Грациан: Батыс Рим Императорының тарихы

Кіріспе

367 – 383 жылдар аралығында Рим императоры Грациан (Гратиан; 18 сәуір 359 – 25 тамыз 383) – Батыс Рим империясының 367 – 383 жылдар аралығында императоры. Валентиан I-нің үлкен ұлы Грациан бала кезінде Август дәрежесіне көтеріліп, 375 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Батыс Римді мұраға алды. Ол номиналды түрде өзінің кіші әкесі Валентиан II-мен билік етті, ол да Валентианның өлімінен кейін Паннонияда император деп жарияланды. Шығысқа оның ағасы Валенс басшылық етті, кейіннен оның орнын Теодосий I басты.

Грациан соңынан Рейн арқылы жорық жүргізіп, Лентиендерге шабуыл жасады және тайпаны қарсылық көрсетуден бас тартуға мәжбүр етті. Сол жылы шығыс императоры Валенс Готтармен шайқаста Адрианополь шайқасында қаза тапты, бұл 379 жылы Грацианның Теодосийді оның орнына тағайындауына әкелді. Грациан дәстүрлі Рим дініне қарағанда Никея христиандығын жоғары қойды, Салоника жарлығын шығарды, pontifex maximus лауазымынан бас тартты және Рим Сенатының Юлия Куриясынан Жеңіс алтарьын алып тастады. Римдік Галлиядағы Изер өзенінің жанындағы Куларо қаласы оның құрметіне Грацианополис деп аталды, кейін ол Гренобльге айналды. 383 жылы Магнус Максимустың бүлігіне тап болған Грациан әскерін Лутецияға (Париж) қарай бастады. Оның әскері оны тастап кетті. Ол Лугдунумға қашып, кейін өлтірілді.

Ерте өмір

Иеронимнің хроникасы мен Пашаль хроникасы бойынша Валентианның үлкен ұлы Грациан 359 жылдың 18 сәуірінде Сербиядағы Сермиум қаласында, қазіргі Сремска Митровица қаласында, Паннония Секунданың астанасында Валентианның бірінші әйелі Марина Северадан дүниеге келді. Грациан ата-анасының жалғыз ұлы еді. Грациан туған кезде оның әкесі жер аударылып жүрген. Грациан өз әкесінің әкесі Грацианның құрметіне аталған, ол трибун болған және кейіннен Константин Ұлы үшін Британиядан келген. Император Жовианның 364 жылдың 26 ақпанында қайтыс болғаннан кейін Валентиан Август (император) деп жарияланды. Бір ай ішінде, жоғары шенді офицерлердің ықпалымен, ол өзінің інісі Валентті, Грацианның әйелінің ағасын, Шығыс империясының августы етіп жариялады. Грациан 366 жылы консул болып тағайындалды және әкесі оған *nobilissimus puer* атағын берді. Грациан жеті жасында *nobilissimus puer* атағын алды, бұл оның болашақта Август болып жарияланатынын білдірді. Оның ұстазы ритор Аусоний болды, ол эпиграммаларында және өлеңдерінде осы қарым-қатынасты айтқан.

Билік

367 жылы жазда Валентиний Цивитас Амбиансиумда (Амиенде) ауырып, оның орнына кім келеді деген сұрақтар туды. Жазылған соң, 24 тамызда ол әскеріне сегіз жасар ұлын ко-август ретінде таныстырды, бұл ретте әдеттегідей алдымен цезарь болып тағайындалмады.

