Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1932–1933 жылдардағы адам тудырған ашаршылық Кеңес Украинасында.
1932–1933 human made famine in Soviet Ukraine
Голодомор, сондай-ақ Украина ашаршылығы деп те аталады, 1932–1933 жылдар аралығында Кеңес Украинасында адам тудырған ашаршылық болды, нәтижесінде миллиондаған украиндер қаза тапты. Голодомор 1930–1933 жылдардағы кең ауқымды кеңестік ашаршылықтың бір бөлігі болды, ол Кеңес Одағының негізгі астық өндіретін аймақтарына әсер етті. Ғалымдар ашаршылықтың себебі адамның іс-әрекетінен туындағаны туралы бір пікірде болғанымен, Голодомор геноцид болып табылатыны әлі де даулы мәселе болып қалуда. Кейбір тарихшылар ашаршылықты Иосиф Сталиннің украин тәуелсіздік қозғалысын жою мақсатымен әдейі ұйымдастырғанын айтады. Ал басқалары ашаршылықтың себебін кеңестік өнеркәсіптің қарқынды дамуымен және ауыл шаруашылығының ұжымдастырылуымен байланыстырады. Мысалы, тарихшы Андреа Грациози ұстанатын орташа позиция бойынша, ашаршылықтың бастапқы себептері ұжымдастыру процесінің тікелей емес, байқаусыз салдары болды, бірақ ол басталғаннан кейін аштық селективті түрде қару ретінде қолданылып, украиндердің «жаңа крепостнойлықты» қабылдамауы үшін жазалау және олардың ұлтшылдығын жою мақсатымен күшейтілді. Украина КСРО-дағы ең ірі астық өндіруші мемлекеттердің бірі болды және КСРО-ның басқа аймақтарына қарағанда астық квоталары негізсіз жоғары болды. Осы себепті Украина ашаршылықтан ерекше зардап шекті. Ғалымдар мен үкіметтік шенеуніктердің қаза болғандар саны туралы алғашқы бағалары әртүрлі болды. 2003 жылы 25 ел қол қойған Біріккен Ұлттар Ұйымына жолданған бірлескен мәлімдемеде 7-тен 10 миллионға дейін адам қаза тапқаны хабарланды. Алайда, қазіргі зерттеулер бойынша құрбан болғандардың саны 3,5-тен 5 миллионға дейін бағаланады. Ашаршылықтың Украинаға тигізген кең ауқымды әсері бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. 2006 жылдан бері Голодомор Украина және БҰҰ-ның 33 мүшесі, Еуропа Парламенті және АҚШ-тың 50 штатының 35-і тарапынан совет үкіметі жасаған украин халқына қарсы геноцид ретінде танылды.
The Holodomor, also known as the Ukrainian Famine, was a man made famine in Soviet Ukraine from 1932 to 1933 that killed millions of Ukrainians. The Holodomor was part of the wider Soviet famine of 1930–1933 which affected the major grain producing areas of the Soviet Union. While scholars are in consensus that the cause of the famine was man made, whether the Holodomor constitutes a genocide remains in dispute. Some historians conclude that the famine was deliberately engineered by Joseph Stalin to eliminate a Ukrainian independence movement. Others suggest that the famine was primarily the consequence of rapid Soviet industrialisation and collectivization of agriculture. A middle position, held for example by historian Andrea Graziosi, is that the initial causes of the famine were an unintentional byproduct of the process of collectivization but once it set in, starvation was selectively weaponized and the famine was "instrumentalized" and amplified against Ukrainians to punish them for their rejection of the "new serfdom" and to break their nationalism. Ukraine was one of the largest grain producing states in the USSR and was subject to unreasonably high grain quotas compared to the rest of the USSR. This caused Ukraine to be hit particularly hard by the famine. Early estimates of the death toll by scholars and government officials vary greatly. A joint statement to the United Nations signed by 25 countries in 2003 declared that 7 to 10 million died. However, current scholarship estimates a range significantly lower with 3.5 to 5 million victims. The famine's widespread impact on Ukraine persists to this day. Since 2006, the Holodomor has been recognized by Ukraine and 33 other UN member states, the European Parliament, and 35 of the 50 states of the United States as a genocide against the Ukrainian people carried out by the Soviet government.
Этимология
Голодомор сөзбе-сөз украин тілінен аударғанда "аштықтан өлім", "аштықтан өлтіру, аштықтан қырылу" немесе кейде "аштықтан немесе аштықтан құрылу" дегенді білдіреді. Бұл украин тіліндегі "голод" (аштық) және "мор" (өлім) сөздерінің қосындысы. "Голодом морити" деген тіркес "аштықпен өлімге душар ету" мағынасын береді. Украина тіліндегі "морити" (морити) етістігі "улау, шаршату, азапқа салу" дегенді білдіреді. "Морити" етістігінің толық түрі – "заморити". Ағылшын тілінде Голодомор "жасанды ашаршылық", "террорлық геноцид" және "үлкен ашаршылық" деп аталады. Ол 1930 жылдары Чехословакиядағы украин диаспорасының басылымдарында "Халадамор" түрінде, ал 1978 жылға қарай АҚШ пен Канададағы украин иммигранттары ұйымдарында қолданылды. Украина құрамына кіретін КСРО-да ашаршылыққа қатысты кез келген сілтемелер антисоветтік үгіт-насихат ретінде қарастырылды, тіпті 1956 жылы сталиндік бас бостандығынан кейін де, 1980 жылдардың соңында тарихи құжаттардың жариялануы және деконструкциясы осы трагедияны жоққа шығаруға мүмкіндік бермеді. Голодомор тақырыбын талқылау 1980 жылдары КСРО-ның "гласность" ("ашықтық") саясатының аясында мүмкін болды. Украинада ашаршылықты алғаш рет ресми түрде 1987 жылдың желтоқсанында Украина Коммунистік партиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы Владимир Щербицкий республиканың 70 жылдығына арналған мәлімдемесінде қолданды. КСРО-дағы ерте публицистикалық қолданудың бір мысалы – 1988 жылдың ақпанында Украинадағы КСРО Жазушылар одағының Киев бөлімшесі партия ұйымының идеологиялық мәселелер жөніндегі хатшысының орынбасары Алексей Мусиенконың сөйлеген сөзі. "Голодомор" термині КСРО-да алғаш рет 1988 жылдың 18 шілдесінде Мусиенконың осы тақырыптағы мақаласы жарияланған кезде қолданылған болуы мүмкін. 2004 жылы жарық көрген украин тілінің екі томдық сөздігінде "Голодомор" термині "қылмыстық режимнің ел халқына қарсы ұйымдастырған, кең ауқымды жасанды аштық" деп сипатталған. Элазар Баркан, Элизабет А. Коул және Кай Струве Голодоморды "украиндық Холокост" деп сипаттаған. Олардың пікірінше, 1990 жылдардан бері Голодомор термині Холокостпен салыстыру мақсатымен антикоммунистер тарапынан кеңінен қолданылып келеді. Алайда, бұл терминді кейбір ғалымдар сынға алды, себебі Холокост – нацистік Германия мен оның одақтастарының еврейлер, славяндар және цыгандар сияқты белгілі бір этникалық топтарды жою мақсатымен жасаған, үйлестірілген әрекеті болды, нәтижесінде 11 миллион адам қаза болды. Керісінше, Сталиннің украиндықтарды жаппай өлтіруге тікелей бұйрық бергеніне нақты дәлелдер жоқ. Баркан және авторлар Голодомор терминінің "Украина тәуелсіздік алғанға дейін Солтүстік Америкадағы украин диаспорасы тарапынан танымал болғанын" және "аштыққа қатысты Холокост терминінің түсіндірілмейтінін" мәлімдейді.
Holodomor literally translated from Ukrainian means "death by hunger", "killing by hunger, killing by starvation", or sometimes "murder by hunger or starvation." It is a compound of the Ukrainian holod, and mor. The expression holodom moryty means "to inflict death by hunger." The Ukrainian verb moryty (морити) means "to poison, to drive to exhaustion, or to torment." The perfective form of moryty is zamoryty. In English, the Holodomor has also been referred to as the artificial famine, terror genocide and the great famine. It was used in print in the 1930s in Ukrainian diaspora publications in Czechoslovakia as Haladamor, and by Ukrainian immigrant organisations in the United States and Canada by 1978; in the Soviet Union, of which Ukraine was a constituent republic, any references to the famine were dismissed as anti Soviet propaganda, even after de Stalinization in 1956, until the declassification and publication of historical documents in the late 1980s made continued denial of the catastrophe unsustainable. Discussion of the Holodomor became possible as part of the Soviet glasnost ("openness") policy in the 1980s. In Ukraine, the first official use of famine was in a December 1987 speech by Volodymyr Shcherbytskyi, First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Ukraine, on the occasion of the republic's 70th anniversary. Another early public usage in the Soviet Union was in a February 1988 speech by Oleksiy Musiyenko, Deputy Secretary for ideological matters of the party organisation of the Kyiv branch of the Union of Soviet Writers in Ukraine. The term holodomor may have first appeared in print in the Soviet Union on 18 July 1988, when Musiyenko's article on the topic was published. Holodomor is now an entry in the modern, two volume dictionary of the Ukrainian language, published in 2004, described as "artificial hunger, organised on a vast scale by a criminal regime against a country's population." According to Elazar Barkan, Elizabeth A. Cole, and Kai Struve, the Holodomor has been described as a "Ukrainian Holocaust". They assert that since the 1990s the term Holodomor has been widely adopted by anti communists in order to draw parallels to the Holocaust. However this term has been criticized by some academics, as the Holocaust was a heavily documented, coordinated effort by Nazi Germany and its collaborators to eliminate certain ethnic groups such as Jews, Slavs, and Romani, ultimately killing 11 million people. By contrast, there is no definitive documentation that Stalin directly ordered the mass murder of Ukrainians. Barkan et al. state that the term Holodomor was "introduced and popularized by the Ukrainian diaspora in North America before Ukraine became independent" and that the term 'Holocaust' in reference to the famine "is not explained at all."
