Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Украинофон (украинськомовний, ukrainskomovnyi) – украин тілін ана тілі ретінде немесе әдейі таңдап сөйлейтін адам. Сонымен қатар, бұл термин аумақтық ерекшеліктерге қарамастан, мәдениеті украин тілімен байланысты адамдар тобын сипаттау үшін де қолданылады. Әлем бойынша украин тілінде шамамен 41 миллион адам сөйлейді (олардың 37,5 миллионы немесе 91% Украинада тұрады). Украинамен шектес елдерде, украин этникалық тобының кейіннен сол мемлекеттердің құрамына кірген аймақтарда таралғандығына байланысты, украин тілді қауымдастықтар көптеп кездеседі, олардың ішінде Беларусь, Молдова (әсіресе Приднестровье), Польша, Венгрия, Словакия және Румыния бар. Сондай-ақ, украиндықтар соңғы ғасырларда қоныс аударған немесе Кеңес үкіметі кезінде депортацияланған континенттік елдер мен аймақтарда да олар кездеседі, мысалы, Қазақстан, Еуропаның Шығыс бөлігі, Сахалин, Курил аралдары, Литва, Чехия, Германия, Италия, Хорватия, Португалия, Ұлыбритания және т.б. Бұған қоса, Канаданың, АҚШ-тың (әсіресе Нью-Йорк, Балтимор) және Австралияның түрлі аймақтарында украин тілді иммигранттардың ірі қауымдастықтары бар, ал Бразилия, Аргентина, Парагвай және Венесуэла сияқты Латын Америкасы елдерінде олардан кішкентай қауымдастықтар табылады.
A Ukrainophone (українськомовний, ukrainskomovnyi) is a person who speaks the Ukrainian language either natively or by preference. At the same time the term is used in a more specialized meaning to describe the category of people whose cultural background is associated with the Ukrainian language regardless of territorial distinctions. There are an estimated 41 million native speakers of Ukrainian worldwide (of whom 37.5 million or 91% live in Ukraine). There are many Ukrainophone communities in neighbouring countries with Ukraine, due to the historical spread of ethnic Ukrainian populations in areas that later became a part of those states, including Belarus, Moldova (especially Transnistria), Poland, Hungary, Slovakia and Romania, as well as in continental nations and areas where Ukrainians had moved to in recent centuries or were deported to during the Soviet regime, such as Kazakhstan, the Far East, Sakhalin, Kuril Islands, Lithuania, Czech Republic, Germany, Italy, Croatia, Portugal, the U. K., etc. Additionally, there are large Ukrainophone immigrant communities in various parts of Canada, the United States (especially New York City, Baltimore) and Australia, and somewhat smaller communities in various nations of Latin America, such as Brazil, Argentina, Paraguay, and Venezuela.
Украина
Украина Конституциясының 10-бабына сәйкес, украин тілі – елдің жалғыз ресми тілі және мемлекет оның жан-жақты дамуын және Украинаның бүкіл аумағындағы қоғамдық өмірдің барлық салаларында қолданылуын қамтамасыз етеді. 2001 жылғы халық санауы бойынша, Украина халқының 67,5% украин тілін ана тілі деп атады, бұл 1989 жылғы көрсеткіштен 2,8% артық, ал 1959 жылғыдан 5,5% кем. Сонымен қатар, Украинаның 42 374 848 тұрғыны (халықтың 87,8%) украин тілінде еркін сөйлейтінін мәлімдеді, оның ішінде 97% украиндықтар, 95% поляктар, 60% астам еврейлер, белорустар және цыгандар, 50% астам орыстар, гректер, молдавандықтар және армяндар. Украина тіліндегі білу деңгейі ең төменгі көрсеткішті қырым татарлары (20%), болгарлар (42%) және румындар (44%) көрсетті. 1989–1991 жылдардағы украин революциясынан және 1991 жылы тәуелсіздіктің қайта орнатылуынан кейін украиндандыру саясаты басталды. Бұл саясат Виктор Янукович үкіметі тарапынан 2010–2014 жылдары әлсіретілді және толығымен жоюға әрекеттер жасалды. 2012 жылғы «Мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы» заңы украин тілінің беделін едәуір төмендетіп, орыс тіліне және бірнеше басқа аз ұлттық тілдерге аймақтық тіл мәртебесін берді. «Құрмет революциясы» және Донбастағы соғыс басталғаннан кейін украиндандыруға жаңа серпіліс берілді. 2019 жылғы «Украина тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданылуын қорғау туралы» Украина Заңы украин тілінің украин мемлекетіндегі басты тіл ретіндегі мәртебесін бекітуде маңызды рөл атқарды, қоғамдық өмірдің кейбір салаларында оның басымдығы мен міндетті қолданылуын заңдастырды. Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін украин тілі қоғамдағы өз орнын едәуір нығайтты.
