Цин әулетінің Чжун патшайымы Исюань

Кіріспе

Цинь әулеті ханзадасы (1840–1891)

Иксюан (16 қазан 1840 – 1 қаңтар 1891), ресми түрде Чун патшасы деп танылған, Айсин Гиоро әулетінің императорлық ханзадасы және Маньчжу басқаратын Цинь әулетінің мемлекет қайраткері болған. Ол Гуансюй императорының (оның екінші ұлы) әкесі және Пуйидің (соңғы император) әкесі Зайфэн арқылы атасы болды.

Отбасылық негіздер

Ысуан Даогуан императорының жетінші ұлы ретінде Айсин Гиоро тайпасында дүниеге келді. Анасы Уя (烏雅氏) тайпасынан шыққан императорлық асыл әйел Чжуаншун болды. Төрт ай өткен соң, жақында "Лин асыл әйел" (琳貴人) мәртебесіне көтерілген Уя әйел, одан әрі сирек кездесетін ерекшелік ретінде "Лин императорлық нағашы" (琳嬪) мәртебесіне ие болды. Уя әйелдің мансаптық өсуі жалғасты, ол 1842 және 1847 жылдары сәйкесінше "Лин нағашы" (琳妃) және "Лин асыл нағашы" (琳貴妃) болып тағайындалды. Тунчжи императоры оған "Чжуаншун императорлық асыл әйел" (莊順皇貴妃) деген құрметті атақ берді. 1850 жылдың ақпанында Даогуан императоры қайтыс болғаннан кейін, Ысуанның төртінші інісі Ицзу таққа отырып, тарихта Сяньфэн императоры ретінде танылды. Сяньфэн императоры Ысуанды "Екінші дәрежелі Чун ханзадасы" (醇郡王) атағымен жунван (екінші дәрежелі ханзада) етіп тағайындады. Ысуан Сяньфэн императорының 11 жылдық билігі кезеңінде саяси өмірден тыс тұрды. 1860 жылы Сяньфэн императорының жарлығымен Ысуан Ехе Нара тайпасынан Ванчжэньге үйленді, ол сол кезде Сяньфэн императорының нағашыларының бірі болған император жесір Цисидің кіші қарындасы еді. Бұл неке Ысуан мен император жесір Циси арасындағы тығыз байланысты нығайтты. Сяньфэн императоры 1861 жылдың тамызында қайтыс болды, оның бес жасар ұлы Зайчунь таққа отырып, Тунчжи императоры болып билік құрды. Сяньфэн императорының қайтысынан кейін, императордың регенттігі үшін күрес басталды. Бір жағын Сушун, Дуанхуа және Зайюань ханзадалары басқарды, ал екінші жағын Ысуанның алтыншы інісі Гун ханзадасы, сондай-ақ Сяньфэн императорының император жесірі Циань және жаңа императордың анасы, император жесірі Сиси басқарды. 1861 жылдың қарашасында Ысуан Гун ханзадасының және екі жесір императордың жағына шығып, Сушун мен оның жақтастарынан регенттік билікті тартып алу үшін Синью төңкерісін бастады. Ысуан жеке өзі императорлық әскерге басшылық етіп, Сушунды тұтқынға алып, Пекинге жеткізіп, оны атқылады. Синью төңкерісінің нәтижесінде Ысуан император сарайындағы ең жоғары лауазымдардың біріне көтерілді. Тунчжи императорының 1861-1875 жылдар арасындағы 14 жылдық билігі кезеңінде ол әскери және азаматтық қызметтерде бірдей жұмыс істеді. 1872 жылы ол жунваннан (екінші дәрежелі ханзада) квинванға (бірінші дәрежелі ханзада) көтеріліп, "Бірінші дәрежелі Чун ханзадасы" (醇親王) атанды. 1874 жылы Ысуан, Гун ханзадасы және тағы бірнеше адамдар императордың жаман мінез-құлқына байланысты сөгіске қатысқандары үшін Тунчжи императорының бұйрығымен қызметтен босатылды, бірақ жесір императорлардың араласуы арқасында олар қызметіне қайта орналастырылды.