Ауқымы мен ұзақтығы
Аштық 1932 жылдың көктемінде Украина ССР-ін, сондай-ақ Молдавия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасын (сол кезде Украина ССР-нің бір бөлігі) қамтыды, ал 1933 жылдың ақпаннан шілдесіне дейін, ең көп құрбандықтар 1933 жылдың көктемінде тіркелді. Салдары демографиялық статистикада көрініс тапты: 1926 мен 1939 жылдар аралығында украин халқының саны тек 6,6%-ға өсті, ал Ресей мен Беларусь халықтары тиісінше 16,9% және 11,7%-ға өсті. 1932 жылғы егіннен Кеңес билігі 4,3 миллион тонна астық жинады, ал 1931 жылғы егіннен 7,2 миллион тонна жиналған еді. Қалалардағы рациондар күрт қысқартылды, 1932–1933 жылдары мен 1933 жылдың көктемінде көптеген қалаларда адамдар аштықтан қайтыс болды. Қалалық жұмысшылар рациондық жүйе арқылы қамтамасыз етілді, сондықтан ауылдағы аштықтан зардап шеккен туыстарына көмектесе алды, бірақ рациондар біртіндеп азайтылды. 1933 жылдың көктеміне қарай қала тұрғындары да аштыққа тап болды. Кеңес Одағындағы сегіз облыста тіркелген аштықтан болған өлімдердің 70-80%-ы 1933 жылдың алғашқы жеті айында болды деп есептеледі. Жаппай нашар тамақтану мен аштықтан өлім туралы алғашқы хабарламалар 1933 жылдың қаңтарында Винница және Киев облыстарынан Уман қаласының екі қалалық ауданынан келіп түсті. 1933 жылдың қаңтар айының ортасына қарай қалаларда азық-түлікпен жаппай "қиындықтар" туралы хабарлар тарады, олар рациондық жүйе арқылы жеткіліксіз қамтамасыз етілді, ал 1932 жылдың желтоқсанындағы Украина Коммунистік партиясының Орталық комитетінің қаулысына сәйкес, рационнан бас тартқандар аштықтан қайтыс болды. 1933 жылдың ақпан айының басында жергілікті билік пен Украинаның Құпия полициясы (GPU) хабарлағандай, ең көп зардап шеккен аймақ Днепропетровск облысы болды, ол сонымен қатар тиф және безгек эпидемиясынан зардап шекті. Одесса және Киев облыстары екінші және үшінші орындарда болды. Наурыздың ортасына қарай аштық туралы хабарлардың көп бөлігі Киев облысынан келіп түсті. 1933 жылдың сәуір айының ортасына қарай Харьков облысы ең көп зардап шеккендер тізімінде көш бастады, ал Киев, Днепропетровск, Одесса, Винница және Донецк облыстары мен Молдавия КСР тізімде келесі орындарда болды. 1933 жылдың мамыр айының ортасынан маусым айының басына дейінгі аралықта Киев және Харьков облыстарының аудандарынан аштықтан жаппай өлім туралы хабарламалар келіп түсті. "Аз зардап шеккендер" тізіміне Чернигов облысы және Киев пен Винница облыстарының солтүстік бөліктері кірді. Украина КПК Орталық комитетінің 1933 жылғы 8 ақпандағы қаулысында аштық жағдайларына емделмеген жағдайлар болмауы керек делінген. 1933 жылы жағдайды бақылап отырған "Украинский еженедельник" газеті коммуникациядағы қиындықтар мен Украинадағы аяусыз жағдай туралы хабарлады. Жергілікті билік аштықтан зардап шеккендердің саны, аштықтың себептері, аштықтан қайтыс болғандардың саны, жергілікті көздерден берілетін азық-түлік көмегі және орталықтан берілетін қажетті азық-түлік көмегі туралы есептерді ұсынуға міндетті болды. GPU Украина КСР-інде бір уақытта хабарлау және азық-түлік көмегін жүзеге асырды. Көптеген аймақтық есептер мен орталық жиынтық есептердің көпшілігі қазіргі Украинаның орталық және аймақтық архивтерінде сақтаулы.
The famine affected the Ukrainian SSR as well as the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (a part of the Ukrainian SSR at the time) in spring 1932, and from February to July 1933, with the most victims recorded in spring 1933. The consequences are evident in demographic statistics: between 1926 and 1939, the Ukrainian population increased by only 6.6%, whereas Russia and Belarus grew by 16.9% and 11.7% respectively. From the 1932 harvest, Soviet authorities were able to procure only 4.3 million tons of grain, as compared with 7.2 million tons obtained from the 1931 harvest. Rations in towns were drastically cut back, and in winter 1932–1933 and spring 1933, people in many urban areas starved. Urban workers were supplied by a rationing system and therefore could occasionally assist their starving relatives in the countryside, but rations were gradually cut. By spring 1933, urban residents also faced starvation. It is estimated 70% to 80% of all famine deaths during the Holodomor in eight analyzed Oblasts in the Soviet Union occurred in the first seven months of 1933. The first reports of mass malnutrition and deaths from starvation emerged from two urban areas of the city of Uman, reported in January 1933 by Vinnytsia and Kyiv oblasts. By mid January 1933, there were reports about mass "difficulties" with food in urban areas, which had been undersupplied through the rationing system, and deaths from starvation among people who were refused rations, according to the December 1932 decree of the Central Committee of the Ukrainian Communist Party. By the beginning of February 1933, according to reports from local authorities and Ukrainian GPU (secret police), the most affected area was Dnipropetrovsk Oblast, which also suffered from epidemics of typhus and malaria. Odesa and Kyiv oblasts were second and third respectively. By mid March, most of the reports of starvation originated from Kyiv Oblast. By mid April 1933, Kharkiv Oblast reached the top of the most affected list, while Kyiv, Dnipropetrovsk, Odesa, Vinnytsia, and Donetsk oblasts, and Moldavian SSR were next on the list. Reports about mass deaths from starvation, dated mid May through the beginning of June 1933, originated from raions in Kyiv and Kharkiv oblasts. The "less affected" list noted Chernihiv Oblast and northern parts of Kyiv and Vinnytsia oblasts. The Central Committee of the CP(b) of Ukraine Decree of 8 February 1933 said no hunger cases should have remained untreated. The Ukrainian Weekly, which was tracking the situation in 1933, reported the difficulties in communications and the appalling situation in Ukraine. Local authorities had to submit reports about the numbers suffering from hunger, the reasons for hunger, number of deaths from hunger, food aid provided from local sources, and centrally provided food aid required. The GPU managed parallel reporting and food assistance in the Ukrainian SSR. Many regional reports and most of the central summary reports are available from present day central and regional Ukrainian archives.
