Кіріспе
Көркемдік кейіпкер, анекдоттың басты кейіпкері – лейтенант Киже немесе Киже (Пору́чик Киже́, транслит. Poruchik Kizhe), бастапқыда Киж (Киж) деп аталған, Ресей императоры Павел I билік құрған дәуірдегі анекдоттағы ойдан туған кейіпкер. Транскрипциядағы қате жасыру үшін жасалған әрекет нәтижесінде, Kijé атты ойдан туған әскер құрылып, оның шен қатарында өсуіне себеп болады. Павел сол кезде танымал болған офицермен кездесуді сұрағанда, бұл әрекеттің авторлары әскердің шайқаста қаза тапқаны туралы соңғы өтірік айтуға мәжбүр болады. Бұл оқиға 1928 жылы Юрий Тыньянов жазған повесть негізінде жазылып, 1934 жылы Сергей Прокофьевтың музыкасымен фильмге түсірілді. Сюжет бюрократияны сатиралайды.
the protagonist of an anecdote
Lieutenant Kijé or Kizhe (Пору́чик Киже́, translit. Poruchik Kizhe), originally Kizh (Киж), is a fictional character in an anecdote about the reign of Emperor Paul I of Russia, in which the cover up of a transcription error leads to the creation of a fictional soldier, Kijé, and his rise through the ranks. When Paul asks to meet the now renowned officer, the creators of the hoax are cornered into a final lie that the soldier has died in battle. The story was used as the basis of a novella by Yury Tynyanov published in 1928 and filmed in 1934 with music by Sergei Prokofiev. The plot is a satire on bureaucracy.
Бастапқы нұсқасы
Анекдоттың алғашқы пайда болуы Владимир Дальдың 1870 жылы "Русская Старина" журналында жарияланған "Павел I дәуірінің оқиғалары" (Рассказы о временах Павла I) деген қысқаша шығармасында; ол мұны әкесі Йохан Кристиан фон Даль (1764 - 1821) айтқандай баяндады. Бұл түпнұсқа нұсқада кеңсе қызметкері бірнеше прапорщиктерді (прапорщиктер) екінші лейтенанттарға (подпоручиктер) көтеруге арналған бұйрықты қате жазады: "прапорщиктер (аты-жөні), екінші лейтенанттарға" ("praporshchiki zh v podporuchiki") орнына, ол "прапорщик Киж, екінші лейтенанттарға" ("praporshchik Kizh, v podporuchiki") деп жазады. Император Павел іс-жүзінде жоқ Кижді бірінші лейтенант (поручик) етіп көтеруге шешім қабылдайды; ол тез арада штаб капитаны және толық капитан болып көтеріледі, ал полковникке көтерілген кезде император Киждің өзінің алдына келуін бұйырады. Әрине, Киж табылмады; әскери бюрократтар құжаттарды қарап шығып, бастапқы қателікті анықтады, бірақ олар императорға Киждің қайтыс болғанын айтуды шешеді. "Қандай өкінішті, - дейді император, - ол жақсы офицер еді".
Тынянов нұсқасы
Юрий Тыньянов, өзінің "Кюхля" (1925) және "Смерт вазир мухтара" (1928) тарихи романдары үшін осы кезеңді зерттеген болатын. Ол Дальдың әңгімесі негізінде 1928 жылы "Красная Нов No1" журналында жарияланған новелла жазды. Ол оны едәуір кеңейтіп, бірнеше кейіпкерлерді (соның ішінде тарихи мемлекет қайраткері Алексей Аракчеевті) қосты және ойдан шығарылған офицердің атын Кижден Кижеге (бөлшектің басқаша түрі, zhe) өзгертті. Оның нұсқасында, ойдан шығарылған Кижемен қатар, тағы бір қателік бар: лейтенант Синюхаев дұрыс емес түрде қайтыс деп белгіленеді. Новелланың бірнеше бөлімдері Синюхаевтың өзін қалпына келтіруге жасаған сәтсіз әрекеттеріне арналған (оның нәтижесінде ол Ресейдің жолдарында саяхаттап, бейтаныс адамдардың мейірімділігімен күн көреді). Тыньянов оқиғаны одан әрі күрделендіріп, императорды алаңдататын сарайда "Қорғау!" деп айқайлаған офицермен қысқа ғана қарым-қатынаста болған күтімші әйелді қосады; кінәлі табылмай, император Павелге бұл Киже екенін айтады, сол үшін ол қамшымен сабалып, Сібірге жіберіледі (нақты адамның болмауы ешкімді алаңдатпайды). Бұл күтімші әйелді ренжітеді, бірақ император ойын өзгертіп, Киже астанаға оралғанда және жоғары лауазымға көтерілгенде, күтімші әйел оған үйленуге мүмкіндік алады (тойда күйеу жігіт болмайды, бірақ рәсім жоспарланғандай өтеді, және оның қысқа кездесуінен бала дүниеге келеді), ол оның пәтерінде бақытты өмір сүріп, істерін жалғастырады, ал ол өз полкімен далада болады. Соңында император, үнемі параноялық сезімдерге және жалғыздыққа бейім болғандықтан, Кизе сияқты сенімді адамның (ол мінсіз мансапқа ие) өзіне жақын болуын қажет деп санайды, оны генералға көтереді және Санкт-Петербургтегі сарайына шақыруды бұйырады. Бұл мүмкін болмағандықтан, оған Киже қайтыс болғанын айтады, және генерал қайғырысқан императордың "Sic transit gloria mundi" деген сөздерімен бірге мемлекеттік жерлеу рәсіміне ие болады. Әңгіменің соңғы жолы: "Және Павел Петрович [император Павел] генерал Кижемен бірдей жылдың наурыз айында, ресми мәліметтерге сәйкес, инсульттан қайтыс болды". (Шындығында Павелді босатылған офицерлер тобы өлтірді, бірақ патшаның дәрігері оның өліміне инсульт себеп болғанын жариялады.)
Фильм
Бұл оқиға 1934 жылы Александр Файнцимер режиссерлік еткен «Лейтенант Киже» фильміне түсірілді. Бүгінде бұл фильм көбінесе саундтрегімен есте қалады, ол композитор Прокофьевтің «жаңа қарапайымдылығының» тұңғыш үлгісі болып табылады.
Парадия
Бұл оқиға көбінесе бюрократияны әжуалайтын көркем туындыларда пародияланып жүреді, ең белгілісі – M*A*S*H телесериалының "Таттл" атты эпизодында, онда ұқсас тарихы бар ойдан шығарылған капитан бейнеленеді.
Есімнің жазылуы
Атаудың дәстүрлі романдануы – Киже (Киже). Киже деп жазылуы француз тіліндегі дұрыс айтылуға сәйкес келеді (IPA: ⟨ʑ⟩), бірақ көптеген басқа тілдерде, мысалы, ағылшын, неміс және испан тілдерінде бұл французша жазылу жиі қате айтылуына себеп болады. Ж дыбысы – дауысты "ш" дыбысы, және американдық ағылшын тілінде сөйлейтін адам үшін "measure" сөзіндегі "s" дыбысына ұқсайды. (Орыс актері Игорь Жижикин өзінің есімі үшін де француз транслитерациясын – Джиджикин қолданады, бұл осыған ұқсас қате айтылуларға әкеледі.)