Кіріспе

Хеброндағы қасиетті орын, Палестина. 1967 жылғы Алты күндік соғыс кезінде Иордания басып алған Батыс жағалауының барлық аймағы Израиль мемлекетімен басып алынып, оккупацияланды, содан кейін мешіт екіге бөлініп, жартысы синагогқа айналдырылды. Осы гипотезаны Самуил б. Мейр, Мұса б. Нахман, Обадия Сфорно, Мұса Мендельсон, Эрнст Розенмюллер және Самуил Дэвид Лузатто қолдайды. Бұл гипотезаны Киелі кітаптың кейбір аяттарының мәтіні де қолдайды, мысалы, "Махпела даласындағы үңгір..." деп айтылған. "Махпела" сөзінің дұрыс түсіндірілуі туралы мәселе түрлі Киелі кітаптарға түсіндірмелерде кеңінен талқыланды. Strong's Concordance бойынша "махпела" сөзі "қосарлану" деген мағына беретін "кафаль" етістігінен туындаған.

Киелі кітаптағы дерек

Ыбырайымның әйелі Сара 127 жасында Қанаан жеріндегі Хебронға жақын жердегі Кирият-Арбада қайтыс болады. Ол Киелі кітапта нақты жасы көрсетілген жалғыз әйел, ал Ыбырайым басқа істермен айналысып жатқанда осы оқиға болды. Ыбырайым оны жоқтап, қайғырып, одан кейін орнынан тұрып, Киелі кітаптағы хеттермен сөйлеседі. Ол өздерінің жерінде шетелдік екенін айтып, мәйітін жерлеу үшін жер беруді сұрайды. Хеттер Ыбырайымды мақтап, оны құрметті әмірші деп атайды және олардың қабірлерінде еркін жерлей алатынын айтады. Бірақ Ыбырайым олардың ұсынысын қабылдамай, Мамреде тұратын және Махпела үңгірінің иесі, Зохардың ұлы Ефронмен байланыс орнатуды сұрайды. Ол үңгірді "толық бағаға" сатып алуға ниеттеніп, оған ұсыныс жасайды. Ефрон оған жерді және ондағы үңгірді сыйға беруге дайын екенін айтады, бірақ бұл Ыбырайымның оған толыққанды иелік ету құқығын бермейтінін біледі. Ыбырайым әдеппен оның ұсынысынан бас тартып, жер үшін ақы төлеуді талап етеді. Ефрон бұл жердің құны – төрт жүз шекел күміс екенін жауап береді, және Ыбырайым осы бағаға келіседі, бағасы туралы талқыламайды. Сараның жерленуі Киелі кітаптағы алғашқы жерлеу оқиғасы, ал Ыбырайымның Махпела үңгірін сатып алуы – алғашқы сауда-саттық мәмілесі болып табылады. Кейін 175 жасқа келген Ыбырайымның денесін оның ұлдары Ысқақ және Ысмағұл сол үңгірге жерлейді. Үңгірге құқық Ыбырайымның мүлігінің бір бөлігі ретінде оның ұлы Ысқаққа өтеді. Үшінші жерлеу – 180 жасында қайтыс болған Ысқақтың, оның ұлдары Есау мен Жақыптың жерлеуі. Ысқақтың әйелі Ребеканың қайда және қашан қайтыс болғаны туралы ештеңе айтылмаған, бірақ ол Жақыптың Исраил ұлдарына айтқан соңғы сөздерінде Махпелада жерленгендердің қатарында есімдері тізілген. Жақып 147 жасында қайтыс болды. Жаратылыс кітабының соңғы тарауында Жүсіп әкесі Жақыптың денесін Мысырдан алып, Махпела егістігіндегі үңгірге жерлеуден бұрын, оның денесін бальзамдауға дәрігерлерін шақырады. Жүсіптің өлімі туралы соңғы аятта оның денесі де бальзамдалғаны айтылады. Ол көп уақыттан кейін, Исраил ұлдары Уәде етілген жерге кіргеннен кейін Сихемде жерленді.