Жемістілігі төмен
Тарихшы Стивен Г. Уиткрофттың айтуынша, аштық басталғанға дейін Кеңес Одағында астық түлімі 55-60 миллион тоннаға дейін төмен болды, бұл, әрине, ылғалды ауа райы мен тартылым күшінің жеткіліксіздігі салдарынан болды, бірақ ресми статистика қателікпен 68,9 миллион тонна өнім көрсеткен. (Бір тонна астық үш адамды бір жылға тамақтандыруға жетеді.) Тарихшы Марк Таугер құрғақшылық пен ылғалды ауа райының төмен өнімге себепкер болғанын айтады. Марк Таугер қатты жаңбырлар егін жинауға көмектеседі деп болжады, ал Стивен Уиткрофт оны зиян келтіреді деп болжады, бұл Наталья Науменконың білімі бойынша келіспеушілік ретінде атап өтті. Таугердің айтуынша, егін жинауды төмендеткен тағы бір фактор – эндемикалық өсімдіктердің қызыл шіруі. Алайда, Стивен Уиткрофт өсімдік аурулары туралы айтып өткендей, кеңестік егістік аумағын кеңейту бұл мәселені одан әрі ушықтыруы мүмкін, бұл туралы Таугер де айтады. Бұл идеяны 1920 жылдары партияның көпшілігі қолдады, сонымен қатар кеңестік украиндердің құқықтарына көбірек төзеристік танытты. Шаруаларды "отарлау" науқанының тамыры ескі ресейлік империализмде де, ұлттық мемлекеттің қазіргі заманғы әлеуметтік инженериясында да болды, бірақ соған қарағанда негізгі айырмашылықтар болды, мысалы, кеңестік қуғын-сүргін мемлекеттің күшінен гөрі әлсіздігін көрсетеді. Экономикалық саясат зерттеу орталығының 2021 жылы Андрей Маркевич, Наталья Науменко және Нэнси Цян жариялаған мақаласына сәйкес, украин халқының үлесі жоғары аймақтарда орталықтан жоспарланған аштыққа сәйкес келетін саясаттар, мысалы, міндетті сатып алу мөлшерінің артуы, және украиндық елді мекендерге тракторлардың саны аз болды. Бұл мақала этникалық кемсітушілік орталықтан жоспарланғандығын көрсетеді, нәтижесінде Украинадағы аштықтан өлгендердің 92% -ы, Украина, Ресей және Беларусьтегі аштықтан өлгендердің 77% -ы украиндықтарға қарсы жүйелі бейтараптықпен түсіндірілуі мүмкін. Марк Таугер Наталья Науменконың еңбегін: "оның негізгі тарихи қателіктері мен жалғандықтары, оның көздерінде немесе оңай қол жетімді маңызды дәлелдемелердің қалдырылуы және кейбір негізгі тақырыптардың елеулі қате түсініктері" негізінде жасалған деп сынға алды. Мысалы, Науменко Таугердің "көкөрт пен қызыл шіруге" байланысты жоғалған 8,94 миллион тонна өнім туралы тұжырымдарын елемеді, Науменко Таугердің ұжымдық шаруашылықтардың тиімділігі туралы пікірін сынға алды, ол Таугердің пікірі консенсусқа қайшы келеді деп дәлелдеді, Олег Воловина шаруалардың қарсылығы мен аталған қарсылықты басу Украинадағы ашаршылықтың шешуші факторы болды және Ресейдің неміс және украин сияқты ұлттық азшылықтар мекендейтін аймақтары, Кеңес өкіметіне сәйкес "фашизм мен буржуазиялық ұлтшылдықпен" зақымдалған.
According to historian Stephen G. Wheatcroft, the grain yield for the Soviet Union preceding the famine was a low harvest of between 55 and 60 million tons, likely in part caused by damp weather and low traction power, yet official statistics mistakenly reported a yield of 68.9 million tons. (Note that a single ton of grain is enough to feed three people for one year.) Historian Mark Tauger has suggested that drought and damp weather were causes of the low harvest. Mark Tauger suggested that heavy rains would help the harvest while Stephen Wheatcroft suggested it would hurt it which Natalya Naumenko notes as a disagreement in scholarship. Another factor which reduced the harvest suggested by Tauger included endemic plant rust. However, in regard to plant disease Stephen Wheatcroft notes that the Soviet extension of sown area may have exacerbated the problem, which Tauger also acknowledges. This idea was supported by most of the party in the 1920s. with greater tolerance for the rights of Soviet Ukrainians. This campaign of "colonizing" the peasantry had its roots both in old Russian Imperialism and modern social engineering of the nation state yet with key differences to the latter such as Soviet repression reflecting more the weakness of said state rather than its strength. According to a Centre for Economic Policy Research paper published in 2021 by Andrei Markevich, Natalya Naumenko, and Nancy Qian, regions with higher Ukrainian population shares were struck harder with centrally planned policies corresponding to famine such as increased procurement rate, and Ukrainian populated areas were given lower numbers of tractors which the paper argues demonstrates that ethnic discrimination across the board was centrally planned, ultimately concluding that 92% of famine deaths in Ukraine alone along with 77% of famine deaths in Ukraine, Russia, and Belarus combined can be explained by systematic bias against Ukrainians. Mark Tauger criticized Natalya Naumenko's work as being based on: "major historical inaccuracies and falsehoods, omissions of essential evidence contained in her sources or easily available, and substantial misunderstandings of certain key topics". For example, Naumenko ignored Tauger's findings of 8.94 million tons of the harvest that had been lost to crop "rust and smut", Naumenko criticizes Tauger's view of the efficacy of collective farms arguing Tauger's view goes against the consensus, Oleh Wolowyna comments that peasant resistance and the ensuing repression of said resistance was a critical factor for the famine in Ukraine and parts of Russia populated by national minorities like Germans and Ukrainians allegedly tainted by "fascism and bourgeois nationalism" according to Soviet authorities.
Өңірлік айырмашылық
Аштыққа ұжымдастыру мен жоғары сатып алу квоталарының себеп болуы туралы түсіндірме Украинаның ең көп шығынға ұшыраған Киев және Харьков облыстары елдің басқа аймақтарына қарағанда әлдеқайда аз астық өндіргендігімен күмәндандырылады. Мұның себебі Харьков пен Киев 1930 жылы астық сатып алу жоспарын толық және тіпті артығымен орындаған, нәтижесінде осы облыстардағы райондардың 1931 жылғы сатып алу квоталары ұлттық орташа өсімнен (9%) екі есеге артқан болуы мүмкін. Харьков пен Киевтің квоталары өскен кезде, Одесса облысы мен Днепропетровск облысының бірқатар райондарында сатып алу квоталары азайды. Птоуха демографиялық және әлеуметтік зерттеулер институтының қызметкері Наталья Левчуктың сөзіне сәйкес, "Харьков және Киев облыстарында 1931 жылы күрт өскен астық квоталарын райондар бойынша бөлу бидай егілген жердің пайыздық көрсеткіштері мен олардың астыққа қабілеттілігіне пропорционалсыздықпен келмейтіндіктен, өте теңсіз және негізсіз болды". + Аймақтар бойынша аштықтан болған шығындар Өлім саны (1932–1934 жж., мыңда) 1932 ж. 1000 адамға шаққандағы өлім саны 1933 ж. 1000 адамға шаққандағы өлім саны 1934 ж. 1000 адамға шаққандағы өлім саны Киев облысы 1110.8 13.7 178.7 7 Харьков облысы 1037.6 7.8 178.9 4.2 Винница облысы 545.5 5.9 114.6 5.2 Днепропетровск облысы 368.4 5.4 91.6 4.7 Одесса облысы 326.9 6.1 98.8 2.4 Чернигов облысы 254.2 6 75.7 11.9 Сталин облысы 230.8 7 41.1 6.4 Тирасполь 68.3 9.6 102.4 8.1
The collectivization and high procurement quota explanation for the famine is called into question by the fact that the oblasts of Ukraine with the highest losses were Kyiv and Kharkiv, which produced far lower amounts of grain than other sections of the country. A potential explanation for this was that Kharkiv and Kyiv fulfilled and over fulfilled their grain procurements in 1930 which led to raions in these oblasts having their procurement quotas doubled in 1931 compared to the national average increase in procurement rate of 9%. While Kharkiv and Kyiv had their quotas increased, the Odesa oblast and some raions of Dnipropetrovsk oblast had their procurement quotas decreased. According to Nataliia Levchuk of the Ptoukha Institute of Demography and Social Studies, "the distribution of the largely increased 1931 grain quotas in Kharkiv and Kyiv oblasts by raion was very uneven and unjustified because it was done disproportionally to the percentage of wheat sown area and their potential grain capacity." + Famine losses by region Oblast Total Deaths (1932–1934 in thousands) Deaths per 1000 (1932) Deaths per 1000 (1933) Deaths per 1000 (1934) Kyiv Oblast 1110.8 13.7 178.7 7 Kharkiv Oblast 1037.6 7.8 178.9 4.2 Vinnytsia Oblast 545.5 5.9 114.6 5.2 Dnipropetrovsk Oblast 368.4 5.4 91.6 4.7 Odesa Oblast 326.9 6.1 98.8 2.4 Chernihiv Oblast 254.2 6 75.7 11.9 Stalino Oblast 230.8 7 41.1 6.4 Tyraspol 68.3 9.6 102.4 8.1
Репрессиялық саясат
Украинада ашаршылыққа дейін, оның кезінде және одан кейін бірнеше қатыгез саясаттар жүзеге асырылды, оның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін, мәдени-діни қуғын-сүргін, "Спикелеттер" заңы, қара тізімге енгізу, ішкі паспорт жүйесі және астыққа қатаң талап етулер.
Several repressive policies were implemented in Ukraine immediately preceding, during, and proceeding the famine, including but not limited to cultural religious persecution the Law of Spikelets, Blacklisting, the internal passport system, and harsh grain requisitions.
