Кіріспе
Aero L 159 ALCA – бұл Чехияда Aero Vodochody компаниясы өндіретін, бір орындық L 159A және екі орындық L 159B нұсқаларында жасалған, дыбыс жылдамдығынан төменгі жеңіл соғыс ұшағы және озық жаттығу ұшағы. Ол Aero L 59 Super Albatros жаттығу ұшағынан туындаған, ал ол өз кезегінде Aero L 39 Albatros ұшақтарының сериясынан дамытылған. L 159 ұшағын әзірлеу 1993 жылы кеңес кезеңінен қалған түрлі жауынгер ұшақтарын қазіргі заманғы, Чехияда жасалған ұшақтармен алмастыру мақсатымен басталды; артық шығындардан сақтану үшін жаңадан жобалаудан бас тартылды. Дамуға Чехия үкіметі қолдау көрсетті және Чехия Әуе күштерін жабдықтау үшін шамамен 50 миллиард CZK сомасына 72 L 159A бір орындық ұшақтар тапсырыс берді. 1998 жылы Boeing компаниясы жобаның және Aero Vodochody-нің стратегиялық серіктесіне айналды. 1997 жылдың 4 тамызында L 159 алғашқы сынақ ұшуын жасады; 2000 жылдың 10 сәуірінде алғашқы өндірістік ұшақ Чехия Әуе күштеріне тапсырылды. Ұшақ түрінің одан әрі дамуы, әсіресе екі орындық L 159 модельдері бойынша жүргізілді. 2003 жылы бюджеттік шектеулерге байланысты Чехияның 72 L 159A ұшақтан тұратын паркі 24-ке дейін қысқартылды. Бірнеше жыл сақтаудан кейін Чехия үкіметі пайдаланылмаған ұшақтардың көп бөлігін әскери және азаматтық операторларға, атап айтқанда Ирак Әуе күштеріне және Draken International компаниясына қайта сатты. L 159 ұшағы Ирак Әуе күштері тарапынан Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИМ) бүлікшілеріне қарсы белсенді түрде қолданылды. Draken компаниясының қызметінде L 159 ("Honey Badger" деген лақап атымен белгілі) ұшқыштарды даярлау үшін қарсыласушы ұшақ ретінде пайдаланылды. 2007 жылдан бері алты L 159A ұшағы T1 оқу-жаттығу ұшақтарына қайта жабдықталды. 2017 жылы Aero Vodochody ұшақ түрін қайтадан өндіруді ресми түрде бастады және Ирак Әуе күштері үшін жаңадан салынған L 159T1 ұшағын таныстырды; сонымен қатар, Чехия Әуе күштері L 159T2 екі орындық ұшақтарын алу процесінде болды.
Даму
1989 жылғы "Кепіртпелік революциядан" кейін Чехословакия президенті Вацлав Гавел Чехословакияның қорғаныс өнеркәсібін демобилизациялауды жариялады. Дегенмен, 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін, чехиялық Aero Vodochody компаниясы L 39 Albatros негізгі конструкциясын экспорттық мүмкіндіктерді арттыру мақсатында дамытуды жалғастырды. Нәтижесінде пайда болған L 39MS, кейіннен L 59 Super Albatros деп аталды, қуатты турбовентиляторлық қозғалтқышпен, жетілдірілген авионикамен жабдықталды және Мысыр мен Тунис елдеріне көптеп сатылды. 1993 жылы чехиялық әскери сарапшылар тобы ескірген советтік ұшақтарды алмастыру үшін жаңа, отандық истребитель жасау жобасын бастады. 1994 және 1997 жылдар аралығында Aero Vodochody компаниясында жүргізілген L 159 ALCA техникалық дамуы негізінен L 59 ұшақ фюзеляжіне негізделген, батыстық қозғалтқыш, авионика және қару жүйелерін пайдаланған бір ғана екі орындық L 159 прототипін құрастырудан тұрды, ал авионика интеграторы ретінде Rockwell Collins (кейін Boeing) тағайындалды. 