортағасырлық "Картлидің түрленуі" хроникасында кездесетін, грузиннің алғашқы қоныс жайы Ариан Картли туралы әңгімеде бейнеленген болуы мүмкін. Б.з.д. 3 ғасырында Картли және оның бастапқы астанасы Мцхета (5 ғасырда Тбилисимен алмастырылған) ежелгі грузин мемлекетінің ядросын құрады, грек-римдіктер оны Иберия деп білген. Картлидің негізгі этникалық және саяси бірлік ретіндегі рөлі, Грузияның кейінгі бірігуіне негіз болған, 4 ғасырдың басында христианды қабылдауы арқылы одан әрі артты. Византия және Иран өркениеттерінің әсеріне тап болған аймақта орналасқан Картли христиан мәдениетін дамытты, мұнда оның жеке жазба тілі бар жалғыз Картвели аймағы болғаны көмектесті. 8 ғасырда Тбилисиде араб үкіметінің бекітілуімен Картлидің саяси астанасы оңтүстік-батысқа жылды, бірақ сол кездегі грузин ғалымдары Картлиге ортағасырлық Грузияның дін, мәдениет және тілі жағынан ұқсас барлық жерлерін білдіру үшін кең мағына берді. Ортағасырлық грузин әдебиетінің ең көп цитаталанған бөлімдерінің бірінде, 9 ғасырдың жазушысы Георгий Мерчуле былай деп мәлімдейді: "Картли – грузин тілінде литургия мен барлық дұғалар оқылатын кең жер. Алайда, «Ием, рақым ет» немесе «Ием, бізге рақым ет» деген мағына беретін грек тіліндегі «Кириэ-элеисон» оқылады". 11 ғасырдың басында Грузияның түрлі саяси бірлестіктері Грузия патшалығына біріккеннен кейін, «Картли» және «Картвели» аттары грузиннің өзін-өзі атауы Сакартвелоның негізіне айналды. Грузин тіліндегі sa X o – стандартты географиялық құрылым, ол «X тұратын жер» дегенді білдіреді, мұнда X – этноним.

Кейінгі тарих

XV ғасырда Грузия патшалығының бөлінуімен Грузия патшалары тек Картлиде қалды, астанасы Тбилиси болды. Картли патшалары өздерін Грузияның барлық монархтарының заңды мұрагерлері деп санайтындықтан, олардың титулдарынан бас тартқан жоқ. Сондықтан еуропалықтар бұл аймақты «нағыз Грузия» деп білді, ал кейіннен орыс тілінде «Карталин» деп атады. Сол сияқты, «Горжестан» (Грузия) атауы парсы тілінде көбінесе Картлиді ғана білдірді. Картли патшалығы Осман-Сефевид соғыстарының, көршілес грузин және кавказдық билеушілер арасындағы қақтығыстардың, сондай-ақ 18 ғасырға дейінгі азаматтық соғыстардың аренасына айналды. 1550 жылдан бастап, әсіресе 1614 жылдан бері грузин билеушілері парсы үстемдігімен «тепе-теңдік саясатын» ұстанды. Бұл Парсының Картлиге немесе олардың басқаруындағы кез келген аймаққа едәуір автономия беруін, ал Грузияның Багратид әулетіне ислам дінін қабылдап, шахқа бағынышты болған жағдайда патшалық таққа отыруға мүмкіндік берді. Грузин құжаттарында билеушілер әлі де патша деп аталды, ал парсының ресми құжаттары оларды Горжестанның «уәлісі» (әкімшісі) деп атады, осылайша шахқа бағынуын көрсетті. Картлидің аристократиялық элитасының көптеген өкілдері парсы әскері мен басқаруында маңызды лауазымдарға ие болды, ал бірнеше асыл әйелдер шахтың гареміне кірді. Бұл жағдай 1745 жылы өзгерді, осы жылы Надир шахтың рұқсатымен Теймураз II христиандық дәстүрлерге сәйкес Картли патшасы болып жарияланды. 1748 жылы Картли іс жүзінде тәуелсіз болды, тек парсы вассалдығының формалды бөлігі сақталды. 1762 жылы Картли көршілес шығыс грузин Кахетия патшалығымен бірігіп, 1783 жылы Ресейдің протекторатына айналды. Бірақ 1795 жылы Парсының жаңадан құрылған Қажар әулетінің Аға Мохаммад хан басшылығымен жасалған шабуылға ұшырады, ол Грузияны қайтадан парсы гегемониясына бағындыруды көздеді. Әлсіреген патшалық 1801 жылы Ресей империясымен аннексияланды, ал бұл жаңа құрылым 1804-1813 жылдар аралығындағы Ресей-Парсы соғысынан кейін 1813 жылғы Гулистан шартымен бекітілді.