Yixuan was born in the Aisin Gioro clan as the seventh son of the Daoguang Emperor. His mother was Imperial Noble Consort Zhuangshun of the Uya (烏雅氏) clan. Four months after his birth, Lady Uya, a who was recently promoted to "Noble Lady Lin" (琳貴人), was further elevated to the status of "Imperial Concubine Lin" (琳嬪), a rare distinction. Lady Uya's rapid rise through the ranks continued, and she was promoted to "Consort Lin" (琳妃) and "Noble Consort Lin" (琳貴妃) in 1842 and 1847 respectively. The Tongzhi Emperor granted her the posthumous title "Imperial Noble Consort Zhuangshun" (莊順皇貴妃). In February 1850, after the Daoguang Emperor's death, Yixuan's fourth brother, Yizhu, ascended the throne and became historically known as the Xianfeng Emperor. The Xianfeng Emperor made Yixuan a junwang (second rank prince) under the title "Prince Chun of the Second Rank" (醇郡王). Yixuan kept a low profile in politics throughout the Xianfeng Emperor's 11 year reign. In 1860, by the Xianfeng Emperor's decree, Yixuan married Wanzhen of the Yehe Nara clan, who was the younger sister of Empress Dowager Cixi, who at that time was one of the Xianfeng Emperor's consorts. The marriage forged a close bond between Yixuan and Empress Dowager Cixi. The Xianfeng Emperor died in August 1861, leaving the throne to his five year old son, Zaichun, who would reign as the Tongzhi Emperor. On the Xianfeng Emperor's death, a power struggle emerged over the regency for the emperor, with one faction led by Sushun, and princes Duanhua and Zaiyuan, and another faction led by Yixuan's sixth brother, Prince Gong, as well as the Xianfeng Emperor's empress, honoured with the title of Empress Dowager Ci'an, and Noble Consort Yi, the mother of the new emperor, honored with the title of Empress Dowager Cixi. In November 1861, Yixuan sided with Prince Gong and the two dowager empresses and launched the Xinyou Coup to seize the regency from Sushun and his faction. Yixuan personally led imperial forces to arrest Sushun and bring him back to Beijing, where he was executed. As a consequence of the Xinyou Coup, Yixuan found himself elevated to the highest ranks in the imperial court. In the 14 year reign of the Tongzhi Emperor from 1861 to 1875, he had a dual career in the military and civil services. In 1872, he was promoted from junwang (second rank prince) to a qinwang (first rank prince), hence he became known as "Prince Chun of the First Rank" (醇親王). In 1874, he was dismissed from office by the Tongzhi Emperor, along with Prince Gong, and several others, due to his involvement in a reprimand of the emperor for his poor conduct, only to be reinstated, along with the others, thanks to the intervention of the dowager empresses.