Аштықтың алдында
Геноцид терминін қалыптастырушы Рафаэль Лемкин Голодомор ашаршылығымен байланыстыра қарағанда, украиндықтарға қарсы геноцидтің бір бөлігі деп санады, ол православие шіркеуіне жасалған қысымды қамтиды. Коллективизация шаруалардан жерді алумен ғана шектелмей, шіркеулерді жабу, иконаларды өртеу және дін қызметкерлерін тұтқындауды да қамтыды. Кеңес үкіметі шіркеуді патшалық режиммен байланыстырып, оны экспроприация және қуғын-сүргін арқылы әлсіретуді жалғастырды. Олар шіркеуге мемлекеттік қаржылық қолдау көрсетуді тоқтатты және шіркеу мектептерін секулярландырды. 1930 жылдың басына қарай Украинадағы автокефалиялық приходтардың 75%-ы Кеңес билігінің қуғынына ұшырады. ГПУ Украинадағы православие шіркеуін «ұлтшыл, саяси, контрреволюциялық ұйым» деп жариялап, «өздігінен тарап кету» көрсетілген әрекетін ұйымдастырды. Алайда, 1930 жылдың желтоқсанында Иван Павловский басшылығымен, Кеңес одағына адал космополиттік көшбасшының басшылығымен шіркеуді қайта ұйымдастыруға рұқсат берілді, бірақ Ұлы тазалау кезінде шіркеуді тазарту қайта жанданды. Мәдени саясатта да өзгерістер болды. Осыған алғашқы мысал ретінде 1930 жылы «Украина бостандығы үшін одақ» ісін қарау кезінде 45 зиялы, жоғары білім беру орындарының профессорлары, жазушылар, теолог және дін қызметкері сол кездегі Украинаның астанасы Харьков қаласында жазаланды. Айыпталушылардың 15-і өлім жазасына кесілді, ал айыпталушылармен байланысы бар 248 адам лагерьлерге жіберілді. Бұл сол кездегі сот процестерінің бірі болды, олар Солтүстік Кавказда 1929 жылы, Шахтыда және Мәскеуде 1930 жылғы Өнеркәсіп партиясының ісі және 1931 жылғы меншевиктердің ісі болып өтті. Жалпы саны белгісіз, бірақ сот кезінде және одан кейін ондаған мың адам тұтқындалды, жер аударылды және/немесе атылды, оның ішінде 30 000 зиялы, жазушы, мұғалім және ғалым болды.
Coiner of the term genocide, Raphael Lemkin considered the repression of the Orthodox Church to be a prong of genocide against Ukrainians when seen in correlation to the Holodomor famine. Collectivization did not just entail the acquisition of land from farmers but also the closing of churches, burning of icons, and the arrests of priests. Associating the church with the tsarist regime, the Soviet state continued to undermine the church through expropriations and repression. They cut off state financial support to the church and secularized church schools. By early 1930 75% of the Autocephalist parishes in Ukraine were persecuted by Soviet authorities. The GPU instigated a show trial which denounced the Orthodox Church in Ukraine as a "nationalist, political, counter revolutionary organization" and instigated a staged "self dissolution." However the Church was later allowed to reorganize in December 1930 under a pro Soviet cosmopolitan leader of Ivan Pavlovsky yet purges of the Church reignited during the Great Purge. Changes in cultural politics also occurred. An early example was the 1930 show trial of the "Union for the Freedom of Ukraine" in which 45 intellectuals, higher education professors, writers, a theologian and a priest were publicly prosecuted in Kharkiv, then capital of Soviet Ukraine. Fifteen of the accused were executed, and 248 with links to the defendants were sent to the camps. This was one of a series of contemporary show trials, held in the North Caucasus, 1929 in Shakhty, and in Moscow, the 1930 Industrial Party Trial and the 1931 Menshevik Trial. The total number is not known, but tens of thousands of people are estimated to have been arrested, exiled, and/or executed during and after the trial including 30,000 intellectuals, writers, teachers, and scientists.
Аштықтың соңы мен одан кейінгі кезең
Украинада барлық деңгейдегі коммунистік партияның лауазымды тұлғалары тазартылды. Олег Воловинаның мәлімдемесіне сәйкес, 390 «советке қарсы, контрреволюциялық көтерілісші және шовинистік» топтар таратылып, 37 797 адам тұтқындалды, 719 адам атылды, 8003 адам Гулаг лагерлеріне жіберілді, ал 2728 адам ішкі жерлерге жер аударылды. 1933 жылдың алғашқы 10 айында Украинада 120 000 адам коммунистік партияны жоғарыдан төменге тазарту мақсатымен тексерілді, нәтижесінде 23% «сынып жауы» деп танылып жойылды. Павел Постышев Украинадағы машина-трактор станцияларының басшыларын тағайындауға және «сынып жауы» деп саналатын элементтерді тазартуға жауапты болды. Харьков облысының хатшысы ашаршылықтың соңына дейін «буржуазиялық ұлтшыл қарапайым халықты» «сынып жаулары» деп атады. 1933 жылдың соңына қарай Украинадағы ауылдық кеңестер мен райондық комитеттердің басшыларының 60%-ы ауыстырылды, сонымен қатар 40 000 төменгі буын қызметкерлері тазартылды. Дағдарысқа қарамастан, Кеңес үкіметі ашаршылыққа байланысты шетелдік көмек сұраудан бас тарды және ашаршылықтың бар екенін мойындаудан жалтарды. Берілген көмек коллективтік шаруашылық жүйесін сақтау мақсатымен таңдамалы түрде таратылды. Украинаның Днепропетровск сияқты астық өндіретін облыстары, астық өндірісі аз болған Харьков сияқты ауыр зардап шеккен аймақтарға қарағанда ертерек көмек алды. Иосиф Сталин ашаршылық кезінде Владимир Лениннің сөзін келтірді: «Еңбек етпейтін, тамақтан даусыз». Майкл Эллманның пікірінше, бұл көзқарас ашаршылық кезіндегі ресми саясатқа ықпал етті, «еңбекке жарамсыз» деп танылғандарға қарағанда «ұқыпты еңбек ететін колхозшыларға» көмек көрсетуде басымдық берілді. Ольга Андреевскаяның мәлімдемесіне сәйкес, кеңестік мұрағаттар ең өнімді жұмысшыларға азық-түлік көмегін алуда басымдық берілгенін көрсетеді. Украинадағы азық-түлік рационирование қаланың санатына (тұрғын жеріне байланысты, астаналар мен өнеркәсіптік орталықтарға басымдық берілді), кәсіби санатына (өнеркәсіп және теміржол жұмысшылары көкжакетті жұмысшылар мен интеллигенциядан басымдық алды), отбасылық жағдайына (жұмыс істейтін адамдар тәуелділер мен қарт адамдарға қарағанда жоғары нормаға ие болды) және индустриализацияға қатысты жұмыс орнының түріне (болат зауыттарының жанындағы өнеркәсіптік кәсіпорындарда жұмыс істейтіндер ауылдық жерлерде немесе азық-түлік саласында жұмыс істейтіндерге қарағанда басымдық алды) байланысты болды. Ашаршылыққа жауап ретінде Украинаға көші-қон да болды: демографиялық құлдырауға жауап ретінде кеңес билігі ірі көші-қондарды бұйырды, нәтижесінде Совет Одағының шалғай аймақтарынан 117 000-нан астам шаруалар тастап кеткен шаруашылықтарды иеленді. Ашаршылықтан құрбан болған аймақтарда ресейліктер Запорожье, Донецк және Луганск облыстарында қоныстанды, бірақ Украинаның орталық бөлігінде ондай жағдай болған жоқ. Кейбір аймақтарда халықтың азаюы өлім-жітімнен гөрі көші-қонға байланысты болғандықтан, украиндықтар өздерінің тұрғын үйлеріне оралып, оларды ресейліктер басып алғанын көрді, бұл украиндық шаруалар мен ресейлік қоныс аударушылар арасында кең таралған қақтығыстарға әкелді. Мұндай қақтығыстардың салдарынан шамамен бір миллион ресейлік қоныс аударушы өздерінің туған жерлеріне қайтарылды.
In Ukraine, there was a widespread purge of Communist party officials at all levels. According to Oleh Wolowyna, 390 "anti Soviet, counter revolutionary insurgent and chauvinist" groups were eliminated resulting in 37,797 arrests, that led to 719 executions, 8,003 people being sent to Gulag camps, and 2,728 being put into internal exile. 120,000 individuals in Ukraine were reviewed in the first 10 months of 1933 in a top to bottom purge of the Communist party resulting in 23% being eliminated as perceived class hostile elements. Pavel Postyshev was set in charge of placing people at the head of Machine Tractor Stations in Ukraine which were responsible for purging elements deemed to be class hostile. The secretary of the Kharkiv Oblast referred to "bourgeois nationalistic rabble" as "class enemies" even near the end of the famine. By the end of 1933, 60% of the heads of village councils and raion committees in Ukraine were replaced with an additional 40,000 lower tier workers being purged. Despite the crisis, the Soviet government refused to ask for foreign aid for the famine and persistently denied the famine's existence. What aid was given was selectively distributed to preserve the collective farm system. Grain producing oblasts in Ukraine such as Dnipropetrovsk were given more aid at an earlier time than more severely affected regions like Kharkiv which produced less grain. Joseph Stalin had quoted Vladimir Lenin during the famine declaring: "He who does not work, neither shall he eat." This perspective is argued by Michael Ellman to have influenced official policy during the famine, with those deemed to be idlers being disfavored in aid distribution as compared to those deemed "conscientiously working collective farmers". In this vein, Olga Andriewsky states that Soviet archives indicate that the most productive workers were prioritized for receiving food aid. Food rationing in Ukraine was determined by city categories (where one lived, with capitals and industrial centers being given preferential distribution), occupational categories (with industrial and railroad workers being prioritized over blue collar workers and intelligentsia), status in the family unit (with employed persons being entitled to higher rations than dependents and the elderly), and type of workplace in relation to industrialization (with those who worked in industrial endeavors near steel mills being preferred in distribution over those who worked in rural areas or in food). There was also migration in to Ukraine as a response to the famine: in response to the demographic collapse, the Soviet authorities ordered large scale resettlements, with over 117,000 peasants from remote regions of the Soviet Union taking over the deserted farms. Areas depopulated by the famine were resettled by Russians in the Zaporizhzhia, Donetsk and Luhansk oblasts, but not as much so in central Ukraine. In some areas where depopulation was due to migration rather than mortality, Ukrainians returned to their places of residence to find their homes occupied by Russians, leading to widespread fights between Ukrainian farmers and Russian settlers. Such clashes caused around one million Russian settlers to be returned home.
