Кіріспе

Рим императоры Августтың әйелі және император Тиберийдің анасы Ливия Друсила (30 қаңтар 59 б.д. – 29 ж.) – 27 б.д.ж. - 14 ж. аралығында Рим императорының әйелі болды. 14 жылы Юлиан әулетіне ресми қабылдануынан кейін Юлия Августа деп аталды. Ливия сенатор Маркус Ливий Друз Клавдиан мен оның әйелі Альфидияның қызы еді. Ол б.д. 43 жылы Тиберий Клавдий Неронға үйленді, олардан Тиберий мен Друсс есімді екі ұлы болды. Б.д. 38 жылы Тиберий Клавдий Нероннан ажырасып, саяси қайраткер Октавианға үйленді. Сенат 27 б.д.ж. жылы Октавианға Август атағын берді, осылайша ол император атанды. Содан кейін Ливия Рим император қызы болды. Ол күйеуінің сенімді кеңесшісі болды және Августтың бірнеше туысының, соның ішінде немересі Агриппа Постумның өліміне қатысы бар деген қауесет тарады. 14 жылы Август қайтыс болғаннан кейін Тиберий император болды. Ливия императордың анасы ретінде саяси ықпалын сақтап, 29 жылы қайтыс болды. Ол император Клавдийдің әжесі, император Калигуланың шөбересі және император Неронның шөпшешесі болды. 42 жылы Клавдий Ливияны құдай деп жариялады және оның Августа титулын мойындады.

Тиберий Клавдий Неронның тууы және алғашқы үйлену

Ливия Друзилла б.з.б. 59 жылдың 30 қаңтарында Марк Ливий Друз Клавдиан мен оның әйелі Альфидияның қызы ретінде дүниеге келді. Оның есімінде жиі кездесетін Друзилла деген кішірек ат оның әкесінің бірінші қызы емес екенін көрсетеді. Оның Гай Ливий Друз есімді ағасы болған, және оның Ливия Пулхра есімді қызы болған. Оның әкесі сондай-ақ Марк Ливий Друз Либоны да асырап алды. Ол б.з.б. 43 жылы тұрмысқа шықты. Әкесі оны Юлий Цезарьдің өлтірушілерімен бірге Октавианға қарсы күрескен, патриций тегінен шыққан Тиберий Клавдий Неронға үйлендірді. Оның әкесі Филиппи шайқасында Гай Кассий Лонгин мен Марк Юний Брутпен бірге өзін-өзі өлтірді, бірақ оның күйеуі Марк Антоний мен оның інісі Луций Антоний атынан Октавианға қарсы күресін жалғастырды. Оның тұңғыш баласы, болашақ император Тиберий, б.з.б. 42 жылы дүниеге келді. 40 жылы Перузия қоршауынан кейін Октавианның жазалау шараларынан қашу үшін отбасы Италиядан қашуға мәжбүр болды. Олар Сицилиядағы базасынан Екінші Триумвиратқа қарсы шыққан Помпей Магнустың ұлы Секст Помпейге қосылды. Кейін Ливия, оның күйеуі Тиберий Нерон және екі жасар ұлы Тиберий Грекияға көшіп кетті.