According to Article 10 of Ukraine's constitution, Ukrainian is the country's only official language and the state ensures its comprehensive development and functioning in all spheres of social life throughout the entire territory of Ukraine. According to the 2001 census, 67.5% of the population of Ukraine considered Ukrainian their native tongue, which is 2.8% more than in 1989 and 5.5% less than in 1959. Additionally, 42,374,848 residents of Ukraine (87.8% of the population) declared fluency in Ukrainian, including 97% of Ukrainians, 95% of Poles, over 60% of Jews, Belarusians and Romani, and over 50% of Russians, Greeks, Moldovans, and Armenians. The lowest level of Ukrainian language proficiency was recorded among Crimean Tatars (20%), Bulgarians (42%), and Romanians (44%). After the 1989–1991 Ukrainian revolution and independence restoration in 1991, a policy of Ukrainisation began. The policy was weakened and attempts were made to cancel it altogether by the government of Viktor Yanukovych in 2010 2014. The 2012 On the principles of the State language policy [uk] significantly weakened the positions of Ukrainian and granted regional language status to Russian and several other minority languages. Ukrainisation got a new lease of life after the Revolution of Dignity and the beginning of the war in Donbas. The 2019 Law of Ukraine "On protecting the functioning of the Ukrainian language as the state language" played an important role in cementing the status of Ukrainian as the main language in the Ukrainian state, enshrining the priority and compulsory use of Ukrainian in some areas of public life. Ukrainian significantly strengthened its position in society following the Russian invasion of Ukraine.
Беларусь
1999 жылғы Беларусь халық санағына сәйкес, Беларусь Республикасының украиндықтарының 42,9% украин тілін туған тілі ретінде көрсеткен, олардың саны сол санақ бойынша 237 мың адамды құрады. 2009 жылғы Беларусь халық санағы мәліметтері бойынша, 51 039 адам украин тілін ана тілі деп атады (ел халқының 0,54% -ы, белорус және орыс тілдерінен кейін 3-орын). Олардың ішінде украиндықтар 46 403 адамды құрады (республикадағы барлық украин халқының 29,2%), ал басқа ұлт өкілдері – 4 636 адам. Үйде сөйлейтіндердің саны 6 279 адамды құрады. 2019 жылғы Беларусь халық санағы бойынша, украин тілін ана тілі ретінде көрсеткендердің саны 55 020-ға дейін артты (ел халқының 0,58% -ы, 3-орын). Олардың ішінде украиндықтар 46 386 адамды құрады (республикадағы барлық украин халқының 29,1%), ал басқа ұлт өкілдері – 8 634 адам. Үйде сөйлейтіндердің саны 8 055-ке жетті.
According to the 1999 Belarusian census, Ukrainian as a native language was indicated by 42.9% of the Ukrainians of the Republic of Belarus, who according to the same census numbered 237 thousand. According to the 2009 Belarusian census, Ukrainian was the native language for 51,039 people (0.54% of the country's population, 3rd place after Belarusian and Russian). Ukrainians among those who indicated Ukrainian as their native language were 46,403 (29.2% of the total Ukrainian population of the republic), and representatives of other nationalities — 4,636. Those speaking it at home made up 6,279. According to the 2019 Belarusian census, the number of people who indicated Ukrainian as their mother tongue increased to 55,020 (0.58% of the country's population, 3rd place). Ukrainians among those who indicated Ukrainian as their native language were 46,386 (29.1% of the total Ukrainian population of the republic), and representatives of other nationalities — 8,634. The number of those speaking it at home increased to 8,055.
Молдова
2004 жылғы Молдова халық санағы бойынша украин тілі 186 394 адамның ана тілі болды (ел халқының 5,51% -ы, молдаван, румын және орыс тілдерінен кейін 4-орын). 130 114 адам (Молдова Республикасы халқының 3,85%) әдетте украин тілінде сөйлейтінін көрсетті. 2014 жылғы Молдова халық санағы бойынша украин тілін ана тілі ретінде көрсеткендердің саны 107 252 адамға дейін азайды (ел халқының 3,82%, молдаван, румын, орыс және гагауз тілдерінен кейін 5-орын), ал украин тілін жиі қолданатындардың саны 73 802 адамға дейін азайды (ел халқының 2,63%).