Киелі кітаптан тыс ұқсастықтар

Угарит мәтіндерінде (б.з.д. 13–12 ғасырлар) табылған алты жылжымайтын мүлік келісімшартының үшеуі 400 күміс шекел құнмен жасалған, ал олардағы сату шарттары Киелі кітаптағы Махпела жерінің сатылуы туралы сипаттамаға сәйкес келеді. Көрініп тұрғанындай, 400 шекел бұл кезеңдегі Канаан жерлерінің саудасында жиі кездесетін баға болған.

Бірінші және Екінші ғибадатхана кезеңдері

2020 жылы Дэвид Бен Шломо (Ариэль университеті) басқарыған израильдік археологтар үңгірлерден табылған қыш ыдыстарды (жергілікті тұрғындар 1981 жылы құпия түрде алып шыққан) б.з.б. 8 ғасырға датейді. Б.з.б. 31 және б.з. 4 жылдары аралығында Ұлы Ирод өзінің халқының естелігі үшін үңгірдің үстіне үлкен, тіктөртбұрышты қоршау салды. Бұл эллинистік яһудилік кезеңнен толық сақталған жалғыз Ирод құрылысы. Иродтың салған құрылысының 2 метр биіктігі бар, ал кейде 7 метрге дейін жететін тас қабырғаларының ені кемінде 1 метр болды және жабылмаған. Археологтар қоршаудың бастапқы кіреберісі қайда болғанын, тіпті мүлдем болған-болмағанын әлі анықтай алмады. Пьяченцалық саяхатшы (шамамен 570 ж.) өзінің саяхат жазбасында еврейлер мен христиандардың ортақ түрде осы жерді иеленгенін айтқан.

Араб дәуірі

614 жылы Сасанидтер аймақты жаулап алып, қаланы қиратты, тек қираған қалдықтары қалды; бірақ 637 жылы аймақ араб мұсылмандарының билігіне көшті және ғимарат шатырлы мешітке айналдырылды. Мұсылмандар осы жерде екі кішкентай синагог салынғанын рұқсат етті. 10 ғасырда солтүстік-шығыс қабырғасында сыртқы жер бетінен жоғарырақ кіреберіс жасалды, солтүстік және шығыс жақтан оған баспалдақтар салынды (бірі кіруге, екіншісі шығуға арналған). Дамаск ақсүйегі және тарихшысы Ибн әл-Каланиси өзінің жылнамасында осы кезде Ыбырайым, Ысқақ және Яқубқа тиесілі деп есептелетін қасиетті заттардың табылуын айтады. Бұл жаңалық Оңтүстік Леванттағы мұсылман, яһуди және христиан қауымдарының арасында зор қызығушылық тудырды. 1166 жылы Маймонид Хебронға сапар шегіп, былай деп жазды: "Жексенбі, 9 Мархешван (17 қазан) күні мен Иерусалимнен Хебронға ата-бабаларымның қабірлерін зиярат ету үшін аттандым. Сол күні мен үңгірде тұрып, "Аллаға шүкір, барлық нәрсе үшін" деп дұға еттім". 1170 жылы Туделалық Бенджамин қалаға келді, оны франк тілінде "Сент-Абрам де Брон" деп атады. Ол былай деп хабарлады: "Мұнда Сент-Абрам деп аталатын үлкен шіркеу бар, Мұхаммед билігі тұсында бұл яһудилердің құдайға табыну орны болған, бірақ жұрт оның орнына Ыбырайым мен Сара, Ысқақ пен Рибқа, Яқуб пен Леяның қабірлері деп есептелетін алты қабір тұрғызды. Қамқоршылар саяхатшыларға бұл Патриархтардың қабірлері екенін айтады, олар осы ақпарат үшін ақы төлейді. Егер яһуди келсе және арнайы сыйлық берсе, үңгірдің сақшысы ата-бабаларымыз салған темір қақпаны ашады. Содан кейін ол қолына шам алып, баспалдақпен төмен түседі. Ол ешнәрсе табылмайтын үңгірге жетеді, ал одан кейінгі үңгір де бос, бірақ үшінші үңгірге жеткенде, онда Ыбырайым, Ысқақ және Яқубтың қабірлері, ал олардың қарсысында Сара, Рибқа және Леяның қабірлері бар. Олардың үстіне үш Патриархтың және олардың әйелдерінің есімдері еврей әріптерімен жазылған. Үңгір адам сүйектері салынған бөшкелерге толы, оларды қасиетті орынға әкеледі. Махпела даласының соңында Ыбырайымның үйі тұр, ал оның алдында бұлақ бар".

