Кіріспе
Екі жағында ағаштар немесе ірі бұталар тізбегі бар түзу жол немесе даңғыл. Ландшафтты жоспарлауда, авеню (француз тілінен), аламеда (португал және испан тілдерінен) немесе алле (француз тілінен) – бұл дәстүрлі түрде екі жағында ағаштар немесе ірі бұталар тізбегі бар түзу жол немесе даңғыл. Латын тіліндегі "venire" ("келу") сөзінен туындаған бұл термин, ландшафттық немесе архитектуралық ерекшелікке келуді немесе оның маңыздылығын атап көрсету үшін қолданылады. Көбінесе, аллеяға отырғызылған ағаштар бір түрге немесе сортқа жатады, осылайша аллеяның бойымен біркелкі көрініс жасалады. Француз тіліндегі "алле" термині парктері мен ландшафттық бақтардағы аллеяларға, сондай-ақ Канаданың Квебек қаласындағы Гранде Алле және Берлиндегі Карл Маркс аллеясы сияқты бульварларға қолданылады.
In landscaping, an avenue (from the French), alameda (from the Portuguese and Spanish), or allée (from the French), is traditionally a straight path or road with a line of trees or large shrubs running along each side, which is used, as its Latin source venire ("to come") indicates, to emphasize the "coming to," or arrival at a landscape or architectural feature. In most cases, the trees planted in an avenue will be all of the same species or cultivar, so as to give uniform appearance along the full length of the avenue. The French term allée is used for avenues planted in parks and landscape gardens, as well as boulevards such as the Grande Allée in Quebec City, Canada, and Karl Marx Allee in Berlin.
Тарих
Авеню – бақша тарихындағы ең көне идеялардың бірі. Сфинкстер аллеясы әлі күнге дейін фараон Хатшепсуттің қабіріне жетелейді. Сол сияқты, күзетші тас арыстандармен белгіленген аллеялар Қытайдағы Мин қабірлеріне апарады. Британдық археологтар британдық археология контекстінде "аллеялар" үшін қатаң критерийлерді қабылдады. Француздық формальды бақша және барокко стиліндегі ландшафттық дизайн стилінде, үйге бағытталған ағаш аллеялары ландшафт бойынша сәулеленді. Версаль бақшаларындағы немесе Хет-Лоодағы аллеяларды қараңыз. 17 ғасырдың соңындағы француз және голланд ландшафттары, осы тым реттелген және тегіс жерде, табиғи түрде аллеяларға айналды; Мейндерт Хоббема, Мидделхарнистегі аллея (1689) картинасында шаруашылық жеріндегі осындай аллеяны көрсетеді, ол үнемі араласқан, мұқият күтілген жас ағаштармен қапталған; оның орталық нүктесі аллеяның көрерменді өзіне тартуға бейімділігін бейнелейді. Австрия-Мажарстанда, көрнекті аллеялар құру үрдісі Ренессанс дәуірінде пайда болды және барокко дәуірінде ең жоғары деңгейіне жетті. Аллеялар шатолар мен үйлерге, сондай-ақ қажылық жолдарына және Крест жолдарына апаратын жолдарды көркейтіп тұрды. Мүліктік ландшафт сәулетінен кейін "халық ландшафты" пайда болды, оның ішінде жол бойындағы шағын шіркеулер, кресттер және қасиетті орындар ағаштармен бірге орналасты. Кейін, 1752 жылы Мария Тереза экономикалық, эстетикалық, бағдарлау және қауіпсіздік мақсатында жаңа императорлық жолдардың бойына ағаш отырғызу туралы жарлық шығарды. Көптеген аллеялар Мария Тереза мен Иосиф II билік еткен кезеңде салынды. 18-19 ғасырлардың тоғысында Англиядан жаңа ландшафттық стиль келді, формальды эстетика табиғи ландшафттың эстетикасымен ауыстырылды. Наполеон соғыстары кезінде пирамида пішіндес топольдер тез өсуімен және ерекше пішінімен танымал жаңа элементке айналды. Сондай-ақ, 19 ғасырдың ортасында, императорлық жолдардың құрылысы жалғасқанда, бірақ сонымен бірге мемлекеттік емес жолдардың желісі құрылғанда, заң олардың бойында, әсіресе жеміс ағаштары мен тутар ағаштарын отырғызуды талап етті. Көптеген барокко аллеялары ескіріп, кесілді, ал жеміс ағаштарынан жасалған аллеялар кеңінен танымал болды. Автокөліктің дамуымен ең ескі аллеялар көбінесе ауылдық жолдарды кеңейту мен жаңғыртуға кедергі келтіреді және табиғатты қорғаушылар мен жол қауіпсіздігі талаптары арасындағы даудың себебіне айналады.
