Кіріспе

Римдік магистрат

Magister equitum, ағылшын тілінде Ат шебері немесе Ат әскерінің басшысы, диктатордың орынбасары ретінде тағайындалған римдік магистрат еді. Оның ресми міндеті соғыс уақытында рим атты әскеріне қолбасшылық ету болған, бірақ диктатор басқа да дағдарыстарға жауап беру үшін тағайындалғандай, magister equitum да атты әскерден тәуелсіз жұмыс істей алатын. Диктатор сияқты, magister equitum тағайындамасы әскери және саяси мақсаттарға қызмет етті.

Шығу тегі

Рим патшалығы кезінде патша өзі ат әскерін соғысқа бастап шығатын, немесе бұл өкілеттікті өзінің басты кеңесшісі – Целерестің трибунына тапсыратын. Целерестің трибуны – патшаның жеке қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ат әскерінің бөлімі болған. Бұл лауазымға соңғы рет Римнің жетінші және соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербустың туысы Луций Юний Брут тағайындалған. Лукрецияның зорланғаннан кейін, Брут Целерестің трибуны ретінде комиция шақырып, патшаның билігін жойды. Таркин қуылғаннан кейін, комиция Брутты алғашқы консулдардың бірі етіп сайлады. Брут пен оның барлық ізбасарларын консулдар деп атау дәстүрлі болғанымен, олардың ресми атағы, б.з.д. 366 жылы үшінші, бағынышты преторлық институт құрылғанға дейін, шамасы претор болған. Брут б.з.д. 509 жылы Сильва-Арсия шайқасында ат әскеріне қолбасшылық етіп, сол жерде қаза тапты. Республиканың алғашқы жылдарында Целерестің трибуны лауазымын қайта жаңартуға тырысылмады, жоғары әскери билік консулдарға жүктелді. Рим мемлекетінің толық билігін бір адамның қолына жинауына жол бермейтін қағидаға сәйкес, бір консулдың шешіміне екіншісіне шағымдануға болатын. Бірақ Республиканың тоғызыншы жылында, қуғынға ұшыраған патшаның күйеу баласы Октавий Мамилий басқаратын Латын лигасы және б.з.д. 505 және 503 жылдары римдіктермен соғысқан Сабин тайпаларымен соғыс қаупі туды. Сонымен қатар, консулдардың патшалыққа жақындық танытуы мүмкін деген күдік пайда болды. Осы алапаттықтан қорқып, римдіктер төтенше жағдай кезінде претор максимусын, немесе кейін диктатор деп аталатын адамды тағайындауға бекінді, оның шешіміне шағымдануға болмайтын. Консулдар туралы тараған қауесеттерге қарамастан немесе олардың нәтижесінде, консул Тит Ларций Флавус алғашқы диктатор, ал Спурий Кассий Вецеллин алғашқы магистр эквитум болып тағайындалды. Ливий басқа бір дәстүр туралы хабарлайды, соған сәйкес Маний Валерий Максим алғашқы диктатор болған; ол Манийді [[Марк Валерий Волус]]тың ұлы деп атайды. Осы жағдайдан алаңдаған Сабин тайпалары бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Римге елшілер жіберді, ал латындықтар әлі соғысқа дайын емес еді, сондықтан диктатор мен магистр эквитум өз лауазымдарынан түсіп, соғысқа қатыспады.

Қызметтің түрі

Осылайша, ежелгі Селере трибунының өкілеттігі диктатура институтынан бөлініп, шектелді. Диктатор бүкіл әскерге қолбасшылық еткенмен, оның лауазымдық атағы magister populi, яғни "жаяу әскердің қолбасшысы" болса, ал атты әскер оның лейтенантына сеніп тапсырылатын. Диктатордың бастапқы қызметі – Рим әскерін соғыс уақытында басқару болғанмен, кейде консулдар мен басқа да магистраттар мұны істей алмайтын жағдайларда сайлау өткізу, тәртіпті қалпына келтіру немесе маңызды діни функцияларды орындау мақсатымен де диктатор тағайындалатын. Мұндай жағдайларда диктатор әлі де өз лейтенанты ретінде қызмет етуі үшін magister equitum тағайындауға құқылы болды.

Тарих

Преторлық институты құрылуына дейін, магистра эквитум бұрын консул немесе консулдық трибун болған адам болатын. Осылайша, билік әскери басшылық тәжірибесі бар адаммен жүргізілді. Рим мемлекетінің жоғары лауазымдарына әлі жете қоймағандар үшін бұл тағайындама сол лауазымдарға қадам салып, жол ашатын маңызды мүмкіндік болды. Б.з.д. 49 жылы Цезарь мен Помпей арасында соғыс басталғанда, Цезарь сайлау өткізу үшін диктатор болып тағайындалды; магистра эквитум тағайындалмады. Б.з.д. 47 жылы екінші рет диктатор атанған Цезарь Марк Антонийді өзінің атты шебері етіп тағайындады; сол жылы Цезарь Марк Эмилиус Лепидті де осы мәртебеге ие етті. Оның үшінші диктатурасында, б.з.д. 45 жылы, Цезарьдің магистра эквитумы Марк Эмилиус Лепид болды. Келесі жылы Цезарь тағы да диктаторлық билікке ие болды, Лепид оның атты шебері болды. Лепид әскери басқаруды жүзеге асырған соңғы магистра эквитум болды, бірақ ол соңғы тағайындалған да, соңғы басталған да емес еді. Б.з.д. 43 жылдың күзінде жаңа науқанды бастау ниетімен Цезарь өзінің жүйесі Гай Октавиді алдын ала магистра эквитум қылып тағайындады, осылай болашақ император билікке кіретін соңғы атты шебер атанды, бірақ ол ешқашан өзінің әскерін басқармады. Сонымен қатар, Цезарь 43 жылға Гней Домиций Кальвинды магистра эквитум етіп ұсынды, бірақ б.з.д. 44 жылы наурыз айының 15-і күні диктатордың қазасы Домицийдің қызметке кіруіне бөгет болды. Биліктің бірігуімен, біріншіден Октавиан, Антоний және Лепидтің үштік одағы, содан кейін Октавианның жеке билігімен, ешқандай диктаторлар тағайындалмады. Цезарь қайтыс болғаннан кейін Антоний осы лауазымды жою туралы заң шығарды. Оның ізбасарлары да оның үлгісін ұстанды; тіпті диктатордың билігін өздеріне алған кезде де, оның атағын қабылдаған жоқ, не атты шеберді тағайындаған жоқ. Осылайша, ежелгі магистра эквитум атағы қайтадан тоқтатылды. Екі лауазым да Византия преториандық префектураларының әскери әкімшілері ретінде қолданыла берді.