Әйюби дәуірі

1188 жылы Саладин бұл аймақты басып алып, қоршауды мешітке айналдырды, бірақ христиандарға онда ғибадат етуді жалғастыруға рұқсат берді. Саладин сондай-ақ әр бұрышта минарет салды – оның екеуі бүгінге дейін сақталған. Ол сонымен қатар Аскалон қаласының жанындағы Хусейн Басының қасиетті орнынан әкелінген минбарды (бағананы) мешіттің ішкі жағына орнатты. Самуил бен Самсон 1210 жылы үңгірге сапар жасады; ол кісі келушінің екі жағынан да тасқа тиетіндей тар дәлізбен жиырма төрт сатырмен түсу керектігін айтады.

Мамлюк дәуірі

1318 және 1320 жылдар аралығында Хебронды қамтитын Газа провинциясының мамлюк губернаторы Санжар әл-Джаули намаз орнын кеңейту және ғибадат етушілерді орналастыру үшін Харам қоршауының ішінде Әмір Джаули мешітінің салынуын бұйырды. 14 ғасырдың аяғында мамлюктер тұсында оңтүстік-батыс жағының батыс бөлігіне екі қосымша кіреберіс ашылды және калах қоршаудың қалған бөлігінің деңгейіне дейін жоғары қарай кеңейтілді. Қоршауға келгендердің тек құрмет көрсету үшін сыртқа шығуына және айналып өтуіне қажеттілік болмауы үшін Жозефтің есіне арналған кенотаф калахтың жоғарғы деңгейінде орнатылды. 1862 жылы заманауи саяхатшы М. Эрмете Пьеротти мұсылмандардың қасиетті орынды қаншалықты қатты қорғап, патриархтарға өтініштер жіберу салтын сипаттады.

Иорданияның бақылауы

1948 жылы Иордания Батыс жағалауды басып алғаннан кейін, аумаққа еврейлерге кіруге тыйым салынды, нәтижесінде ешбір еврей қабірді зиярат ете алмады. 1960 жылдары Иордания мешіттің төңірегін қайта жаңартып, осы процесте бірнеше тарихи ғимараттарды, соның ішінде 1168 жылы салынған жақын орналасқан крестоносшылар бекінісінің қираған қалдықтарын бұзды.