Жас Август

Валентиан Грацианның жасы мен тәжірибесіздігіне алаңдап, оның ұлы алдағы науқандарда қолбасшыларға көмектесетінін мәлімдеді. Магистер педитум Меробауд, comes rei militaris Себастианмен бірге Валентинийдің квадилерге қарсы жорыққа жіберілді. 364 жылдың соңында аламандықтар Валентианның штаб-пәтеріне дәстүрлі сыйлықтарды алу үшін келгенде, magister officiorum Урсаций оларға өз алдыңғысының сыйлығынан нашар деп санаған сыйлық жасады. Урсацийдің мінез-құлқына ашуланып, олар кек алуға ант берді және 365 жылдың қаңтарында Рейн өзенінен Римдік Германия мен Галлияға өтіп, римдік қорғанысты басып алды. Бастапқыда сәттілікке жете алмағанмен, ақырында Галиядағы магистер эквитум Джовин жауды Скарпона (Диулуар) және Каталауни (Шалон-сюр-Марн) жерлерінде ауыр үдемелі жеңіліске ұшыратып, оларды шегінуге мәжбүр етті. 368 жылдың жазында патша Витикабий төңкеріс кезінде өлтіріліп, Валентиан мен оның ұлы Грациан Моен (Майн) өзенін кесіп өтіп, аламандықтардың жерін қиратып, аламандықтарды одан әрі әлсіретуге мүмкіндік туды. 369 жылы Грацианға жеңіс атақтары берілді: Герман Максимусы және Аламанник Максимусы, Францикус Максимусы және Готик Максимусы. Валентиан шекараны шығыста Раетиядан Бельгия арнасына дейін нығайтты, бірақ құрылысқа Аламаннилер Пирус тауында (Шпицберг, Роттенбург-ам-Неккар) шабуыл жасады. 369 (немесе 370) жылы Валентиан Аламанмен дау-жанжалға түсіп қалған бургундтардың көмегін алуға тырысты, бірақ байланыс үзілуі олардың римдіктерге қосылмай өз жерлеріне оралуына әкелді. Осы кезде магистер эквитум Теодосий Ақсақал және оның ұлы Теодосий (Теодосийлер) Раетия арқылы аламандарға шабуыл жасап, көптеген тұтқындарды алып, оларды Италияның По аңғарына қоныстандырды. Валентиний 372 жылы Макрианды тұтқындауға бір рет әрекеттенді, бірақ 374 жылы онымен татуласты. 374 жылы 15 жастағы Грациан Трирде Констанций II-нің 13 жасар қызы, қайтыс болғаннан кейін дүниеге келген Констанцияға үйленді. Бейбітшілік орнату қажеттілігінің себебі басқа халықтар – квадилер мен сарматтар тарапынан күшейіп келе жатқан қауіп-қатер болды. Валентианның Дунайдың арғы жағына гарнизондар орнату туралы шешімі оларды ашуландырды, және жағдай 374 жылы римдіктермен келіссөздер кезінде Квад патшасы Габиннің өлтірілуінен кейін одан да ушықты. Сондықтан күзде квадилер Дунайдан өтіп, Паннонияны және оңтүстік провинцияларды тонады. Сарматтар Панноника мен Моэзияка легиондарына ауыр үдемелі жеңіліс сыйлап, ортақ күшпен әрекет еткенде жағдай одан әрі нашарлады. Алайда, олар Моэзия шекарасындағы Шығыс Балқанда Теодосийдің әскерлерін кездестіргенде, олар 373 жылы олардың әскерлерінің бірін жеңіп алған еді, олар бейбітшілік туралы талап қойды. Валентиан 375 жылы тамыз айында квадилерге қарсы тағы бір шабуыл жасады, бұл жолы қыспақпен, бір күш солтүстік-батыстан шабуылдады, ал Валентиан өзі Аквинкумға (Будапештке) қарай аттанып, Дунайдан өтіп, оңтүстік-шығыстан шабуыл жасады. Бұл науқан жаудың ауыр шығындарына әкелді, содан кейін ол Акинкумға қайтып келді және одан Бригетиоға (Шоны, Венгрия) қайтқанда қараша айында кенеттен қайтыс болды.

Valentinian, concerned with Gratian's age and inexperience, stated his son would assist commanders with upcoming campaigns. The magister peditum Merobaudes, together with the comes rei militaris Sebastianus, was sent by Valentinian to campaign against the Quadi. When a party of Alamanni visited Valentinian's headquarters to receive the customary gifts towards the end of 364, Ursatius, the magister officiorum made them an offering they considered inferior to that of his predecessor. Angered by Ursatius' attitude, they vowed revenge and crossed over the Rhine into Roman Germania and Gaul in January 365, overwhelming the Roman defences. Although at first unsuccessful, eventually Jovinus, the magister equitum in Gaul inflicted heavy losses on the enemy at Scarpona (Dieulouard) and at Catalauni (Châlons sur Marne), forcing them to retire. An opportunity to further weaken the Alamanni occurred in the summer of 368, when king Vithicabius was murdered in a coup, and Valentinian and his son Gratian crossed the river Moenus (the Main) laying waste to Alamannic territories. Gratian was awarded the victory titles of Germanicus Maximus and Alamannicus Maximus, and Francicus Maximus and Gothicus Maximus in 369. Valentinian fortified the frontier from Raetia in the east to the Belgic channel, but the construction was attacked by Alamanni at Mount Pirus (the Spitzberg, Rottenburg am Neckar). In 369 (or 370) Valentinian then sought to enlist the help of the Burgundians, who were involved in a dispute with the Alamanni, but a communication failure led to them returning to their lands without joining forces with the Romans. It was then that the magister equitum, Theodosius the Elder and his son Theodosius (the Theodosi) attacked the Alamanni through Raetia, taking many prisoners and resettling them in the Po Valley in Italy. Valentinian made one attempt to capture Macrianus in 372, but eventually made peace with him in 374. Gratian, who was then 15, was married in 374 to Constantius II's 13 year old posthumous daughter Constantia at Trier. The necessity to make peace was the increasing threat from other peoples, the Quadi and the Sarmatians. Valentinian's decision to establish garrisons across the Danube had angered them, and the situation escalated after the Quadi king, Gabinus, was killed during negotiations with the Romans in 374. Consequently, in the autumn, the Quadi crossed the Danube plundering Pannonia and the provinces to the south. The situation deteriorated further once the Sarmatians made common cause inflicting heavy losses on the Pannonica and Moesiaca legions. However, on encountering Theodosius' forces on the borders of Moesia in the eastern Balkans, which had previously defeated one of their armies in 373, they sued for peace. Valentinian mounted a further offensive against the Quadi in August 375, this time using a pincer movement, one force attacking from the northwest, while Valentinian himself headed to Aquincum (Budapest), crossed the Danube and attacked from the southeast. This campaign resulted in heavy losses to the enemy, following which he returned to Aquincum and from there to Brigetio (Szőny, Hungary) where he died suddenly in November.