Басқа республикалардағы украиндар
Украинаның өзге аймақтарында да аштық пен қанаушылық саясат жүргізілді. Украинадан тыс Совет Одағының бір бөлігінде украин тұрғындары шоғырланған ауылдық жерлерде Ресей мен Беларусьте өлім-жітім көрсеткіші басқа аудандарға қарағанда жоғары болды, алайда бұл көрсеткіш сол аймақтардағы қалалық украиндықтарға қатысты емес еді. Бұл жағдай кейде Украинадағы Голодомормен байланысты қарастырылады.
Ukrainians in other parts of the Soviet Union also experienced famine and repressive policies. Rural districts with Ukrainian populations in parts of the Soviet Union outside of Ukraine had higher mortality rates in Russia and Belarus than other districts, this discrepancy did not however apply to urban Ukrainians in these areas. This is sometimes viewed as being connected to the Holodomor in Ukraine.
Геноцид мәселесі
Ғалымдар адам жасаған совет аштығы геноцидтік науқанның негізгі әрекеті ме, әлде совет индустрияландыруының және ауыл шаруашылығының ұжымдықтандыруының қайғылы жанама салдары ма, деген мәселені талқылауды жалғастыруда. Голодомордың геноцид санала ма, саналмай ма, деген мәселе қазіргі саясатта маңызды және даулы тақырып болып табылады. Канада сияқты бірқатар мемлекеттер Голодоморды геноцид актісі ретінде мойындады. Бұл шешімді Дэвид Р. Марплз сынға алды, ол Голодоморды геноцид деп таныған мемлекеттердің нақты дәлелдерге емес, эмоцияға немесе жергілікті және халықаралық топтардың қысымына ықпал еткенін мәлімдеді. Керісінше, кейбір дереккөздер Ресейдің ықпалы және Ресеймен қарым-қатынасты нашарлатуға дайын болмауының салдарынан, Голодоморды геноцид ретінде тану белгілі бір аймақтарда (мысалы, Германияда) кешіктірілуі немесе тоқтатылуы мүмкін екенін айтады. Ғылыми пікірлер әртүрлі. Геноцид зерттеулерінің негізін қалаушы және "геноцид" терминін енгізген, Геноцид конвенциясының бастамашысы Рафаэль Лемкин аштықты қасақана жасалған геноцид деп атады. Джеймс Мейс пен Норман Наймарк Голодомордың геноцид екенін және Сталиннің кеңес саясатының тікелей салдары екенін жазды. Лемкиннің сөзіне қарағанда, Украина "совет геноцидінің классикалық мысалы, орысшаландырудағы ең ұзақ және кең тәжірибесі – украин ұлтын жою". Лемкин украиндықтар өз халқының нәсілдік қырғынына өте сезімтал болғандықтан және олардың саны тым көп болғандықтан, Кеңес үкіметі толық жою үлгісін (Холокост сияқты) қолдана алмағанын айтты. Оның орнына геноцидтік күш-жігер төрт қадамнан тұрды: 1) украиндық ұлттық элитаның жойылуы, 2) украиндық автокефальдық православие шіркеуінің таратылуы, 3) украин шаруаларының маңызды бөлігінің "дәстүрлер, фольклор, музыка, ұлттық тіл мен әдебиеттің сақтаушылары" ретінде жойылуы және 4) украиндықтарды басқа ұлттармен араластыру мақсатында аумақты басқа ұлттармен қоныстандыру, бұл украин ұлтының ыдырауына әкелуі мүмкін. Лемкиннің 1953 жылғы Голодомор туралы сөйлеген сөзінің қайта жариялануы Голодомор зерттеушілеріне әсер етті, әсіресе геноцидті институттарды, мәдениетті және топтың экономикалық өмір сүруін бағытталған күрделі процесс ретінде қарауына. Голодоморды геноцид деп мойындаған Станислав Кульчицкий тарихшылардың аштықты зерттеу кезінде кеңес социалистік құрылысында "көрініс шындықтан өзгеше" екенін және кейбір идеялар мен саясаттың нақты мақсаттары жазбада көрсетілмейтінін ескеруі керек деп санайды. Дегенмен ол Сталиннің украиндықтарға деген құдайсыздығы мен олардың қарсылығын басып тастау ниетінің дәлелдері жеткілікті екенін айтады. Кульчицкий өз пікірін Сталиннің Украина мен Кубаньда ең қатал саясат жүргізілген және орындалған уақыттағы жоғары лауазымды шенеуніктерге жіберген жеделхаттары мен хаттарына негіздейді. Оның ойынша, аштық 1932 жылдың соңында ұжымдастырудың салдарынан басталған, бірақ кейіннен миллиондаған украиндықтарды аштықтан өлтіру құралына айналдырылды. Тимоти Снайдер Голодомордың геноцид конвенциясының талаптарына сай келетінін айтады. Алайда ол бұл терминді қолданудан тартынады және "жаппай өлтіру" терминін артық көреді, себебі көпшілік геноцид терминін ұлттық немесе этникалық топтың барлық мүшесін өлтіру ниеті ретінде түсініп жатады, бұл армян геноциді мен Холокостқа жақын, Голодомордан емес. Майкл Эллман сияқты басқа тарихшылар Голодоморды адамзатқа қарсы қылмыс деп санайды, бірақ оны геноцид деп жіктемейді. Экономист Стивен Роузфилд және тарихшы Роберт Конквест өлім-жітімнің басты себебі мемлекеттік саясат пен нашар егін жинау екенін айтады. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Конквестке басқа батыс ғалымдарымен бірге кеңес мемлекеттік мұрағаттарына қол жеткізуге рұхсат берілді. 2004 жылы Уиткрофт Конквестпен болған жеке хат алмасуын жариялады. Онда Конквест Голодоморды Сталиннің қасақана жасағанына сенбейтінін, бірақ "Менің пікірімше, ол оны алдын алуға мүмкіндігі болған, бірақ аштықтан өлгендерді тамақтандырудың орнына "кеңес мүддесін" бірінші орынға қойды – осылайша оған қасақана көмектесті" деп жазды. 2006 жылы жасалған сұхбатында Конквест Голодоморды украин халқына жасалған шабуыл ретінде тану қажеттігін айтты және геноцид терминін қолдану мәселесін талқылады. Роберт Дэвис, Стивен Коткин, Стивен Уиткрофт және Дж. Арч Гетти Сталиннің украиндықтарды қасақана өлтіруді көздегеніне қарсы тұрады, бірақ сталиндік саясат пен үкімет шенеуніктерінің жалпы нашарлығы Украина мен басқа кеңес республикаларында аштыққа жағдай жасады деген қорытындыға келді. Энн Эпплбаум аштықтың украиндық ұлттық сананы әлсірету үшін жоспарланғанын айтады, бірақ геноцид терминінің түсінігінің өзгеруі оны қазір қолдануды қиындатады, оның бастапқы мағынасында болғандай. Оның айтуынша, геноцид мәселесі бұрынғыдай маңызды емес, себебі ол Украина мен украиндықтардың өмір сүру құқығы туралы прокси-дебат болды, ал бұл құқыққа енді тарихи негіздеме қажет емес. 1991 жылы американдық тарихшы Марк Таугер Голодоморды табиғи жағдайлар мен сәтсіз экономикалық саясаттың нәтижесі деп қарастырды, мемлекеттік саясаттың қасақана жасалған әрекеті емес. 2021 жылы Нэнси Цянь және басқа зерттеушілер жасаған зерттеу кеңес саясатындағы украиндықтарға қарсы көзқарас Украинадағы аштықтан болған өлім-жітімнің 92% дейін түсіндіретінін көрсетті.