According to the 2004 Moldovan census, Ukrainian was the native language of 186,394 people (5.51% of the country's population, 4th place after Moldovan, Romanian, and Russian). 130,114 people (3.85% of the population of the Republic of Moldova) indicated that they usually speak Ukrainian. According to the 2014 Moldovan census, the number of people who indicated Ukrainian as their mother tongue decreased to 107,252 (3.82% of the country's population, 5th place after Moldovan, Romanian, Russian, and Gagauz), and the number of people who frequently speak Ukrainian decreased to 73,802 (2.63% of the country's population).
Румыния
2002 жылғы Румыния халық санағы бойынша 57 407 адам (Румыния халқының 0,26% -ы, румын, венгр және цыған тілдерінен кейін 4-орын) украин тілін ана тілі деп көрсеткен, олардың 33 506-сы Марамуреш округының және 8 497-сі Сучава округының тұрғындары болды. 2011 жылғы Румыния халық санағы бойынша украин тілін ана тілі деп көрсеткендердің саны 48 910-ға дейін азайды (ел халқының 0,24% -ы, 4-орын), олардың 30 548-і Марамуреш округының және 6 097-сі Сучава округының тұрғындары болды. 2021 жылғы Румыния халық санағы бойынша украин тілін ана тілі деп көрсеткендердің саны 40 861 адамға дейін кеміді (ел халқының 0,21% -ы, 4-орын), олардың 25 446-сы Марамуреш округының және 5 822-сі Сучава округының тұрғындары болды.
According to the 2002 Romanian census, 57,407 people (0.26% of Romania's population, 4th place after Romanian, Hungarian, and Roma) indicated Ukrainian as their mother tongue, of whom 33,506 were residents of the Maramureș County and 8,497 of the Suceava County. According to the 2011 Romanian census, the number of people who indicated Ukrainian as their mother tongue decreased to 48,910 (0.24% of the country's population, 4th place), of whom 30,548 were residents of the Maramureș County and 6,097 of the Suceava County. According to the 2021 Romanian census, the number of people who indicated Ukrainian as their mother tongue decreased to 40,861 (0.21% of the country's population, 4th place), of whom 25,446 were residents of the Maramureș County and 5,822 of the Suceava County.
Ресей
2002 жылғы Ресей халық санағына сәйкес, Ресей Федерациясындағы 1 400 576 немесе 47,59% украиндықтар орыс тілінен өзге тілдерде сөйлей алатынын көрсетті, олардың ішінде 1 267 207 адам украин тілінде сөйлей алатынын атап өтті. Украина тілінде сөйлей алатындардың жалпы саны 1 815 210 адамды құрады (орыс, ағылшын, татар және неміс тілдерінен кейін 5-орын). 2010 жылғы Ресей халық санағы бойынша, украин тілінде сөйлей алатынын мәлімдеген адамдардың саны 1 129 838-ге дейін азайды. Бұған қоса, 499 466 адам украин тілін ана тілі ретінде көрсетті. 2021 жылғы Ресей халық санағы, Ресейге қосылған Қырымда да өткізілді, оған сәйкес украин тілінде сөйлейтіндердің саны 627 106-ға дейін төмендеді (9-орын). Күнделікті өмірде оны қолданатындардың саны 208 854 адамды құрады (23-орын). 294 952 адам украин тілін өздерінің туған тілі екенін хабарлады (21-орын).
According to the 2002 Russian census, 1,400,576 or 47.59% of Ukrainians in the Russian Federation indicated that they can speak languages other than Russian, of whom 1,267,207 indicated that they could speak Ukrainian. The total number of people who reported being able to speak Ukrainian was 1,815,210 (5th place after Russian, English, Tatar, and German). According to the 2010 Russian census, the number of people who reported being able to speak Ukrainian decreased to 1,129,838. Additionally, 499,466 people identified Ukrainian as their mother tongue. According to the 2021 Russian census, which was also conducted in the Russian annexed Crimea, the number of those who reported speaking Ukrainian decreased to 627,106 (9th place). Those who reported using it in everyday life were 208,854 (23rd place). 294,952 reported that Ukrainian was their native language (21st place).