Августтың әйелі

Триумвират пен Секст Помпейдің ізбасарлары арасында бейбітшілік орнағаннан кейін жалпы кешірім жарияланды, және Ливия Римге оралды, онда ол 39 жылғы қаңтарда Октавианмен жеке таныстырылды. Ол кезде Ливияның болашақ император Тиберий деген ұлы болды, сондай-ақ екінші баласы – Нерон Клавдий Друз (кейде Үлкен Друз деп те атайды) күтіп жатқан болатын. Аңыз бойынша, Октавиан Скрибонияға үйленгеніне қарамастан, оған бірден ғашық болды. Октавиан Скрибониядан б.з.д. 39 жылғы 30 қазанда ажырасты, дәл сол күні Скрибония оның қызы Юлияның тууына себеп болды. Шамамен сол кезде, Ливия алты айлық жүкті болғанда, Тиберий Клавдий Неронды Октавиан Ливиядан ажырасуға көндірді немесе мәжбүр етті. 14 қаңтарда бала дүниеге келді. Август пен Ливия 17 қаңтарда некелесіп, дәстүрлі күту мерзімінен бас тартты. Ливиямен үйленген күні Октавианға болжамды белгі келді – лавр бұтағын аузында ұстаған ақ тауық Ливияның қолына түсті, бұл оның құнарлылығының белгісі ретінде түсіндірілді, өйткені ол Неронмен некелескен екі жылдың ішінде екі ұл тудырған. Бұл таңғаларлық болды, себебі Августтан алғашқы жүктілігінен кейін (өлі туған баламен аяқталды) ол енді бала көтере алмады. Тиберий Клавдий Нерон тойға қатысып, оны "әкесі қалағандай" үйлендірді. Октавианның ісіне патриций Клавдийлердің маңызы және Клаудий Неронның саяси амандығы осы дауылды одақтың көбірек ұтымды түсіндірмесі болуы мүмкін. Дегенмен, Ливия мен Август келесі 51 жыл бойы некеде болды, бірақ олардың бірден-бір түсік тастаудан басқа балалары болмады. Ол әрқашан күйеуінің сенімді кеңесшісі ретінде мәртебеге ие болды, басқалардың атынан өтініш білдіріп, оның саясатына әсер етіп, патер familias үстемдік еткен мәдениетте римдік әйел үшін ерекше рөл атқарды. Осы жылы Ливияның туған күніне арналған "Ара Пацис Аугуста" ескерткіші салынды. Тиберий б.з.д. 11 жылы Августтың қызы Юлияға үйленді және б.з. 4 жылы Августтың мұрагері ретінде қабылданды. 23 жылы Марцелдің өліміне Ливияның қатысы бар деген қауесет тарады. Августтың ұлдары мен мұрагерлері ретінде қабылдаған Маркус Випсаниус Агриппаның екі үлкен ұлы қайтыс болғаннан кейін, қалған Агриппа Постум Тибериймен бірге асырап алынды, бірақ кейіннен Агриппа Постум жер аударылып, ақырында өлтірілді. Тацит Ливияның бұл өлімдерге толыққанды кінәсіз емес екенін айтады, ал Кассиус Дио да осындай аңыздарды атап өтеді. Тацит пен Кассиус Дионың айтуынша, Ливия Августты жаңа өрікпен улап өлтірді деген болжам бар, бірақ қазіргі тарихшылар бұл жайтқа күмәнмен қарайды. Августтың немересі – кіші Юлия. Б.з. 1-14 жылдары оның күйеуі Люций Эмилий Паулус бүлікші ретінде атқыланды. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, Юлияның жер аударылуына себеп оның зина жасауы емес, Паулустың бүлігіне қатысы болды. Тацит Ливияның өгей қызының отбасына қарсы сөз байласып, оларды құртқанын айтады. Юлия б.з. 29 жылы, ол 20 жыл бұрын жер аударылған аралда қайтыс болды.