Гуанчжоу императорының тұсында

1875 жылдың қаңтар айында Тунчжи императоры мұрагерсіз қайтыс болды, сондықтан императрица-жесір Циси жаңа император ретінде Цайтянды таңдады. Цайтян Сяньфэн императорының әулетіне қабылданды; бұл оның номиналды түрде Ысуаньның ұлы емес екенін білдірді. Сяньфэн императорының «ұлы» ретінде Цайтян таққа отырғызылып, тарихта Гуансю императоры ретінде танылды. Бұл таңдау Цисиге бірнеше артықшылықтар әкелді: Цайтян оның жүйесінің ұлы болды (Цайтянның анасы Ванчжэнь Цисидің кіші қарындасы болды); Цайтянның әкесі Ысуань Цисидің адал қолдаушысы болды; Цайтян әлі жас болғандықтан, Циси регент ретінде билік етуді жалғастыра алды. Алайда, Цисидің таңдауы Ысуань үшін апатқа ұласты. Ол ұлының жаңа император болып сайланғанын естігенде, өзін ұрып, қатты жылап, есінен танып қалды. Императорлық Қытайдың соңғы ғасырларында императордың әкесі билік құрған кезде тірі болуы сирек кездесетін жағдай еді. Цинь әулетіндегі бұрынғы жалғыз мысал 1796 және 1799 жылдар арасындағы жағдай болды, онда Цяньлун императоры өзінің 15-ші ұлы Цзяцин императорының пайдасына тайшан хуан (зейнеткер император) болды. Қытай мәдениетінде ұлылыққа деген құрмет жоғары бағаланғандықтан, билік басындағы императордың биологиялық әкесі Ысуаньға ең жоғары құрмет пен артықшылықтар берілді. Алайда, Ысуань өзін өте қауіпті және ыңғайсыз жағдайда сезінді, себебі императрица-жесір Цисидің тікенді мінезі және оның мәртебесіне кез келген қауіп төндіретін параноясы болды. Ысуаньның ұлы император болғаннан кейін жасаған алғашқы шешімі – барлық лауазымдарынан бас тарту болды. Ол өзін жасыруға тырысты, бірақ мүмкіндігінше бас тартқан құрмет пен артықшылықтардан аулақ бола алмады. Ұлының император болғанына көп ұзамай, Ысуаньға «темір бас киім» мәртебесі берілді, яғни ол өзінің Чун ханзадасы атағын ұрпақтарына, әр буын сайын бір дәрежеге төмендетпей, беріп отыра алатын болды. 1876 жылы Ысуань Гуансю императорына жолдама хат жазып, оған императордың биологиялық әкесі болғандықтан, оған ерекше мәртебе беруді ұсынатындарды алдын ала айыптады. Әскери және азаматтық лауазымдарынан бас тартқаннан кейін, оған жас императордың білімін жетілдіруі тапсырылды, ол оған келісті. Келесі жылдары, оның алтыншы інісі Исиньнің (Гун ханзадасы) жағдайы нашарлағаннан кейін, Ысуань император сарайындағы ең ықпалды тұлғалардың біріне айналды. Императрица-жесір тіпті барлық сарай шенеуніктеріне шешімдерді қабылдамас бұрын Ысуаньмен ақылдасуды бұйырды. Императрица-жесір Цисидің серігі, императрица-жесір Цян, 1881 жылы күрт қайтыс болды және оны Циси улаған деген қауесет тарады. Бұл Ысуаньды одан да сақтандырып, Цисиге барлық жағынан ұнамды болуға талпындырды. 1887 жылдың басында Гуансю императоры ересек болғанда және Цисиден билікті алуға дайын болғанда, Ысуань Цисиден регенттік өкілеттігін ұзартуды ресми түрде өтінді. 1885 жылы императрица-жесір Циси Ысуаньды «Адмиралтейство бақылаушысы» етіп тағайындап, оған жаңа императорлық флоттың құрылысын қадағалауды тапсырды. Ысуань Қытайдың жағалауындағы кеме жасаушылық орындарына тексеру сапарына жіберілді. Оның асырап алған ұлы Гуансю императоры 1889 жылы таққа отырмас бұрын, Циси флоттың дамуы мен кеңеюіне қатысты нақты бұйрықтар берді. Алайда, Циси зейнеткерлікке шыққаннан кейін, барлық әскери-теңіз дамуы тоқтатылды. Жапонияның Қытайға қарсы жеңісінің себебін жиі Цисиге байланыстырып айтады. Көптеген адамдар Циси Пекиндегі Жазғы сарайды салу үшін флоттан қаржыны ұрлап, флоттың жеңілісіне себеп болды деп сенді. Алайда, қытай тарихшыларының зерттеулері Циси Қытай флотының құлдырауына себеп болмағанын көрсетті. Шын мәнінде, Қытайдың жеңілісіне Гуансю императорының әскери дамуға және оны ұстап тұруға қызығушылық танытпауы себеп болды. Оның жақын кеңесшісі, Ұлы ұстаз Вэн Тунхэ, Гуансюға флотқа және армияға барлық қаржыны қысқартуды ұсынды, өйткені ол Жапонияны нақты қауіп ретінде қарастырмады, сонымен қатар 1890 жылдардың басында императордың қаржыны жұмсауды қажет деп санаған бірнеше табиғи апаттар болды. Ысуань 1891 жылдың 1 қаңтарында, Жазғы сарайдың кеңейту жұмыстары аяқталмас бұрын қайтыс болды. Оның бесінші ұлы Зайфэн «Бірінші дәрежелі Чун ханзадасы» атағын мұра етті. Ысуаньға қайтыс болғаннан кейін «шиань» (賢) деген есім берілді, сондықтан оның толық қайтыс болғаннан кейін берілген атауы «Бірінші дәрежелі Чунсянь ханзадасы» (醇賢親王) болды.