Израиль бақылауы

Израильдің Батыс жағалауды алты күндік соғыста басып алуынан кейін Хеброн 2000 жылдан бері алғаш рет еврейлердің бақылауына түсті және 700 жыл бойы яһудилерді жеті қадамға дейін шектейтін шектеу алынып тасталды. Израиль қорғаныс күштерінің бас раввині, генерал-майор раввин Шломо Гореннің өмірбаянына сәйкес, 1967 жылы 8 маусымда алты күндік соғыс кезінде ол Гуш-Этзионнан Хебронға жол тартты. Хеброннан ол арабтардың беріліп кеткенін біліп, тез арада ата-бабалар үңгіріне қарай бет алды. Ол мешіттің есігіне өзінің автоматтарымен атқан. Бірақ бұл есіктерді ашуға тиімсіз болған кезде, ол өзінің Джипіне және есіктерге шынжырлар байлады және оларды құлатты. Ол мешітке кіріп, намаз оқып, 700 жылдан бері бұл жерге кірген алғашқы яһуди болды. Ол дұға етіп жатқанда Хеброн муфтиятының хабаршысы оған бас тарту туралы хатты жеткізді, оған раввин: "Бұл орын, Маарат Хамахпела, дұға мен бейбітшілік орны. Басқа жерде тапсырыңыздар". Тұңғыш рет қабір үңгірлеріне кірген еврей - Михал Арбель, 13 жасар Ехуда Арбелдің қызы, Батыс жағалаудағы Шин Бет операцияларының бастығы, өйткені ол 1968 жылы 9 қазанда тар, кең саңылауға түсіріліп, қабірдің орнына кіру үшін, содан кейін суретке түсірді. Израиль қоныстанушылары мешіт астында кішкентай мәжілісхананы қайта құрды. Мұнда алғаш рет 1968 жылы 7 тамызда яһудилердің некелесу рәсімі өтті. Сондай-ақ, "жеті қадам" деген масқара сөзді өшіру үшін мешітке апаратын тас баспалдақ та қиратылды. 1968 жылы яһудилердің Жаңа жылы мен күнәнің құнын өтеу күніне арналған арнайы рәсімдер ұйымдастырылды. Бұл 9 қазанда қабірге апаратын баспалдаққа қол гранатасы лақтырылып, ғибадатшыларға шабуылға әкелді; 47 исраилдік жараланды, 8-і ауыр. 1976 жылы 3 қазанда Йом Кипур қарсаңында арабтар бірнеше Тора орамаларын және қабірдегі дұға кітаптарын жойды. 1980 жылы мамыр айында яһудилердің қабірден дұға етіп қайтып келе жатқандарына шабуыл жасалып, 6 адам қаза тауып, 17 адам жарақат алды. 1981 жылы Хеброн қауымынан шыққан еврей қоныстанушылар тобы Ноам Арнонның басшылығымен үңгірлерге кіріп, қабір камераларын суретке түсірді. Кейіннен Израиль үкіметі 1993 жылдың қыркүйегінде Осло келісімдеріне қол қойған кезде шиеленістер күшейе түсті, бұл Жекпе-жектегі Иерихон қаласындағы және Газа секторындағы ПОҚ-қа шектеулі автономия берді. Хеброн қаласы мен Батыс жағалаудағы палестиналықтардың негізгі елді мекендері бастапқы келісімге енгізілмеген. 1994 жылы ақпанда Израильдік америкалық қоныс аударған Барух Голдштейн жасаған Патриархтар үңгіріндегі қырғын 29 палестиналық мұсылмандарды өлтіріп, көптеген адамды жарақаттады. Нәтижесінде болған көтерілістердің салдарынан тағы 35 адам қаза тапты. Бұл жердің аса қауіпті екендігі 1996 жылы араб-израиль бейбіт процесінің бір бөлігі болып табылатын Уай өзені туралы келісімге яһудилер мен мұсылмандардың кіруін шектейтін уақытша келісім кірді. Осы келісімнің аясында уақф (Ислам қайырымдылық қоры) ғимараттың 81%-ын басқарады. Бұл үңгірлердің жалғыз белгілі кіреберісінен жоғары және мүмкін үңгірлердің өзінен жоғары орналасқан оңтүстік-шығыс бөлігінің бәрін қамтиды. Нәтижесінде яһудилерге оңтүстік-шығыс бөлімінде орналасқан Ысқақ немесе Рабиғаның зираттарына баруға рұқсат етілмейді, жылына 10 күннен басқа, яһуди дінінде ерекше мәнге ие. Осы күндердің бірі - Шаббат Шаи Сара, онда Сараның өлімі мен Ыбырайымның үңгірлер орналасқан жерді сатып алуы туралы Тораның бөлігі оқылады. Израиль билігі яһуди дін басшыларына бұл жерді күтіп-ұстауға құқық бермейді және тек уақфқа ғана рұқсат береді. Туристерге бұл жерге кіруге рұқсат етіледі. Интифададан бері бұл жерде қауіпсіздік күшейтілді; Израиль қорғаныс күштері бұл жерді сарбаздармен қоршап, киелі орындарға кіруді бақылайды. Израиль әскерлері жергілікті тұрғындарды бақылау пункттеріне орналастырады және еврей еместерге кешенге апаратын кейбір негізгі жолдарға аяқ баспайды және палестиндік көліктерге аймақтағы көптеген жолдарға кіруге тыйым салады. 2010 жылдың 21 ақпанында Израиль бұл жерді ұлттық мұралық жерді қорғау және қалпына келтіру жоспарына енгізетінін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме БҰҰ, араб елдері мен АҚШ-тың наразылығын туғызды. Қазан айында ЮНЕСКО-ның келесі дауыс беруі "ал Харам аль Ибрахими/Аль Халилдегі патриархтардың қабірі/Хеброн" "басылып алынған Палестина аумақтарының ажырамас бөлігі" екенін растауға бағытталған. Израиль билігі Ибрахими мешітінің муэдзиніне адалдарды намазға шақыруға тыйым салды. 2014 жылдың қазан айында бұл бұйрық 61 рет, ал желтоқсан айында 52 рет орындалды. Бұл яһуди тұрғындарының шақырулар заңды децибел шектерін бұзады деген көптеген шағымдарынан кейін болды. 2009 жылдың желтоқсанында Израиль билігі араб тұрғындарынан ұқсас шағымдар түскеннен кейін үңгірде ойналатын еврей музыкасын тыйым салды.