Августтан кейінгі өмір, өлім және соңынан

Август 14 жылдың 19 тамызында қайтыс болды, жақын арада сенат оны құдай деп жариялады. Өсиетімен ол мүлкінің үштен бірін Ливияға, ал қалған екі бөлігін Тиберийге қалдырды. Сондай-ақ, ол оны Юлий әулетіне қабылдап, Августа деген құрметті атақ берді. Бұл Ливияға күйеуінің өлімінен кейін мәртебесі мен билігін Юлия Августа деген жаңа есіммен сақтауға мүмкіндік берді. Тацит пен Кассий Дио Августы Ливия улағандығы туралы әңгімелер тарағанын жазды, бірақ олар көбінесе әулеттің саяси жаулары таратып, қаскөйлікпен жасалған өтіріктер деп есептеледі. Осы әңгімелердің ең танымалдарының бірінде Ливия Августың тек бақшасынан жаңа терілген инжір жеуін қадағалағандықтан, асханада оның тағамын улай алмады, сондықтан ол әрбір жемісті умен майлап, оны жемес бұрын улап қойды делінеді. Рим империясы дәуірінде римдік бақтарда өсірілген инжірдің бір түрі Ливиана деп аталды, мүмкін, оның шамадан тыс бағбандық қабілеттеріне байланысты немесе осы әңгімеге ишара ретінде. Біраз уақыт бойы Ливия мен оның ұлы Тиберийтің арақатынасы жақсы болды. 20 жылы оған қарсы сөйлеу мемлекеттік қылмысқа айналды, ал 24 жылы ол анасына Весталь діңгектері арасында театр орыны берді. Ливия Римде ресми емес, бірақ шынайы билікке ие болды. Ақырында Тиберий анасының саяси мәртебесіне наразы болды, әсіресе оның оған тақ бергені туралы ойға. Өкім билігінің басында Тиберий Сенат оған бергісі келген «Отан анасы» (Mater Patriae) атағына вето қойды, Августқа «Отан әкесі» (Pater Patriae) атағы берілгендей. Сондай-ақ, ол Германды өлтірді деген күдікпен айыпталған және Ливияның араласуы арқасында құтқарылған Мунция Планцинаға да қатысты. (Планцина 33 жылы Ливияның өлімінен кейін тағы да кісі өлтіргені үшін айыпталып, өзін-өзі өлтірді.) 22 жылғы хабарламада Юлия Августа (Ливия) Августқа арнап Римнің орталығында мүсін қойғаны және тіпті Тиберийдің есімінен бұрын өзінің есімін жазғаны айтылады. Ежелгі тарихшылар Тиберийдің Каприге кетуінің себебін анасына шыдай алмауымен байланыстырады. Тацит жазғандай, 22 жылға дейін «ана мен бала арасында шынайы келісім немесе жақсы жасырылған жек көрушілік болды»; Дио оның билікке келген кезде Тиберийдің оны шын жүректен жек көргенін айтады. 22 жылы ол ауырып қалды, Тиберий онымен бірге болу үшін Римге асықты. Светоний оған қосымша қорқынышты егжей-тегжейлі мәліметтер қосты: «Ол бірнеше күннен кейін қайтыс болды, ол оның оралуын күтіп, соңында мәйіттің жағдайы оны жерлеуді қажет етті». Ол сондай-ақ, бұл оның өзінің тілегіне сәйкес келеді деп мәлімдеп, оған құдайлық құрмет көрсетуге қарсы болды. Кейіннен ол Сенат оған өлімінен кейін берген барлық құрметтерге вето қойды және оның өсиетін орындаудан бас тартты. Августың ең танымал мүсіндерінің бірі (Prima Porta Augustus) вилланың жерінен табылған.