Дизайн
Мансаптарға немесе үйлерге жақындау жолды безендіру үшін кіреберіс жол бойына аллеялар отырғызылды. Кейде аллеялар жолдың екі жағында екі қатар болып орналасады. Аллеялар үшін таңдалған ағаштардың биіктігі мен өсу жылдамдығы ерекше болды, мысалы, тобылғы, емен, шыршы және каштан. Американың соғысқа дейінгі Оңтүстігінде әдетте оңтүстік мәңгі жасыл емені қолданды, себебі бұл ағаштар әдемі көлеңкелі күмбез құрады. Кейде ағаш аллеялары көзге көрінетін архитектуралық ғимаратқа немесе ерекшелікке, мысалы, шағын шіркеуге, беседкаға немесе архитектуралық фантазияларға назар аудару үшін жоспарланды.
Шығу тегі
Авеню француз, испан және басқа тілдердегі көше атауы ретінде қаладағы кең, түзу көшені білдіреді, көбінесе Барон Хаусманның Парижді қайта жаңартуы немесе Вашингтон қаласы үшін жасалған Л’Энфан жоспары сияқты ірі қала құрылысы жобаларының аясында құрылған. "Авенюлар" әдетте қаланың басты жолдары болып табылады. Бұл үлгі АҚШ-та және Американың басқа елдерінде кеңінен таралған, бірақ Ұлыбританияда бұл мағынасы осымен шектелмейді және көбінесе 20-шы ғасырда салынған қала шетіндегі көшелерге қолданылады. Дегенмен, Лондонның Батыс және Шығыс авенюлары қаладан тысқары маңызды трассалар болып табылады, тіпті олар толығымен түзу болмаса да.
Қалалар
Желілік атау жүйесі бар қалаларда, мысалы, Нью-Йорктегі Манхэттен ауданында, "авеню" деп аталатын көшелер бір бағытта параллель жүруі мүмкін – Манхэттендегідей, шамамен солтүстік-оңтүстік бағытында. Ал "көшелер" авенюлермен 90 градус бұрыш жасап, көлденеңінен өтеді, шамамен шығыс-батыс бағытында. Вашингтон қаласында авенюлер орталықтан сәулелене шығып, көшелер желісі арқылы диагональмен өтеді, бұл атаудың француз тіліндегі қолданылуын жалғастырады (Францияда "бульварлар" көбінесе қала орталығын айналатын басты жолдар болып табылады). Аризона штатының Финикс қаласында "авенюлер" сөзі жиі "қаланың батыс жағын" білдіреді, себебі қаланың батыс бөлігіндегі солтүстік-оңтүстікке қарай созылған жолдар "авенюлер" деп аталады, ал шығыстағы "көшелерден" "Орталық авеню" арқылы бөлінеді. Сол сияқты, Сан-Францискодағы "авенюлер" Ричмонд және Сансет аудандарына сілтеме жасайды, бұл Тынық мұхитының жағалауындағы екі аудан, Голден Гейт паркінен солтүстікке және оңтүстікке орналасқан. Ағылшын тілді қалалық немесе қала маңындағы жерлерде "авеню" көше аттарында қолданылатын сөздердің бірі болып табылады, сондай-ақ "бульвар", "шеңбер", "алаң", "жол", "қақпа", "орталық", "көше", "терраса", "бағдар" және т.б. кіреді, олардың әрқайсысы көшенің мөлшері, маңыздылығы немесе функциясы туралы мағына бере алады. Авенюлер әдетте салына бастаған кезде ағаштармен қапталған, бірақ көптеген авенюлер жоғары кернеу сымдарын орнату, тұрақ салу немесе үйлерге жарық түсіру үшін ағаштарын жоғалтқан.