Кіріспе

Грекияның Фива қаласында табылған жазулар

Фива тақташалары, Микен грек тілінде Linear B жазуымен жазылған, Грекияның Фива қаласында табылған. Олар Пиллостағы табылған заттармен бір дәуірдегі, Соңғы Эллада кезеңінің III B шағына жатады. 1963–64 жылдарғы зерттеулерде 21 фрагмент табылды; 1970 және 1972 жылдары тағы 19 тақташа табылды. Табылған заттармен байланысты Таяу Шығыс цилиндрлік мөрлерін пайдаланып, бүкіл архивтің жарияланған корпусының редакторлары енді Фивадағы Микен сарайы кешені – Кадмейонның қирауы мен осылайша тақташалардың жазылуын, олардың кейбіреуі кездейсоқ түрде атылған кезде әлі ылғалды болған, б.з.д. 1225 жылдан кейін деп белгіледі. Чадвик жүн алғандардың арасында Гера, Гермес және "Қарыңыз" деп аударылатын Потния сияқты үш грек құдайын анықтады. Ол Пиллоста да кездесетін "ко ма ве те я" сөзін де құдайдың аты ретінде қарастырды. Жақындағы жаңа жаңалықтарға дейін Фредерик Ахл φοινικήια γράμματα "Феникия" немесе "пальма жапырағы" (фоникс) әріптері туралы былай деді: "Кадмус Фиваға жазу әкелді, бірақ бұл жазу финикия алфавиті емес, сызықтық B еді".

Ашылу

Барлық қазба орындарынан алынған Микендік корпустың шамамен 5% құрайтын, 250-ге жуық қосымша бөлік, 1993-1995 жылдары Теба қаласының қазіргі археологиялық басқарушысы Василис Л. Аравантинос құтқару қазбалары кезінде Пелопиду көшесі мен "Арсенал" аумағында табылды. 1996 жылы Тебадағы 1963-1964 жылдардағы қазбалардан табылған бірнеше тас тақташалар мұражайда анықталды. Редакторлар көрсеткен "тақташалар" саны, шындығында, жаңылыстырады. Мысалы, Том Палайма мен Сара Джеймс жекелеген зерттеулерінде көрсеткендей, Fq сериясындағы "123 тақташа" - бұл бастапқыда 15-18 тақташаны құраған көптеген мәтін фрагменттері.

Жарияланым

Бельгиялық және итальяндық профессорлар мен филологтар Луи Годарт пен Анна Саккони осы тақташаларды жариялаумен жүктелді. Келесі жылдары олардың мазмұнына жасаған алғашқы сараптамалары, тақташалар жарияланғанда, 2001 жылы, микендік діні туралы жаңа көзқарас ашуы мүмкін екенін көрсетті. Бірақ, олардың жалпы мазмұны кейбір ғалымдарды көңілі толмады.

Қорытындылар

Фивадағы тақташалардың көпшілігінде құдайлар мен діни ғұрыптар туралы ақпарат кездеседі; ал қалғандарында түрлі тауарлардың мөлшері көрсетілген. Аталған орындарға сүйеніп, Фива сарайы бақылаған аймақтың шекарасын анықтауға болады: Фива сарайы Эвбея аралын бақылап, Аулисте портына ие болған. Тақташаларда бұрын Linear B жазуында кездеспеген бірнеше маңызды терминдер бар, мысалы, ra ke da mi ni jo /Lakedaimnijos/ – «Лакедемониялық (Спарталық) адам», немесе ma ka /Mā Gā/ – «Ана Гайя» (б.з.д. 5 ғасырында Фивада құрметтелген қасиетті әйел, мысалы, Эсхилдің «Фиваға қарсы жеті» трагедиясында айтылғандай). Сондай-ақ, ku na ki si /gunaiksi/ – «әйелдер үшін» сөзі «әйел» деген сөздің ерекше көлбеу түрін көрсетеді. Василис Л. Аравантинос, Луи Годарт және Анна Саккони тақташаларды Димитерге, егіншілердің қорғаушысы Зевске және Кореге арналған діни қызметтерді көрсететіндей оқып, Элевсин мистерілерінің тамыры Микен Фивасына дейін жетеді деп болжайды. Алайда, Томас Г. Палайма олардың ұсыныстарын «өте күмәнді түсіндірулерге» және «тілдік және түсіндіру тұрғысынан өте күмәнді» деп сынады. Сара Джеймс пен Ив Дюхо мәтіндердегі діни қызметті анықтауға қарсы қосымша аргументтер келтірді. Палайма LHIIIB кезеңінің соңында құрбандыққа шалынған жануарларды азық-түлікпен байланыстыратын Uo 121 нөміріндегі бір тақташаны маңызды дәлел ретінде қарастырады. Бұл құбылыс, микендіктердің дәстүрлі той-томалағының бір бөлігі, қазіргі Пил тақташаларында да кездеседі.

Венадағы симпозиум

2002 жылдың 5-6 желтоқсанында Венада өткен тіл білімі симпозиумында Фива тақташалары талқыланды, ал оның нәтижелері жарияланды. Гюнтер Нойман (б. 125–138) Фива тақташаларындағы жануарлар қасиетті немесе «құдайлық» емес, керісінше, микендіктер мен кейінгі гректердің күнделікті өмірінің бір бөлігі болған жануарлар деп тұжырымдайды. Ол жануарларға астық берілгені туралы деректерді қоса, тарихи дәлелдер жинақтайды. Майкл Мейер Брюггер (б. 111–118) *de qo no* сөзінің «тойдың иесі» ретінде нақты тілдік түбірі жоқ екенін, бірақ Гомердегідей *deipnon* – «басты дастарқан» болуы мүмкін екенін айтады; *di wi ja me ro* сөзі «Дивия құдайына арналған бөлік» емес, «екі күндік мерзімді» білдіруі мүмкін (бұл туралы бұрын Мелена да, ал осы томда Киллен де айтқан). Мейер Брюггер сондай-ақ *si to* сөзінің бұрын белгісіз Сито (Астық) емес, *siton* – «астық» екенін мәлімдейді. Хосе Луис Гарсия Рамон (б. 37–69) лингвистикалық тұрғыдан алғанда, *a ko ro da mo* сөзі *agorodamos* – «халықты құпия жинайтын» деген мағынаны білдірмеуі мүмкін екенін айтады. Ол грек еркек есімі Акродамос деп ұсынады. Оның пікірінше, *o po re i* сөзі микендіктердің құдайлардың аттары мен сипаттамаларын қолдану ережелеріне сәйкес «күзгі жинаудың Зевсі» дегенді білдіре алмайды. Оның орнына, ол *o po re i* сөзінің жеке есім екенін, Фива тақташаларындағы *me to re i* сөзімен салыстырады; бұл есімдер тиісінше «таудың үстінде» және «таудан тыс» дегенді білдіреді. Джон Т. Киллен (б. 79–110) нақты қорытынды жасайды (103-бет): «*ma ka*, *o po re i* және *ko wa* сөздері ешқашан бірге кездеспейді, және осы фактіні түсіндіру үшін ерекше гипотеза қажет. Менің ойымша, *o po re i* сөзін теоним ретінде түсіндірудегі қиындықтар (/Opo:rehi/), қазіргі уақытта *ma ka = Ma:i Ga:i* [яғни Жер-Ана] теңдеуін қабылдауға мені ыңғайсыздық тудырады».