Тұлға

Әртүрлі жағымсыз әңгімелерді баяндайтын ежелгі дереккөздер Ливияны әдетте мақтаншақты және патшайымдық қасиеттері бар, императорлық күйеуіне адал әйел ретінде көрсетеді, ол оған лайықты серік болды, әрқашан салмақты және қадірлі болды. Ол әйел, ана, жесір және қара жесір рөлін шеберлікпен ойнады. Дио оның екі сөзін келтіреді: «Бірде, онымен кездескен жалаңаш ерлер өлім жазасына кесілуі мүмкін болғанда, ол пәк әйелге мұндай ерлердің мүсіндерден ешқандай айырмашылығы жоқ екенін айтып, олардың өмірін сақтап қалды. Біреу одан Августтың құрметін қалай жеңгенін сұрағанда, ол өзін ұқыпты түрде таза ұстағанын, оған ұнайтын нәрсені қуана жасағанын, оның істеріне араласпағанын және әсіресе, оның жақындарына құлақ салмай немесе назар аудармайтындықтан құрметке ие болғанын жауап берді». Бірақ уақыт өте келе, кейбіреулер жесірлікпен бірге өркөкіректік, билікке құмарлық және мәртебелілік белгілері көріне бастады деп ойлады. Ливия әрқашан Августтың құрметке толы атмосферасының басты иегері болды, ал Тиберий оны жек көретін («қадір-қасиетке деген терең жек көру», Тацит, Анналы 4.37). 24 жылы ол театрға барған сайын, Вестальдардың арасында орын оған резервтелген (Анналы 4.16), бірақ бұл оған қарағанда Вестальдарға көрсетілген құрмет болуы мүмкін (қ. Овидий, Тристия, 4.2.13f, Эпист. ex Понто 4.13.29f). Ливия балалары Тиберий мен Друздың тәрбиесінде маңызды рөл атқарды. 39/38 ж. Тиберийдің әкесі болған бірінші күйеуінен ажырасудағы оның рөліне назар аударылады. Бұл оқиғадағы оның рөлі белгісіз, сондай-ақ Августтың талабымен 12 ж. Тиберийдің Випсания Агриппинадан ажырасуында: ол жай ғана бейтарап немесе пассивті болды ма, әлде Цезардың қалауына белсенді түрде араласты ма. Бірінші ажырасу Тиберийді Октавианның үйінде тәрбиеленуші қалдырды; екіншісі Тиберийді ұзаққа созылған эмоционалдық жарақатпен қалдырды, өйткені ол династиялық себептермен сүйген әйелінен айырылуға мәжбүр болды.

Мұра

Римдік Ливия тайпасы оның құрметіне аталған.

Ежелгі әдебиетте

Ежелгі дереккөздердің барлығы Ливияның Августтың ең жақын серігі және кеңесшісі болғандығы туралы келіседі, бірақ оның ықпалының шегі оның саяси қарсыластарының оның әулетін қаралауға жасаған көптеген әрекеттеріне байланысты даулы болып келді. Императорлық құжаттарға қол жеткізген Суетонийдің айтуынша, Август Ливиямен талқылауға тиіс мәселелердің тізімін жазып, оның жауаптарын мұқият жазып алып, кейін қайта қарау үшін пайдаланған. Ал Тациттың "Анналдарында" Ливияның зор ықпалы көрсетілген, тіпті ол "қарт Августы толық бақылауда ұстаған, сондықтан оның жалғыз тірі немересін Планазия аралына жер аударған"; Тацит оны "анасы ретінде ұлт үшін, келіні ретінде Цезарь әулеті үшін нағыз апат" және "еркекке мойынсұнар әйел, бірақ үстем ана" деп сипаттайды. Ливияның суреті монеталар мен портреттер сияқты ежелгі бейнелеу өнерінде кездеседі. Ол б.з.б. 16 жылы провинциялық монеталарда бейнеленген алғашқы әйел болды, ал оның портреттері шашының стилінің өзгеруі арқылы хронологиялық тәртіпте анықталады. Оның заманауи детальдармен бейнеленуі, сол кездегі сәнге ұғынудан гөрі, идеалды римдік әйелді бейнелейтін саяси мәлімдеме болды. Ливияның суреті император Августтың әйелі және император Тиберийдің анасы рөлі арасындағы байланысты қамтамасыз еткен императорлық пропагандаға оның әсерін көрсететін портреттердің әртүрлі стильдерімен дамыды. Ежелгі мәтіндердегідей "сұлу әйел" ғана емес, Ливия римдік әйелдік қасиеттерді бейнелейтін қоғамдық образ, аналық фигура және, ақырында, оның ізгілігін көрсететін құдайға ұқсас бейнеге айналды. Ливияның қоғамдық ортада Pietas және Concordia сияқты әйелдік қасиеттер арқылы Республиканың жаңаруын бейнелеуі болашақ император әйелдерінің идеалды, құрметті аналар мен Римнің әйелдері ретінде бейнеленуіне үлкен әсер етті. Ливия Бона Дея храмын да қалпына келтірді. Ливия туралы Плиний Ескісі де айтқан, ол Пулчино шарабының жүзімдерін сипаттаған ("Vinum Pucinum" – бүгінгі таңда ең жақсы "Просекко"). Плинийдің сөзіне сүйенсек, бұл ерекше және сирек кездесетін шарап, Барколаның солтүстік-шығысындағы күнге толы беткейлерде өсіп, Prosecco немесе Duino (тарихи Castellum Pucinum маңындағы) жеріне қарайтын еді. Ол императрица Ливияның сүйікті шарабы болған. Ол бұл Vinum Pucinum-ды емдік қасиеттері үшін жақсы көрген, ал ұзақ өмірінің соңында (87 жасында) өзінің қарттығын оның тұтынуымен байланыстырып, оны "ұзақ өмір сүруге арналған эликсир" деп мақтаған.