Бразилия
Бразилиялық украиндардың көпшілігі Бразилияда 4-5 ұрпақ бойы өмір сүріп, Украинаны көргендері аз болса да, олар өз тілдері мен мәдениетін Парана штатының ауылдық аймақтарында үлкен дәрежеде сақтап қалды. Бұл, негізінен, украин шіркеулерінің қаһарлы еңбегінің нәтижесінде мүмкін болды. Отарларда немесе шаруашылық қоныстарында тұратын адамдар арасында украин тілі үйде, шіркеуде және қоғамда кеңінен қолданылады. Бүгінде украин балалары мектепке бармағанша португал тілінде сөйлей алмайтын жағдай да кездеседі. Украин тілінің күнделікті тілде кеңінен қолданылуына қарамастан, оқу мен жазу білімі шектеулі, украин халқының 50% астамы украин тілінде жаза алмайды. Украинадан алыс болғандықтан, Бразилиядағы украиндар тілдің 100 жыл бұрынғы Галициялық немесе «Жоғарғы Днестр» диалектісінде сөйлейді. Қызметтердің 90 пайызы украин тілінде өткізіледі (керісінше, Бразилиядағы 700 мың этникалық поляктардың арасында поляк тілін тек екі шіркеу ғана қолданады). Португал тілі тек ең жас ұрпақ – он бес жасқа толмағандар арасында ғана кеңінен қолданыла бастады. Ал қалалық аймақтардағы жағдай мүлдем басқаша. Қалаларда украиндар бразилиялық мәдениетке сіңіп, португал тілін қабылдауға бейім.
Although most Brazilian Ukrainians have lived in Brazil for 4 5 generations and few have ever seen Ukraine, they have preserved their language and culture to a large degree in rural Paraná state. This has largely been due to the colossal efforts of the Ukrainian Churches. Among those who live in the colonies, or agricultural settlements, Ukrainian is widely spoken at home, in church, and the community, and today it is not uncommon for Ukrainian children to be unable to speak the Portuguese language until they begin school. Despite the Ukrainian language's widespread use in everyday speech, the ability to read and write is more limited, with over 50% of the Ukrainian population being unable to write in the Ukrainian language. Due to isolation from Ukraine, the Ukrainians of Brazil speak a 100 year old form of the language's Galician or "Upper Dniestrian" dialect. Ninety percent of Church services are conducted in the Ukrainian language (in contrast, among the 700,000 ethnic Poles in Brazil only two churches use the Polish language). The Portuguese language has only come into wide use in the youngest generation — those who are younger than fifteen years old. The situation in urban areas is quite different. In the cities, Ukrainians tend to become assimilated into Brazilian culture and adopt the Portuguese language.
Канада
Канадада «украинофон» термині украин тілінде сөйлейтін адамдарды жалпы украин текті канадтықтардан ажырату үшін қолданылады. Ол жергілікті канадтық украин диалектісінің де, стандартты украин тілінің де сөйлеушілерін қамтиды. Көптеген украин канадтықтары Солтүстік Американың басым бөлігімен сіңісіп, ағылшын тілінде сөйлейді. Канада мен Квебек тілдік саясатының терминологиясында олар «англофон» деп есептеледі, бірақ кейбір украин канадтықтары «франкофон» (француз тілінде сөйлейтін) болуы мүмкін. Егер украин тілі адамның ана тілі болса, онда ол «аллофон» (ағылшын немесе француз тілінде сөйлемейтін) деп саналады. Сондықтан, Квебектегі украинофон да аллофон болып табылады.
In Canada the term Ukrainophone is also used to differentiate Ukrainian language speakers from ethnically Ukrainian Canadians in general. It refers to speakers of both the local Canadian Ukrainian dialect and Standard Ukrainian. Most Ukrainian Canadians are assimilated to the North American majority and speak English. In the nomenclature of Canadian and Quebec language politics, this makes them Anglophones, but some Ukrainian Canadians may also be Francophones (French speakers). If Ukrainian is a person's mother tongue then they are considered "allophone" (neither English nor French speaking). Therefore, a Ukrainophone in Quebec is also an allophone.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы украинотілділердің көп бөлігі Нью-Йорк қаласының және Балтимор, Мэриленд штатының белгілі бір аудандарында қоныстанған. 2018 жылы АҚШ-тағы украин диаспорасының саны 1 миллионға жетті.
The overwhelming majority of Ukrainophones in the United States reside in select areas of New York City and Baltimore, MD. In 2018 the number of Ukrainian diaspora in the US reached 1 million.