Аға август

375 жылы 17 қарашада әкесі қайтыс болғаннан кейін, Грациан батыс империяның басқаруын мұра етті. Бірнеше күннен соң, Паннониядағы әскерлер Грацианның туған інісі Валентианды август деп жариялады, оның билігін бекітті. Ол кіші інісінің тәрбиесіне қадағалау жасағанмен, жариялауға мәжбүр болды. Валентианға Италия, Иллирия және Африкадағы преториандық провинциялардың билігі берілгенімен, Грациан батыс Рим империясын өзі басқарды. Оның ұстазы Аусоний квестор болды, ал магистр милитум Меробаудпен бірге тақтың артындағы күш болды. Грациан да, Валентиан да көп саяхаттаған жоқ, себебі халықтың олардың жас екенін білмеуін қалады деп есептелді. Грациан 376 жылы Римге келген, мүмкін, 24 тамыздағы он жылдық мерекесін атап өту үшін, бірақ сапардың болғандығы күмәнді. Сасанидтерге қарсы жорықтан оралған Валент, Грацианнан готтарға қарсы күш беруді сұрады. Аммиан Марцеллин айтуынша, Валент Себастианды соғыс үшін өзіне жіберуді өтінген, бірақ Зосимге сәйкес Себастиан батыс сарайындағы евнухтардың интригалары салдарынан өз еркімен Константинопольға барды. 380 жылы қыркүйекте августтар Грациан мен Теодосий кездесіп, Римнің Дакия диоцезін Грацианның, ал Македонияны Валентиан II-нің басқаруына қайтарды. Сол жылы Грациан, мүмкін, аламандарға қарсы жеңіс одіс етіп, Константинопольде ресми түрде жариялады. 380 жылы готтардың греутунги тайпасы Паннонияға қоныс аударды, бірақ Грациан оларды жеңді. Соның салдарынан вандалдар мен алемандар Рейн өзенін кесіп өтуге асықты, өйткені Грациан аймақтан кеткен еді. Гунндар мен готтардың шабуылдарынан Дунай шебі құлағанда, Грациан 381 жылы өзінің резиденциясын Аугуста Треверорумнан (Триер) Медиоланумға (Милан) көшірді. Ол қаланың епископы Амброзиймен және Рим сенатымен жақындасып, батыс империясының фракциялары арасындағы билік тепе-теңдігін өзгертті. 382 жылы Грациан Сенат еденінен қанатты Жеңіс құдайының мүсінін алып тастау, Вестальдік қыздардың артықшылықтарын жою және құрбандықтар мен рәсімдерге арналған қаражатты тәркілеу туралы бұйрықтар шығарды. Ол барлық пұтқа табынушылық ғибадатханалар мен киелі орындарды мемлекеттік меншікке беруді және олардың кірістерін қазынаға қосуды жарлықтады. Бұл Симмах бастаған Рим сенатының наразылығына әкелді, ал христиан сенаторлары папа Дамасий бастаған қарсылық көрсетті. 383 жылы 16 қаңтарда Теодосий ұлы Аркадийді императордың серігі етіп тағайындады, бұл Грацианның келісімінсіз болды, өйткені ол бұл жоғарылатуды өзінің монеталарында мойындаған жоқ. Сол жылы Грацианның әйелі Констанция қайтыс болды, ол Лейтаға қайтадан үйленді. Екі неке де баласыз аяқталды. 383 жылғы жазда Грациан Раетияда аламандармен қайтадан соғысқа шықты. Грациан әскерді өзінің жеке күзетшілеріне айналдырған және оларға әскери тапсырмалар берген аландарға деген әуесқойлығымен әскердің наразылығын тудырды. Оның мінез-құлқына тағы да сын айтылды: ол өзін жаман серіктермен қоршап, мемлекеттік істерді елемегендігіне, көңіл көтеруді ұнатқандығына қатысты. Осыдан кейін Рим генералы Магнус Максимус Британияда көтеріліс ұйымдастырып, үлкен әскерімен Галлияға басып кірді. 382 жылы пиктілерді жеңіп, Феодосийдің қол астында қызмет еткен Максим Август деп жарияланды және Париждің жанында орналасты. Сол жерде оның әскері Грацианмен кездесті, бірақ соңғысының әскерінің көп бөлігі көтерілісшіге қосылды, бұл Грацианды қашуға мәжбүр етті.