Scholars continue to debate whether the human made Soviet famine was a central act in a campaign of genocide, or a tragic byproduct of rapid Soviet industrialization and the collectivization of agriculture. Whether the Holodomor is a genocide is a significant and contentious issue in modern politics. A number of governments, such as Canada, have recognized the Holodomor as an act of genocide. The decision was criticized by David R. Marples, who claimed that states who recognize the Holodomor as a genocide are motivated by emotion, or on pressure by local and international groups rather than hard evidence. In contrast, some sources argue that Russian influence and unwillingness to worsen relations with Russia would prevent or stall the recognition of Holodomor as a genocide in certain regions (for example, Germany). Scholarly positions are diverse. Raphael Lemkin (a pioneer of genocide studies who coined the term genocide, and an initiator of the Genocide Convention), called the famine an intentional genocide. James Mace and Norman Naimark have written that the Holodomor was a genocide and the intentional result of Soviet policies under Stalin. According to Lemkin, Ukraine was "perhaps the classic example of Soviet genocide, its longest and broadest experiment in Russification – the destruction of the Ukrainian nation". Lemkin stated that, because Ukrainians were very sensitive to the racial murder of its people and way too populous, the Soviet regime could not follow a pattern of total extermination (as in the Holocaust). Instead the genocidal effort consisted of four steps: 1) extermination of the Ukrainian national elite, 2) liquidation of the Ukrainian Autocephalous Orthodox Church, 3) extermination of a significant part of the Ukrainian peasantry as "custodians of traditions, folklore and music, national language and literature", and 4) populating the territory with other nationalities with intent of mixing Ukrainians with them, which would eventually lead to the dissolution of the Ukrainian nation. The "rediscovery" of Lemkin's 1953 address about the Holodomor has influenced Holodomor scholars, especially his view of genocide as a complex process targeting institutions, culture, and economic existence of a group and not necessarily meaning its "immediate destruction". Stanislav Kulchytsky, who also recognizes Holodomor as genocide, believes that historians should approach the study of the famine with realization that in the Soviet socialist construction "appearance belied reality", and that the real intentions of some ideas and policies would not be put on paper. He nevertheless believes that there is enough evidence that proves that Stalin felt hostility and distrust towards Ukrainians and wanted to suppress any potential disobedience from their side. Kulchytsky bases his claims among other things on Stalin's telegrams and letters sent to the highest ranked officials shortly before and during the time when most lethal policies were applied and executed in Ukraine and Kuban. He believes that while the famine started rather as a result of collectivization, near the end of 1932 it was turned into an instrument of intentional starvation of millions of Ukrainians to death. Timothy Snyder states that, in his opinion, Holodomor meets the criteria of the Genocide convention. He does, however, refrains from using the term and prefers the term "mass killing" instead, arguing that the public misinterprets the term genocide as an intention to murder every member of the national or ethnic group, something that the Armenian genocide and Holocaust are closer to than any other cases, including the Holodomor. Other historians such as Michael Ellman consider the Holodomor a crime against humanity, but do not classify it as a genocide. Economist Steven Rosefielde and historian Robert Conquest consider the death toll to be primarily due to state policy, and poor harvests. Following the dissolution of the Soviet Union, Conquest was granted access to the Soviet state archives alongside other western academics. In 2004, Wheatcroft published a private correspondence that he had with Conquest. In the exchange, Conquest wrote that he is now of the opinion that the Holodomor was not purposefully inflicted by Stalin but "What I argue is that with resulting famine imminent, he could have prevented it, but put "Soviet interest" other than feeding the starving first – thus consciously abetting it". In an interview recorded in 2006 Conquest stated the Holodomor should be recognized as an attack on the Ukrainian people and discussed problems with the use of the term genocide. Robert Davies, Stephen Kotkin, Stephen Wheatcroft and J. Arch Getty reject the notion that Stalin intentionally wanted to kill Ukrainians, but conclude that Stalinist policies and widespread incompetence among government officials set the stage for famine in Ukraine and other Soviet republics. Anne Applebaum believes that the famine was planned to undermine Ukrainian identity but discusses how shifts in understanding of the term genocide mean that it is more difficult to apply now that it was when the term was initially conceived. Another argument she puts forward is that the question of genocide is not as important as it once was because it was a proxy debate about Ukraine and Ukrainians' right to exist, a right which no longer needs historic justification. In 1991, American historian Mark Tauger considered the Holodomor primarily the result of natural conditions and failed economic policy, not intentional state policy. A 2021 study by researches, including Nancy Qian, concluded that anti Ukrainian bias in Soviet policy explained up to 92% of famine mortality in Ukraine.
Кеңестер мен Батыс жоққа шығаруы және шамалы ойнау
Ғалымдар Голодоморды жоққа шығаруды 1932–1933 жылдардағы Совет Украинасындағы ашаршылықтың болмағанын айту деп қарастырады. Ашаршылықтың болғанын жоққа шығару – Совет мемлекетінің ресми ұстанымы болды және бұл Совет үгітінде де, кейбір батыс журналистері мен зиялыларының, оның ішінде Джордж Бернард Шоу, Уолтер Дюранти және Луи Фишердің еңбектерінде де көрінді. Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарында Уэльс журналисі Гарет Джонс пен американдық коммунист Фред Билдің куәліктеріне кеңінен күмәнді қарады. Совет Одағында ашаршылық туралы әңгіме айтуға толық тыйым салынды. Украиналық тарихшы Станислав Кульчицкий Совет үкіметінің оған зерттеу нәтижелерін бұрмалап, ашаршылықты алдын ала болжауға болмайтын табиғи апат ретінде көрсетуге бұйрық бергенін, соның арқасында Коммунистік партияны кінәсіз көрсетуге және Сталиннің беделін сақтауға тырысқандарын айтты.
Scholars consider Holodomor denial to be the assertion that the 1932–1933 famine in Soviet Ukraine did not occur. Denying the existence of the famine was the Soviet state's position and reflected in both Soviet propaganda and the work of some Western journalists and intellectuals including George Bernard Shaw, Walter Duranty, and Louis Fischer. In Britain and the United States, eye witness accounts by Welsh freelance journalist Gareth Jones and by the American Communist Fred Beal were met with widespread disbelief. In the Soviet Union, any discussion of the famine was banned entirely. Ukrainian historian Stanislav Kulchytsky stated the Soviet government ordered him to falsify his findings and depict the famine as an unavoidable natural disaster, to absolve the Communist Party and uphold the legacy of Stalin.
Есте сақтау
Голодоморда қаза тапқандарды еске алу үшін Украинада және әлемнің түкпір-түкпірінде ескерткіштер орнатылып, жыл сайын қоғамдық іс-шаралар ұйымдастырылады.
To honour those who perished in the Holodomor, monuments have been dedicated and public events held annually in Ukraine and worldwide.
Украина
1998 жылдан бері Украинада қарашаның төртінші сенбісі Голодомор құрбандарын еске алу күні ретінде ресми түрде атап өтіледі, бұл шешім Леонид Кучманың президенттік жарлығымен қабылданды. 2006 жылы сағат 16:00-де бір минуттық үнсіздік сақтау, туларды жартылай түсіру және ойын-сауық бағдарламаларын көрсетуге шектеулер енгізілді. 2007 жылы Тәуелсіздік алаңында өткен үш күндік еске алу шараларына Украинадағы коммунистік режимнің қылмыстары туралы куәліктер, деректі фильмдер, ғылыми лекциялар кірді, сондай-ақ Украина Ұлттық банкі еске алу монеталарынан жиынтық шығарды. 2009 жылдан бастап украин мектептерінде Голодомор тарихына арналған кеңейтілген курс оқытылады. Голодомор геноцидіне арналған Ұлттық мұражай Днепр өзенінің жағасында салынды және 2008 жылдың 22 қарашасында алғашқы келушілерді қабылдады. Мемориалдың ашылуы Голодомордың 75 жылдығына арналды. 2008 жылды президент Виктор Ющенко ашаршылық құрбандарын еске алуға арналған "Еске алу жылы" деп жариялады. 2013 жылдың қазан айында өткізілген сауалнамада украиндықтардың 33,7%-ы «Голодомор совет билігінің, соның ішінде Иосиф Сталиннің әрекеттерінің нәтижесінде болды және адамның жасаған ісі еді» деген мәлімдемемен толық келісті, ал 30,4%-ы келісті. Сол сауалнамада сұралғандардың 22,9%-ы ашаршылықтың себебі табиғи жағдайлар екенімен толық немесе ішінара келісті, бірақ 50,5%-ы келіспеді. Сонымен қатар, респонденттердің 45,4%-ы Голодоморды «украин ұлтын жоюға бағытталған қасақана әрекет» деп санайды, ал 26,2%-ы осымен толық келіспеді. 2021 жылдың қараша айында өткізілген сауалнамада 85%-ы Голодомор украин халқына жасалған геноцид екенімен келісті. 2022 жылы Украинада өткізілген сауалнамада Голодомор геноциді деп 93% келісті, 3% келіспеді. 2022 жылдың 19 қазанында Ресейлік оккупациялық билік қиратылған Мариуполь қаласындағы Голодомор ескерткішін «мемлекеттік деңгейдегі дезинформацияның» символы деп, ескерткіш емес деп бұзды. Украинаның мәдениет министрі Александр Ткаченко «осындай әрекеттер қазіргі Ресей режимінің адамзатқа және украин халқына қарсы қылмыстар жасағандардың нағыз мұрагері екенін көрсетеді» деді.