1995 жылы чехия үкіметі шамамен 50 миллиард чех тікесіне бағаланатын 72 L 159A бір орындық ұшаққа үлкен тапсырыс берді. Келісімшарт 1997 жылдың 4 шілдесінде қол қойылды. Ұшақтардың саны сол кездегі чехиялық әуе күштерінің мөлшеріне сәйкес есептелді, МиГ-23БН және Су-22 истребитель-бомбардировщиктері мен Су-25 шабуылдық ұшақтарын алмастыру қажеттілігі ескерілді. Жобаның жоғары құнына байланысты, чехия үкіметі 1998 жылдың мамыр айында стратегиялық серіктес – Boeing компаниясын Aero Vodochody компаниясымен бірлесіп жұмыс істеуге шақырды. L 159 прототипінің (5831, "376 white") алғашқы ұшуы 1997 жылдың 2 тамызында екі орындық нұсқада өтті. 1998 жылдың 18 тамызында бір орындық L 159A прототипі (5832, "356 white") алғаш рет ұшты; ол чехиялық тапсырыс берушілердің техникалық талаптарына сәйкес жасалды. 2000 жылдың 10 сәуірінде L 159A-ның алғашқы партиясы чехиялық әуе күштеріне жеткізілді. 2004 жылдың қазан айында чехия үкіметі Aero Vodochody компаниясын жекешелендіру қажеттігін жариялады, ал Boeing компаниясы L 159 және компанияға қатысудан бас тарту туралы шешім қабылдады. 2006 жылдың қазан айында Aero Vodochody Penta Investments компаниясына сатылды. 2009 жылы Aero Vodochody V Dot Systems компаниясын (Boeing компаниясынан бөлініп шыққан) L 159 авионикасының интеграторы ретінде таңдады. V Dot Honeywell көпфункционалды дисплейлерін (MFD) алмастырып, жаңа функцияларды қолдау үшін миссиялық процессорларды жаңартады. 2017 жылдың 31 наурызында, соңғы чехиялық әуе күштерінің үлгісін тапсырғаннан кейін L 159 өндірісінің 13 жылдық үзілісінен кейін Aero Vodochody өндірісті қайта бастау рәсімін өткізді; Ирак әуе күштеріне арналған жаңа L 159 ұшағы көрсетілді. Бұл жаңадан құрастырылған ұшақтар бірнеше жақсартуларға ие болды, мысалы, "ылғал қанат" және ұшу ұзақтығының артуы; сол кезде одан әрі жетілдіру жұмыстары да жүргізіліп жатты. Компания Аргентинамен L 159 тақырыбы бойынша келіссөздер жүргізген, оның ішінде елде құрастыру желісін құру мәселесі де қарастырылған. Ұшақ 28 кН ең жоғары итермелі күшке ие Honeywell/ITEC F124 GA 100 турбовентиляторлық қозғалтқышымен жабдықталған. Шамамен 2000 литр отын сегіз ішкі бакта (алтауы фюзеляжда, екеуі қанат ұштарында) және төрт сыртқы құлау багында (екі 500 л және екі 350 л бак) қанаттар астында сақталады. Жеңіл брондалған пилот кабинасы VS 2B катапульталық кресломен жабдықталған, ол ұшқышты нөлдік биіктікте және нөлдік жылдамдықта катапульттауға мүмкіндік береді. MIL STD 1553 деректер шинасына негізделген ұшақтың авионикасы Selex навигациялық және шабуылдық кешенін, сақиналы лазерлік гироскопты негіздеген инерциялық навигациялық жүйені (INS) және жаһандық позициялық жүйені (GPS) қамтиды. Ұшу деректері FV 3000 бас дисплейінде (HUD) және екі көпфункционалды дисплейде (MFD) көрсетіледі. Байланыс Collins ARC 182 трансиверлері арқылы қамтамасыз етіледі. L 159-дың өзін-өзі қорғауын Sky Guardian 200 радарлық ескерту қабылдағышы (RWR) және Vinten Vicon 78 сериясы 455 сабан және жалын таратушы қамтамасыз етеді. L 159A және T2 нұсқалары барлық ауа райында, күндіз және түнгі операциялар үшін итальяндық FIAR Grifo L көп режимді Допплер радарымен жабдықталған. L 159-дың барлық нұсқалары жалпы жеті ілмек нүктесімен жабдықталған (бір фюзеляж астында және алты қанат астында), олар 2,340 кг-ға дейін сыртқы жүктемелерді тасымалдауға қабілетті. Ұшақ басқарылмайтын бомбалар мен зымыран шанақтарынан бастап, ауадан жерге және ауадан ауаға бағытталған зымырандармен немесе әуеде барлау немесе электрондық соғыс жүргізуге арналған арнайы құрылғылармен жабдықталуы мүмкін. Мысалы, ол AN/AAQ 28(V) LITENING сияқты жетілдірілген нысананы табу модульдерін тасымалдауға қабілетті. 2016 жылдың 1 маусымында Aero Vodochody чехиялық әуе күштерінің 16 L 159 ұшағының бастапқы партиясын жаңарту туралы тапсырыс алды.