Қазіргі әдебиетте

Роберт Грейвстің "Мен, Клавдий" атты танымал шығармасында, Тациттың ишараттарына негізделген, Ливия Макиавеллилік саясат шебері ретінде бейнеленеді. Республикалық үкіметтің қайтадан гүлденуіне ешқашан жол бермеуге мүкіндік іздеген, себебі ол оның жемқорлық пен азаматтық соғысқа алып келетініне сенді, және Тиберийді билікке жеткізуге, содан кейін оны сол билікте ұстап тұруға арналған ол Хулио-Клавдий әулетіндегі барлық өлім мен ұятқа қатысты, өмірінің соңына дейін. Өлім төсегінде ол жасаған барлық істері үшін тек құдайлық жазадан қорқады және немересі Клавдийден болашақта құдай статусын алуға уәде алады, бұл оған бақытты бір өмірді қамтамасыз етеді деп ойлайды. Дегенмен, оның бұл бейнесі империяның жалпы әл-ауқатына деген терең берілгендігімен теңгеріледі, ал оның амалдары оның асыл мұрат деп санайтын нәрсеге жету үшін қажетті қатыгездік ретінде ақталады: римдіктердің жалпы игілігі, тек қатаң императорлық билік астында ғана қол жетімді. Джон Мэддокс Робертстің "Құрбандықтың патшасы" атты әңгімесінде, оның SPQR сериясының бір бөлігінде, Ливия Юлия Ақсақалдың махаббаттарының біреуін өлтіруді тергеу үшін Дециус Метеллді жалдайды. Колин Маккалоудың "Антоний мен Клеопатра" романында Ливия күйеуінде қатты ғашық, айлакер және тиімді кеңесші ретінде суреттелген. Люк Девеништің "Рим императрицасы" романдары, "Қасқырлардың қонысы" (2008) және "Жылан ұясы" (2010) Ливияның өмірі мен заманы туралы фантастикалық әңгімеде басты кейіпкер ретінде бейнеленеді. Ливия Дэвид Вишарттың екі Маркус Корвин жұмбағында маңызды рөл атқарады: "Овидий" (1995) және "Герман" (1997). Ол Сеян (1998) еңбегінде қайтыс болғаннан кейін еске алынады.