Since 1998, Ukraine has officially observed the Holodomor Memorial Day on the fourth Saturday of November, established by a presidential decree of Leonid Kuchma. In 2006, customs were established for a minute of silence at 4 o'clock in the afternoon, flags flown at half mast, and restrictions on entertainment broadcasting. In 2007, three days of commemorations on the Maidan Nezalezhnosti included video testimonies of communist crimes in Ukraine and documentaries, scholarly lectures, and the National Bank of Ukraine issued a set of commemorative coins. as of 2009, Ukrainian schoolchildren take a more extensive course of the history of the Holodomor. The National Museum of the Holodomor Genocide was erected on the slopes of the Dnieper river, welcoming its first visitors on 22 November 2008. The ceremony of the memorial's opening was dedicated to the 75th anniversary of the Holodomor. The year 2008 was declared by president Viktor Yushchenko as the "Year of Remembrance" to commemorate victims of the famine. In an October 2013 opinion poll, 33.7% of Ukrainians fully agreed and 30.4% rather agreed with the statement "The Holodomor was the result of actions committed by the Soviet authorities, along with Soviet dictator Joseph Stalin, and was the result of human actions". In the same poll, 22.9% of those polled fully or partially agreed with the view that the famine was caused by natural circumstances, but 50.5% disagreed with that. Furthermore, 45.4% of respondents believed that the Holodomor was "a deliberate attempt to destroy the Ukrainian nation" and 26.2% rather or completely disagreed with this. In a November 2021 poll, 85% agreed that the Holodomor was a genocide of Ukrainians. A poll undertaken in Ukraine in 2022 recorded 93% agreeing that the Holodomor was a genocide with 3% disagreeing. On 19 October 2022, Russian occupation authorities dismantled a Holodomor monument in the destroyed city of Mariupol on the basis that it was not a monument but a symbol of "disinformation at the state level". Ukrainian culture minister Oleksandr Tkachenko said "such acts signifies that the current Russian regime is a true successor to the one guilty of crimes against humanity and the Ukrainian people".
Германия
Мүмкін, құрбандарды еске алудың алғашқы қоғамдық шарасы 1948 жылы Мюнхенде, Германиядағы американдық оккупациялық аймақтың әкімшілік орталығында, Екінші дүниежүзілік соғыстан ығысқан украиндықтар ұйымдастырған шеру болды. Голодоморды геноцид деп мойындаған ең соңғы елдер Германия мен Ватикан қаласы.
Perhaps the first public commemoration of victims was a procession held by Ukrainians displaced in the Second World War in 1948 in Munich, the administrative centre of the American zone of occupation in Germany. The most recent countries to recognize Holodomor as a genocide are Germany and Vatican City.
Канада
Голодомордың алғашқы қоғамдық ескерткіші 1983 жылы Канаданың Альберта штатының Эдмонтон қаласындағы қалалық әкімдіктің алдында аштық геноцидінің 50 жылдығына орай орнатылды. Содан бері қараша айының төртінші сенбісі көптеген елдерде 1932–1933 жылдардағы Голодомор және саяси қуғын-сүргін салдарынан қаза тапқан адамдарды еске алу күні ретінде белгіленді. 2008 жылдың 22 қарашасында украин канадалықтары Ұлттық Голодомор туралы хабардар ету аптасының және Голодоморды еске алу күнінің басталуын атап өтті (мектептерде қарашаның төртінші жұмасы, ал әлем бойынша қарашаның төртінші сенбісі). Бұл бастаманың табысты болуы Украина Канада Конгресінің Ұлттық Голодомор Білім комитетінің төрағасы Валентина Куриливке байланысты. Азаматтық, иммиграция және көпмәдениеттік саясат министрі Джейсон Кенни Киевтегі еске алу шарасына қатысты. 2010 жылдың қарашасында премьер-министр Стивен Харпер Киевтегі Голодомор мемориалына барды, бірақ Украина президенті Виктор Янукович оған қосылмады. Саскачеван Солтүстік Америкадағы және Канададағы алғашқы провинция болып Голодоморды геноцид деп мойындады. Украинадағы ашаршылық және геноцид (Голодомор) туралы еске алу күні заңы 2008 жылдың 6 мамырында Саскачеван заң шығарушы органына енгізіліп, 14 мамызда қолдауға ие болды. 2009 жылдың 9 сәуірінде Онтарио провинциясы бірауыздан 147-ші заң жобасын – «Голодоморды еске алу күні туралы» заңын қабылдады, ол қарашаның төртінші сенбісін еске алу күні деп белгілейді. Бұл провинция тарихында үш партиялық қолдаумен ұсынылған алғашқы заң жобасы болды: заң жобасын ұсынғандар – Брант округінен (Либералдық партия) Дэйв Левак, Паркдейл – Хай Парк округінен (ЖЖСДП) Шери ДиНова және Ньюмаркет – Аврора округінен (Консервативтік партия) Франк Клейс. Д. Левак Украинаның «Еңбегі үшін» орденімен марапатталды. 2010 жылдың 2 маусымында Квебек провинциясы бірауыздан 390-шы заң жобасын – «Ұлы украин ашаршылығы және геноциді (Голодомор) туралы еске алу күні туралы» заңын қабылдады. 2010 жылдың 25 қыркүйегінде Канаданың Онтарио штатындағы Миссиссауга қаласындағы Сент-Мария украин католик шіркеуінің алдында «Голодомор: Украинадағы 1932–1933 жылдардағы ашаршылық геноциді» деген жазуы бар және 10 миллион құрбан туралы украин тілінде мәліметтер бар жаңа Голодомор ескерткіші ашылды. 2014 жылдың 21 қыркүйегінде Винипегтегі Манитоба заң шығарушы ғимаратының алдында «Балалық шақтың ащы естеліктері» атты мүсін Голодоморды еске алу үшін ашылды. Калгаридің Мемориалдық қозғалыс алаңында Голодоморға арналған ескерткіш орнатылды, ол бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғысындағы канадалық әскерилерді құрметтеу үшін белгіленген. Ескерткіш украин иммигранттарының Канадаға қосқан үлесін көрсеткен Украиналық пионерлер паркіне жақын Ренфрю ауданында орналасқан. 2018 жылдың 21 қазанында Торонтоның көрме алаңындағы Канада бульварының бойында мемориалдық мүсін ашылды. Бұл орын жыл сайынғы еске алу шараларын өткізуге арналған.
The first public monument to the Holodomor was erected and dedicated in 1983 outside City Hall in Edmonton, Alberta, Canada, to mark the 50th anniversary of the famine genocide. Since then, the fourth Saturday in November has in many jurisdictions been marked as the official day of remembrance for people who died as a result of the 1932–1933 Holodomor and political repression. On 22 November 2008, Ukrainian Canadians marked the beginning of National Holodomor Awareness Week and Holodomor Memorial Day (the fourth Friday of November in Schools and the fourth Saturday of November globally). The success of this initiative is attributed to Valentina Kuryliw, as chair of the National Holodomor Education Committee of the Ukrainian Canadian Congress. Citizenship, Immigration, and Multiculturalism Minister Jason Kenney attended a vigil in Kyiv. In November 2010, Prime Minister Stephen Harper visited the Holodomor memorial in Kyiv, although Ukrainian President Viktor Yanukovych did not join him. Saskatchewan became the first jurisdiction in North America and the first province in Canada to recognize the Holodomor as a genocide. The Ukrainian Famine and Genocide (Holodomor) Memorial Day Act was introduced in the Saskatchewan Legislature on 6 May 2008, and received royal assent on 14 May 2008. On 9 April 2009, the province of Ontario unanimously passed bill 147, "The Holodomor Memorial Day Act", which calls for the fourth Saturday in November to be a day of remembrance. This was the first piece of legislation in the Province's history to be introduced with Tri Partisan sponsorship: the joint initiators of the bill were Dave Levac, MPP for Brant (Liberal Party); Cheri DiNovo, MPP for Parkdale–High Park (NDP); and Frank Klees, MPP for Newmarket–Aurora (PC). MPP Levac was made a chevalier of Ukraine's Order of Merit. On 2 June 2010, the province of Quebec unanimously passed bill 390, "Memorial Day Act on the great Ukrainian famine and genocide (the Holodomor)". On 25 September 2010, a new Holodomor monument was unveiled at St. Mary's Ukrainian Catholic Church, Mississauga, Ontario, Canada, bearing the inscription "Holodomor: Genocide By Famine in Ukraine 1932–1933" and a section in Ukrainian bearing mention of the 10 million victims. On 21 September 2014, a statue entitled "Bitter Memories of Childhood" was unveiled outside the Manitoba Legislative Building in Winnipeg to memorialize the Holodomor. A monument to the Holodomor has been erected on Calgary's Memorial Drive, itself originally designated to honour Canadian servicemen of the First World War. The monument is located in the district of Renfrew near Ukrainian Pioneer Park, which pays tribute to the contributions of Ukrainian immigrants to Canada. On 21 October 2018, a memorial statue was unveiled on Canada Boulevard in Exhibition Place of Toronto. The site provides a place for an annual memorial on the fourth Saturday of November.
Польша
2006 жылдың 16 наурызында Польша Республикасының Сенаты Ұлы ашаршылықтың құрбандарына құрмет көрсетіп, оны геноцид актісі деп жариялады және осы қылмысты еске алуға жасалған күш-жігері үшін украин халқымен ынтымақтастығын білдірді. 2015 жылдың 22 қаңтарында Люблин қаласында Голодомор монументі орнатылды.
On 16 March 2006, the Senate of the Republic of Poland paid tribute to the victims of the Great Famine and declared it an act of genocide, expressing solidarity with the Ukrainian nation and its efforts to commemorate this crime. On 22 January 2015, a Holodomor monument was erected in the city of Lublin.