In January 1875, the Tongzhi Emperor died without an heir, so Empress Dowager Cixi chose Yixuan's second son, Zaitian, to be the new emperor. Zaitian was adopted into the Xianfeng Emperor's lineage; this meant that he was nominally no longer Yixuan's son. As the Xianfeng Emperor's "son", Zaitian was installed on the throne and became historically known as the Guangxu Emperor. This choice brought advantages to Cixi: Zaitian was her nephew (Zaitian's mother, Wanzhen, was Cixi's younger sister); Zaitian's father, Yixuan, had been a loyal supporter of Cixi; Zaitian was still young so Cixi could continue ruling as regent. As for Yixuan himself, however, Cixi's choice was a catastrophe for him. When he heard that his son had been chosen to be the new emperor, he reportedly hit himself and wept bitterly before sinking into unconsciousness. In the last centuries of imperial China, it was very unusual for an emperor's father to be still alive while the emperor was reigning. The only prior example in the Qing dynasty was that of the situation between 1796 and 1799, when the Qianlong Emperor abdicated in favour of his 15th son, the Jiaqing Emperor, and became a taishang huang (retired emperor). Since filial piety is a highly revered value in Chinese culture, it meant that Yixuan, the biological father of the reigning emperor, would be endowed with the highest honours and privileges. However, Yixuan perceived himself to be in an extremely dangerous and uncomfortable position, given the prickly nature of Empress Dowager Cixi and her obsessional paranoia of any potential threat to her status. The first decision that Yixuan made, after his son became the emperor, was to resign from all his official positions. He tried to keep a low profile but could not avoid being showered with honours and privileges, which he tried to decline as much as possible. Soon after his son became the emperor, Yixuan was awarded the "iron cap" privilege, which meant that he could pass on his Prince Chun title to his descendants without the title being downgraded one grade per generation. In 1876, Yixuan wrote a memorial to the Guangxu Emperor, condemning in advance anyone who would propose to grant him a special position in the hierarchy on the grounds that he was the emperor's biological father. Following resignation from his military and civil posts, he was entrusted with the education of the young emperor, to which he consented. In the following years, with the disgrace of his sixth brother Yixin (Prince Gong), Yixuan unwillingly became the second most powerful figure in the imperial court after Empress Dowager Cixi. The empress dowager even ordered all court officials to discuss matters with Yixuan before making decisions. Empress Dowager Cixi's co regent, Empress Dowager Ci'an, died suddenly in 1881 and was rumoured to have been poisoned by Cixi. This made Yixuan even more cautious and eager to please Cixi in all possible ways. When the Guangxu Emperor reached adulthood in early 1887 and was ready to take over the reins of power from Empress Dowager Cixi, Yixuan formally requested Cixi to prolong her regency. In 1885, Empress Dowager Cixi appointed Yixuan as "Controller of the Admiralty", putting him in charge of supervising the building of a new imperial navy. Yixuan was sent on an inspection tour to the naval shipyards on the coast of China. Before her adopted son, Emperor Guangxu, took over the throne in 1889, Cixi wrote out explicit orders that the navy should continue to develop and expand gradually. However, after Cixi went into retirement, all naval and military development came to a drastic halt. Japan's victories over China has often been falsely rumored to be the fault of Cixi. Many believed that Cixi was the cause of the navy's defeat by embezzling funds from the navy in order to build the Summer Palace in Beijing. However, extensive research by Chinese historians revealed that Cixi was not the cause of the Chinese navy's decline. In actuality, China's defeat was caused by Emperor Guangxu's lack of interest in developing and maintaining the military. His close adviser, Grand Tutor Weng Tonghe, advised Guangxu to cut all funding to the navy and army, because he did not see Japan as a true threat, and there were several natural disasters during the early 1890s which the emperor thought to be more pressing to expend funds on. Yixuan died on 1 January 1891, shortly before the enlargement works on the Summer Palace were completed. His fifth son, Zaifeng, inherited his title "Prince Chun of the First Rank". Yixuan was granted a posthumous name xian (賢), so his full posthumous title became "Prince Chunxian of the First Rank" (醇賢親王).

Ханзада Чон қабірі

Ысуан Пекиннен солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде орналасқан, қазір "Жеті патшаның қабірі" (七王墳) деп аталатын ханзадалық мәртебеге ие қабірге жерленді. Пуйидің өмірбаянына сәйкес, гинкго ағашы Исуанның қабірінде өсіп, өте биік және әсерлі болды. Бұл туралы Цыкси ханшайымына хабарлағанда, ол қатты алаңдады. Қытай тілінде "гинкго ағашы" сөзінің бірінші таңбасы - бай (白), ал "император" сөзінің бірінші таңбасы - хуан (皇), бұл бай таңбасын ван (王 – "принц", 親王) таңбасымен біріктіреді. Иксюанның (王) қабірінде өсіп тұрған гинкго (白) Иксюанның үйінен жаңа императордың (皇) шығуының белгісі деп түсіндірілді. Бұл өте ырымшыл Цикси үшін қабылдауға болмайтын нәрсе болды, өйткені ол өзінің билігіне кез келген қарсылықты тойтарып, одан сақтанумен айналысып жүрді, сондықтан ол дереу ағашты кестірді. Иксюан қабірін 1949 жылдан кейін Қытай Халық Республикасы қалпына келтірді және қазір ол Пекин маңындағы танымал туристік орындардың бірі болып табылады. Қабір және оның айналасы Куентин Тарантиноның 2004 жылғы "Биллді өлтіру: 2-том" фильмінде атақты Шаолин монахы Пай Мейдің үйі және оқу алаңы ретінде көрсетілген.

Принц Чунның үйі

Бұрынғы Ысуанның резиденциясы, қазір Принц Чун сарайы деп белгілі, Пекиннің Шичахай өңірінде орналасқан.