Теледидар мен кинода

1968 жылы ITV телехикаясы "The Caesars" сериалдарында Ливия рөлін Соня Дрездель ойнады. 1976 жылы BBC телехикаясы "I, Claudius" сериалда Ливия рөлін Сиан Филлипс ойнады. Филлипс осы рөлді сомдағаны үшін BAFTA сыйлығын жеңіп алды. 2003 жылы "Imperium: Augustus" телефильмінде (серияның бірі) Ливия рөлін Шарлотта Рэмплинг ойнады. 2007 жылы HBO/BBC телесериалдарындағы "Римде" Ливия бейнесін Элис Хенли сомдады. 2021 жылғы Sky Atlantic сериалы "Domina" Рим принципатының қалыптасуын көрсетеді, онда Ливияның рөлі мен қарым-қатынастарына ерекше назар аударылады. Ол республиканы қалпына келтіруге әкесінің рухына қасиетті ант берген және осы мақсатта Гней Кальпурний Пизонмен бірлесіп, ұзақ мерзімді жоспар құрған болып көрсетіледі. Кішкентай Ливияны Медоу Нобрега, жасөспірім және бойжеткен Ливияны Надя Паркс, ал ересек Ливияны Касия Смутняк ойнайды.

Ұрпақтар

Августпен некесі тек бір жүктілікке әкелді, ол түсікпен аяқталды. Дегенмен, оның алғашқы күйеуі Тиберий мен Друздан туған ұлдары арқылы ол барлық Юлий-Клавдий императорларының, сондай-ақ кеңейтілген Юлий-Клавдий императорлық отбасының тікелей ата-анасы болды. 1. Тиберий Клавдий Нерон (Тиберий Юлий Цезарь Август), б.з.д. 42 – 37 ж., екі баласы болды:
А. Друз Юлий Цезарь, б.з.д. 14 – 23 ж., үш баласы болды:
I. Юлия Ливия, б.з.д. 14 – 43 ж., төрт баласы болды:
a. Гай Рубеллий Плаут, 33–62 ж., бірнеше баласы болды.
b. Гай Рубеллий Бланд.
c. Рубеллий Друз.
II. Тиберий Юлий Цезарь Нерон (Тиберий Гемелл), 19 – 37 немесе 38 ж., баласыз қайтыс болды.
III. Германник Гемелл, 19–23 ж., жас кезінде қайтыс болды.
B. Тиберилл, жас кезінде қайтыс болды.
2. Нерон Клавдий Друз, б.з.д. 38–9 ж., үш баласы болды:
A. Герман Юлий Цезарь, б.з.д. 15 – 19 ж., алты баласы болды:
I. Нерон Юлий Цезарь Герман, 6–30/31 ж., баласыз қайтыс болды.
II. Друз Юлий Цезарь Герман, 8–33 ж., баласыз қайтыс болды.
III. Гай Юлий Цезарь Август Германский (Калигула), 12–41 ж., бір баласы болды:
a. Юлия Друзилла, 39–41 ж., жас кезінде қайтыс болды.
IV. Юлия Агриппина (Агриппина Кіші), 15–59 ж., бір баласы болды:
a. Луций Домиций Аенобарб (Нерон Клавдий Цезарь Август Германский), 37–68 ж., бір баласы болды:
i. Клавдия Августа, 63 жылғы қаңтар–сәуір, жас кезінде қайтыс болды.
V. Юлия Друзилла, 16–38 ж., баласыз қайтыс болды.
VI. Юлия Ливилла, 18–42 ж., баласыз қайтыс болды.
B. Клавдия Ливия (Ливилла), б.з.д. 13 – 31 ж., үш баласы болды:
I. Жоғарыда көрсетілген Друз Юлий Цезардың балаларын қараңыз.
C. Тиберий Клавдий Цезарь Август Германский, б.з.д. 10 – 54 ж., төрт баласы болды:
I. Тиберий Клавдий Друз, жас кезінде қайтыс болды.
II. Клавдия Антония, шамамен 30–66 ж., бір баласы болды:
a. ұл, жас кезінде қайтыс болды.
III. Клавдия Октавия, 39 немесе 40 – 62 ж., баласыз қайтыс болды.
IV. Тиберий Клавдий Цезарь Британик, 41–55 ж., баласыз қайтыс болды.