Испания
2009 жылы Испанияның EADS CASA компаниясы Чехия Әскери Әуе Күштерімен (CzAF) төрт CASA C 295 ұшағын үш L 159A, екі L 159T1 және 130 миллион евроға айырбастады. Кейін EADS CASA компаниясы екі L 159T1 ұшағын Чехия Республикасына C 295M жеткізілген кезде CzAF-тың қарсы шаралар талаптарына сай келмегендігіне байланысты өтемақы ретінде қайтарды. EADS CASA компаниясы бұл мәселені үш жылдан кейін шешіп, қалған үш L 159A ұшағын Lewis Fighter Fleet LLC компаниясына қайта сатты.
Америка Құрама Штаттары
2014 жылы АҚШ әскерилерімен ұшқыштар даярлау бойынша ынтымақтастық жасайтын Draken International Inc. компаниясы 21 Чехияның бұрынғы L 159 ұшағын сатып алу процесінде екендігі мәлім болды. Бұл келісім "Дрейкен Интернешнл" компаниясын әлемдегі ең ірі жеке әуе күштеріне айналдырды. Aero Vodochody компаниясы 2015 жылдың 30 қыркүйегінде компанияға алғашқы L 159 ұшағын тапсырды. Draken International компаниясы АҚШ Әуе күштері мен Ұлыбритания Корольдік Әуе күштерімен келісім шарттарына қол қойып, L 159 ұшақтарын ұшқыштарды оқыту үшін қарсыласушы ұшақтар ретінде пайдалануға мүмкіндік алды. Lewis Fighter Fleet LLC жеке компаниясы да үш L 159A ұшағын өз мақсаттары үшін пайдаланады. Бұрын EADS CASA-ға тиесілі болған бұл ұшақтар 2013 жылдың шілдесінде компанияға барлық жағдайларда, күндіз және түнгі уақытта орындауға арналған операциялар үшін сатып алынды. Ол НАТО стандарттарына сәйкес келетін кең ауқымды қару-жарақтарды, соның ішінде ауадан ауаға және ауадан жерге зымырандарды, лазерлік басқарылатын бомбаларды тасымалдауға қабілетті. L 159A Чехия және Ирак әуе күштерінде қолданыста жүр. Чехияның әуе күштері екі түрлі конфигурацияны пайдаланады: Honeywell 4x4 дюймдік MFD немесе Vdot 5x6.7 дюймдік MFD. Авионикалық жаңартулар V Dot Systems Inc. компаниясымен әзірленген. L 159E ALCA – Draken International компаниясында қолданылатын L 159A ұшағының экспорттық атауы. F/A 259 – жауынгерлік қабілеті бар нұсқасы алғаш рет 2018 жылдың 16 шілдесінде Фарнборо әуе көрмесінде таныстырылды. Израиль аэроғарыш өнеркәсібімен бірлесіп әзірленген және Honeywell F124 GA 100 қозғалтқышымен жабдықталған. Ұшақ АҚШ Әуе күштерінің Жеңіл шабуыл / Қарулы барлау бағдарламасына ұсынылған.