Ғимарат

Тікбұрышты тас қоршау солтүстік-батыс–оңтүстік-шығыс осымен орналасқан және солтүстік-батыс үштен екі бөлігі мен оңтүстік-шығыс екі бөлігін бөлетін қабырға арқылы екіге бөлінеді. Солтүстік-батыс бөлігі үш жағынан шатырмен жабылған, ал орталық аймақ және солтүстік-шығыс жағы аспанға ашық; оңтүстік-шығыс бөлігі толық шатырмен жабылған, шатырды бөлім ішінде тең бөлінген төрт бағана ұстап тұрады. Бұл ғимараттың дерлік барлық бөлігі Ирод патша тұсында салынған және бүгінгі күнге дейін толығымен сақталған жалғыз Иродтық құрылыс болып табылады. Солтүстік-батыс бөлігінде төрт кенотаф орналасқан, әрқайсысы жеке сегізбұрышты бөлмеде, Яков пен Лияға арналғандары солтүстік-батыста, ал Ыбырайым мен Сараға арналғандары оңтүстік-шығыста. Солтүстік-батыстағы кенотафтар арасында және оңтүстік-шығыстағылар арасында дәліздер өтеді. Үшінші дәліз оңтүстік-батыс жағында орналасқан, ол арқылы кенотафтарға және оңтүстік-шығыс бөліміне кіруге болады. Қоршаудың оңтүстік-батыс жағында осы үшінші дәлізбен байланысатын кіреберіс бар; кіру үшін осы кіреберістің сыртындағы мешіттен өту қажет. Солтүстік-шығыс жағының ортасында тағы бір кіреберіс бар, ол солтүстік-батыс бөлігінің оңтүстік-шығыс жағындағы шатырлы аумаққа кіреді және одан оңтүстік-шығыс (толық шатырлы) бөліміне де кіруге болады. Бұл кіреберіске сырттан солтүстік-батыс жағының көп бөлігін алып жатқан ұзын баспалдақтан шығатын дәліз арқылы жетеді. Басты функциясы мешіт болып табылатын оңтүстік-шығыс бөлімінде Ысақ пен Ребеккаға арналған екі кенотаф орналасқан, олар ортаға жақын симметриялық түрде орналасқан. Олардың арасында, оңтүстік-шығыс қабырғасында михраб бар. Кенотафтардың тасқа қашалған өрнегі ерекше қызыл және ақ түсті көлденең жолақтардан тұрады, бірақ көбінесе олар әсем матамен жабылады. Қазіргі күнгі ереже бойынша, яһудилерге оңтүстік-батыс жағынан кіруге тыйым салынған және олар оңтүстік-батыс дәлізімен және кенотафтар арасындағы дәліздермен ғана шектеледі, ал мұсылмандарға тек солтүстік-шығыс жағынан кіруге рұқсат етіледі, бірақ оларға қоршаудың қалған бөлігінде еркін жүруге рұқсат беріледі.