When his father died on 17 November 375, Gratian inherited the administration of the western empire. Days later, Gratian's half brother Valentinian was acclaimed augustus by troops in Pannonia. He was forced to accept the proclamation, though he did supervise his younger brother’s upbringing. Despite Valentinian being given nominal authority over the praetorian prefectures of Italy, Illyricum, and Africa, Gratian ruled the western Roman empire himself. His tutor Ausonius became his quaestor, and together with the magister militum, Merobaudes, the power behind the throne. Neither Gratian or Valentinian travelled much, which was thought to be due to not wanting the populace to realise how young they were. Gratian is said to have visited Rome in 376, possibly to celebrate his decennalia on 24 August, but whether the visit actually took place is disputed. Gratian's uncle Valens, returning from a campaign against the Sasanian Empire, had sent a request to Gratian for reinforcements against the Goths. According to Ammianus Marcellinus, Valens also requested that Sebastianus be sent to him for the war, though according to Zosimus Sebastianus went to Constantinople of his own accord as a result of intrigues by eunuchs at the western court. In September 380, the augusti Gratian and Theodosius met, returning the Roman diocese of Dacia to Gratian's control and that of Macedonia to Valentinian II. The same year, Gratian won a victory, possibly over the Alamanni, that was announced officially at Constantinople. By 380, the Greuthungi tribe of Goths moved into Pannonia, only to be defeated by Gratian. Consequently, the Vandals and Alemanni were threatening to cross the Rhine, now that Gratian had departed from the region. With the collapse of the Danube frontier under the incursions of the Huns and Goths, Gratian moved his seat from Augusta Treverorum (Trier) to Mediolanum (Milan) in 381. He became increasingly aligned with the city's bishop, Ambrose, and the Roman Senate, shifting the balance of power within the factions of the western empire. In 382, Gratian issued edicts that removed the statue of the winged goddess Victory from the Senate floor, removed the privileges of Vestal Virgins, and confiscated money designated for sacrifices and ceremonies. He declared that all of the pagan temples and shrines were to be confiscated by the government and that their revenues were to be joined to the property of the treasury. This resulted in protests from the Roman Senate led by Symmachus, which in turn was counter protested by Christian senators led by Pope Damasus. On 16 January 383 Theodosius made his son Arcadius co emperor, evidently without Gratian’s approval as he never recognized the promotion on his coinage. Within the same year, Gratian's wife Constantia died, and he remarried to Laeta. Both marriages remained childless. In the summer of 383 Gratian was again at war with the Alamanni in Raetia. Gratian alienated the army by his favouritism towards his Alan deserters, whom he made his bodyguards and to whom he gave military commands. Other criticisms of his behavior were that he surrounded himself with bad company and neglected the affairs of state, preferring to have fun. Shortly after, the Roman general Magnus Maximus had raised the standard of revolt in Britain and invaded Gaul with a large army. Maximus, who had served under the comes Theodosius and had won a victory over the Picts in 382, was proclaimed augustus and crossed the channel, encamping near Paris. There, his forces encountered Gratian, but much of the latter's army defected to the usurper, forcing Gratian to flee.

Өлім және жерлеу

Грацианды Максимнің magister equitum Андрагатий қуып, 383 жылдың 25 тамызында Лугдунумда (Лион) өлтірді, бұл бұйрыққа қарсы жасалған деп есептеледі. Максим содан кейін өзінің сарайын бұрынғы императордың Трирдегі резиденциясында орнатты. Грацианның қазасынан кейін 12 жасар Валентиан II батыстағы жалғыз заңды август атанды. Максим бастапқыда Грацианның денесін саяси мақсаттар үшін сақтап қалды, ал Амвросийдің оны қайтарып алу үшін 385 немесе 386 жылдары оған жіберген екінші елшілігі сәтсіз аяқталды. Грацианның денесі 387 жылы, тіпті Магнус Максимустың өлімінен кейін ғана императорлық мавзолейде Медиоланумға жерленді. Грациан Divus Gratianus деп құдайландырылды.