Америка Құрама Штаттары
The Ukrainian Weekly газетінде 1982 жылғы 27 ақпанда Украинадағы Киелі Отбасы ұлттық католикалық қасиетханасының шіркеуінде Кеңес билігінің салдарынан болған Ұлы ашаршылықтың 50 жылдығына арналған жиын туралы хабарланды. 1982 жылғы 20 наурызда «Украинский еженедельник» газеті 7 миллион украиндердің өмірін қиған ашаршылықты еске алу үшін 15 ақпанда Чикагодағы Украина ауылының Солтүстік жағалауында өткен көпұлтты қоғамдастықтың жиыны туралы да жариялады. АҚШ-тың басқа да аймақтарында да еске алу шаралары ұйымдастырылды. 2008 жылғы 29 мамырда Балтимор қаласы қалалық әкімшіліктің алдындағы Соғыс ескерткіші алаңында Голодоморды еске алуға арналған шам жағу рәсімін өткізді. Бұл рәсім «Холодоморды еске алудың халықаралық ұшқыны» атты халықаралық жобаның бір бөлігі болды, ол Киевтен басталып, отыз үш елден өтті. Сапар барысында АҚШ-тың тағы 22 қаласына сапар жасалды. Сол кездегі қала әкімі Шила Диксон салтанатты шараға төрағалық етіп, 29 мамырды «Балтимордағы украин геноцидін еске алу күні» деп жариялады. Ол Голодоморды «адамның адамға жасаған қатыгездіктің ең ауыр мысалдарының бірі» деп сипаттады. 2008 жылғы 2 желтоқсанда Вашингтонда Голодомор ескерткіші үшін салтанатты шара өтті. 2009 жылғы 13 қарашада АҚШ Президенті Барак Обама Украинадағы Голодоморды еске алу күніне арналған мәлімдеме жасады. Онда ол «Холодомордың құрбандарын еске алу бізге әлемдегі экстремизм мен зорлық-зомбылықтың салдарынан зардап шеккендердің жағдайы туралы ойлануға мүмкіндік береді» деді. ҰҚК өкілі Майк Хаммер 2010 жылғы 20 қарашада осыған ұқсас мәлімдеме жасады. 2011 жылы американдық Голодоморды еске алу күні 19 қарашада өтті. Ақ үйдің баспасөз хатшысы жасаған мәлімдемеде бұл күннің маңыздылығына тоқталып, «Украина халқының ерік-жігерін басып тастауға жасалған бұл қатал және қасақана әрекетке қарсы украиндықтар зор батылдық пен төзімділік танытты. Жиырма жыл бұрын тәуелсіз Украинаның құрылуы украин халқының еркіндік пен тәуелсіздікке деген құштарлығының тереңдігін көрсетеді» делінген. 2015 жылғы 7 қарашада Вашингтонда Голодомор геноциді ескерткіші ашылды.
The Ukrainian Weekly reported a meeting taking place on 27 February 1982 in the parish center of the Ukrainian Catholic National Shrine of the Holy Family in commemoration of the 50th Anniversary of the Great Famine caused by the Soviet authorities. On 20 March 1982, the Ukrainian Weekly also reported a multi ethnic community meeting that was held on 15 February on the North Shore Drive at the Ukrainian Village in Chicago to commemorate the famine which took the lives of seven million Ukrainians. Other events in commemoration were held in other places around the United States as well. On 29 May 2008, the city of Baltimore held a candlelight commemoration for the Holodomor at the War Memorial Plaza in front of City Hall. This ceremony was part of the larger international journey of the "International Holodomor Remembrance Torch", which began in Kyiv and made its way through thirty three countries. Twenty two other US cities were also visited during the tour. Then Mayor Sheila Dixon presided over the ceremony and declared 29 May to be "Ukrainian Genocide Remembrance Day in Baltimore". She referred to the Holodomor "among the worst cases of man's inhumanity towards man". On 2 December 2008, a ceremony was held in Washington, D. C., for the Holodomor Memorial. On 13 November 2009, U. S. President Barack Obama released a statement on Ukrainian Holodomor Remembrance Day. In this, he said that "remembering the victims of the man made catastrophe of Holodomor provides us an opportunity to reflect upon the plight of all those who have suffered the consequences of extremism and tyranny around the world". NSC Spokesman Mike Hammer released a similar statement on 20 November 2010. In 2011, the American day of remembrance of Holodomor was held on 19 November. The statement released by the White House Press Secretary reflects on the significance of this date, stating that "in the wake of this brutal and deliberate attempt to break the will of the people of Ukraine, Ukrainians showed great courage and resilience. The establishment of a proud and independent Ukraine twenty years ago shows the remarkable depth of the Ukrainian people's love of freedom and independence". On 7 November 2015, the Holodomor Genocide Memorial was opened in Washington D. C.
115-ші Конгресте АҚШ Сенаты мен АҚШ Өкілдер палатасы Голодомордың 85 жылдығын атап өту туралы қаулы қабылдады, «1932 және 1933 жылдары Украина халқына қарсы Кеңес Одағы жасаған адам тудырған ашаршылық». Сенат қаулысы, S. Res. 435 (115-ші Конгресс) 2018 жылғы 3 қазанда қабылданды және АҚШ Сенаты «1932–1933 жылдардағы Голодомордың 85 жылдығын салтанатты түрде еске алады және осы трагедияның құрбандарына, аман қалғандарына және олардың отбасыларына шын жүректен көңіл айтады» деп мәлімдеді. 2018 жылғы 11 желтоқсанда АҚШ Өкілдер палатасы H. Res. 931 (115-ші Конгресс) қабылдады.
In the 115th Congress, both the United States Senate and the United States House of Representatives adopted resolutions commemorating the 85th anniversary of the Holodomor, "the Soviet Union's manmade famine that it committed against the people of Ukraine in 1932 and 1933." The Senate Resolution, S. Res. 435 (115th Congress) was adopted on 3 October 2018 and stated that the U. S. Senate "solemnly remembers the 85th anniversary of the Holodomor of 1932–1933 and extends its deepest sympathies to the victims, survivors, and families of this tragedy." On 11 December 2018, the United States House of Representatives adopted H. Res. 931 (115th Congress),
Фильмде
2019 жылы Джеймс Нортонның басты рөлде ойнаған және Агнешка Холландтың режиссерлік еткен "Мырза Джонс" көркем фильмі Джонстың саяси және журналистік қарсылыққа қарамастан украиналық ашаршылықты зерттеуі мен осы туралы хабарлауына бағышталған. 2019 жылдың қаңтар айында бұл фильм 69-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде "Алтын аю" жүлдесі үшін күреске ілікті. Фильм 2019 жылдың қыркүйек айында 44-ші Гдыня кинофестивалінде "Алтын арыстан" Гран-приін жеңіп алды.
The 2019 feature film Mr Jones, starring James Norton and directed by Agnieszka Holland, focuses on Jones and his investigation of and reporting on the Ukrainian famine in the face of political and journalistic opposition. In January 2019, it was selected to compete for the Golden Bear at the 69th Berlin International Film Festival. The film won Grand Prix Golden Lions at the 44th Gdynia Film Festival in September 2019.
Ватикан қаласы
2022 жылдың 23 қарашасында Папа Франциск ашаршылық құрбандарын еске алу рәсімін өткізді. Ол Голодоморды геноцид деп атады. "Ұзақ жылдар бойы азап көрген Украинаны еске алайық. Осы сенбіде 1932–1933 жылдарғы Сталин жасаған Голодомор геноцидінің қорқынышты жылдығы белгіленді. Осы геноцидтің құрбандары үшін және бүгін агрессияның шейіттігін басынан өткізіп жатқан барлық украиндықтар – балалар, әйелдер, қарттар мен нәрестелер үшін дұға етейік."
On 23 November 2022, Pope Francis held a ceremony to remember the victims of the famine. He referred to the Holodomor as a genocide. "Let us remember long suffering Ukraine. This Saturday marks the anniversary of the terrible genocide of the Holodomor in 1932–1933 artificially caused by Stalin. Let us pray for the victims of this genocide and pray for the all Ukrainians, the children, the women and the elderly, the babies, who are today suffering the martyrdom of aggression."
Театр
"Голодомор" пьесасының премьерасы 2021 жылдың ақпан айында Тегеран қаласында, Иранда болды.
The play Holodomor premiered in Tehran, Iran in February 2021.
Декларациялар мен құқықтық актілер
АҚШ Украинадағы ашаршылық жөніндегі комиссиясы. 1988 жылғы 19 сәуір. "Украинадағы ашаршылық жөніндегі комиссияның қорытындылары" (Конгреске баяндама). Біріккен Ұлттар Ұйымы. 2003 жыл. Украинадағы 1932–1933 жылдардағы Ұлы ашаршылық (Голодомор) туралы бірлескен мәлімдеме.
U. S. Commission on the Ukraine Famine. 19 April 1988. "Findings of the Commission on the Ukraine Famine" (Report to Congress). United Nations. 2003. Joint Statement on the Great Famine of 1932–1933 in Ukraine (Holodomor)