L 159EThe L 159E ALCA is the export designation of L 159A in service with Draken International. F/A 259Combat capable variant first unveiled at the Farnborough Airshow on 16 July 2018. Developed in collaboration with Israel Aerospace Industries and powered by a Honeywell F124 GA 100 engine. The aircraft is pitched for the U. S. Air Force Light Attack/Armed Reconnaissance program.
Екі орындық
L 159B, сондай-ақ L 159B Albatros II деп те аталады, екі орындық нұсқасы, негізінен, жоғары деңгейдегі және операциялық/жетекші ұшқыштарды даярлауға арналған. L 159B конфигурациясы клиенттердің жеке талаптарына сәйкес келуі мүмкін және негізгі оқуға, сондай-ақ әуеден жерге, патрульдеу және барлау міндеттерін қоса алғанда, жауынгерлік тапсырмаларға бейімделуге болады. 2002 жылдың 23 шілдесінде Чехия әскері алғашқы екі L 159B ұшағын сатып алу туралы ниет хатына қол қойды. Дегенмен, бюджеттік шектеулерге байланысты мәміле орындалмады. Бір-бір прототипі Aero Vodochody компаниясымен L 159T2X демонстрациялық үлгісіне қайта жабдықталды. Ұшақтың таңбалауы 2015 жылдың 14 желтоқсанында өзгертілді. L 159T1 – Чехия және Ирак әуе күштері қолданатын екі орындық оқушы ұшақ. Барлық L 159T1 (Ирак әуе күштері үшін жаңадан салынған бір L 159T1-ден басқа) сақтаудан алынған, өзгертілген L 159A ұшақтары. L 159A-дан айырмашылығы, олардың әр кабинесінде бір ғана MFD және радар жоқ. L 159T1 S/N 6069 алғашқы рейсін 2007 жылдың 8 наурызында жасады, ал төрт ұшақтың алғашқы партиясы 2007 жылдың 23 қарашасында Чехия әуе күштеріне тапсырылды. 2010 жылдың тамызында және желтоқсанында тағы екі ұшақ жеткізілді. L 159T1 S/N 6069 2015 жылдың 30 маусымында Aero Vodochody компаниясына, Ирак әуе күштеріне үш L 159A және бір L 159T1 ұшағын тапсыруды қамтитын Ирак келісім-шартының аясында берілді. L 159T2 – толық жауынгерлік мүмкіндіктерге ие, екі орындық оқушы ұшақ, сақталған L 159A ұшақтарының фюзеляждарынан жасалған. L 159T1-мен салыстырғанда, оның жаңадан өндірілген компоненттерінің үлесі жоғары және Grifo L радары орнатылған.
Тек бағалауды жүзеге асыратын операторлар
Венгрияның Әуе күштері – 2008 жылдан 2010 жылға дейін жалға алынған бір L 159B. Ирландияның Әуе корпусы – L 159A жеңіл шабуыл эскадрильясының алты Fouga CM.170 Magisters ұшағын ауыстыру мақсатында бағаланды. Чехия Ирландияға егер алты L 159A сатып алса, 3 L 39ZA ұшағын тегін беруді ұсынды. Ирландия үкіметі бұл ұсыныстан бас тартты.
Әлеуетті операторлар
2023 жылдың 11 мамырында Чехия президенті Петр Павел радио сұхбатында Украинаға L 159 ұшағын ұсынды. Чехия үкіметінің шешіміне байланысты, президент Павел: "Украинаға L 159 ұшақтарын беруді қарастыруға болады. Бұл ұшақтар тікелей жауынгерлік қолдау ретінде Украинаның қарсы шабуылында маңызды көмек көрсетуі мүмкін" деді. Олар сонымен қатар AIM 9 Sidewinder зымырандары, AIM 120 AMRAAM, AGM 65 Maverick, GBU 12 Paveway II және GBU 16 Paveway II лазерлік басқарылатын бомбалар сияқты батыстық қару-жарақтарды тасымалдай алады. Бұл чехиялық ұшақ болғандықтан, басқа елдердің келісімі қажет емес. Бұл сондай-ақ Украина Әскери-әуе күштері қолданатын Aero L 39 Albatros ұшағынан жаңартылған нұсқа болып табылады.