Үңгірлер

Қоршау астындағы үңгірлер көбінесе қолжетімді емес; уақф тарихи тұрғыдан қайтыс болғандарға құрмет көрсету үшін нақты қабірлерге кіруге тыйым салған. Бар екі кіреберіс белгілі, олардың ең көрінетіні – Ыбырайымның кенотафының оңтүстік-шығысындағы оңтүстік-шығыс бөлігінің ішкі жағында орналасқан. Бұл кіреберіс – тар шахта, оның үстін әсем тормен, ал оны күрделі күмбез жабады. Екінші кіреберіс оңтүстік-шығыста, михрабқа жақын жерде орналасқан және үлкен таспен жабылып, әдетте дұға кілемдерімен жабылған; бұл кіреберіс мамлюктардың яһудилерге жақындауға тыйым салған қоршаудың сыртындағы жетінші сатыға өте жақын. Крестшілер билік еткен кезде кейде кіруге мүмкіндік болған. 1163 жылы Туделалық Раввин Бенджамин жазғандай, темір есіктен өтіп, төмен түскеннен кейін үңгірлерге тап болатын. Бенджамин Туделаның айтуынша, үш үңгір тізбектеліп орналасқан, алғашқы екеуі бос болған; үшінші үңгірде бір-біріне қарама-қарсы орналасқан алты қабір болған. Бұл үңгірлерді 1119 жылы Арнуль есімді монах қайта ашқан, ол намаз оқып тұрған аты-жөні белгісіз монах михрабтың қазіргі орналасқан жеріне жақын жерде "желдің соғуын байқағаннан" кейін, басқа "бауырлармен" бірге еден тастарын алып тастап, Иродтың қабырғаларымен салынған бөлмені тапқан. Арнуль судың көзін іздеуді жалғастырып, үңгір қабырғаларын соққан. Содан кейін сердаб (арабша – жол) деп аталған тар жол да осыған ұқсас қабырғалармен қапталған, бірақ ішінара тосқауылдалған. Арнуль жолды ашып, сыланған қабырғалары бар үлкен дөңгелек бөлмені тапқан. Бөлменің еденінде ол басқалардан сәл өзгеше шаршы тас тапты және оны алып тастағаннан кейін үңгірлердің біріншесіне тапқан. Үңгірлер шаңға толы болған. Шаңды алып тастағаннан кейін Арнуль сүйектерді тапқан; сүйектерді Киелі кітаптағы Патриархтардың сүйектері деп сеніп, Арнуль оларды шараппен жуып, жинап қойған. Арнуль үңгір қабырғаларына, оның осында жатқан сүйектердің кімге тиесілі екеніне қатысты жазулар ойып жазған. Михал дөңгелек бөлмені зерттеді, бірақ үңгірлерге әкелетін едендегі шаршы тасты таба алмады. Дегенмен Михал жолды зерттеп, бетке шығатын баспалдақтарды тапқан, бірақ шығу жолын үлкен тас тосқан (бұл михрабқа жақын кіреберіс). 2020 жылы Израиль зерттеу журналында жарияланған зерттеулерде керамика б.з.д. 8 ғасырға жататыны және Хеброн мен Иерусалим аймақтарының әртүрлі жерлерінен шыққандығы айтылған.

Ислам діні

Мұсылмандар Мұхаммедтің түнгі сапарында Меккеден Иерусалимге барып, Хеброн қабіріне тоқталып, құрмет көрсеткеніне сенеді. Осы себепті қабір тез арада танымал ислам қажылық орнына айналды. Мұхаммедтің өзі осы амалды қолдағандығы айтылады, ол: "Маған келе алмайтындар Ыбырайым қабірін зиярат етсін" және "Ыбырайым қабірін зиярат еткен адамның Алла күнәларын кешіреді" деген. Қала Умардың басып алуынан кейін, бұл қасиетті орын жаңа билеушілер тарапынан "яһуди дәстүрінен қарапайым түрде алынды"; Иродтың қоршауы мешітке айналдырылып, вақфтың басқаруына берілді. Вақф қазірге дейін осы орынның көп бөлігін күтіп келеді, ал Израиль әскері кіруді бақылайды. Кейбір ислам деректерінде бұл үңгір Жүсіптің де қабірі екендігі айтылады. Әлдебір Киелі кітапта Жүсіп Сихемде (қазіргі Палестинаның Наблус қаласы) жерленгені көрсетілсе де, яһуди аггадистік дәстүрінде оның Хебронға жерленгісі келгені айтылады, ал исламдық нұсқа да осыны көрсетеді. Яһудилердің апокрифтік кітабы "Он екі патриархтың өсиеттерінде" де осы жерде Жақыптың он екі ұлының жерленгені жазылған. Кейбір деректер бойынша, мешіт исламдағы төртінші қасиетті орын саналады, ал басқа дереккөздер басқа орындарды төртінші орынға қояды. Мешітте Фатимид дәуіріне жататын минбар сақталған. Минбарға жазылған араб жазуында халифа әл-Мустансирдің тұсында Фатимид уәзірі Бадр әл-Жамали 1092 жылы (448 хижри) Аскалоннан Хусейн ибн Әлидің басын тауып, оны мешіт пен қабірде сақтап қалғандығы айтылады.