Кіріспе

Роза тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.

|кескін = Vogelkers bloesem. jpg
|кескін түсіндірмесі = Құс қырық гүлдері
|статусы = LC
|статус жүйесі = IUCN3.1
|статусы сілтемесі =
|ата-анасы = Prunus subg. Padus
|таксон = Prunus padus
|авторы = L.
|таралу картасы = Prunus padus range. svg
|таралу картасы түсіндірмесі = Таралу картасы
|синонимдер =
|синонимдер сілтемесі =

Тарату

Prunus padus Мароккода және Ұлыбритания аралдарынан Жапонияға дейінгі қоңыржай Еуразияда табиғи түрде өседі. Оның таралу аймағына Пиреней және Альп тауларынан солтүстікке қарайғы Батыс және Орталық Еуропаның барлық бөліктері, сондай-ақ ағаштар өсетін шекарадан оңтүстікке қарайғы аймақтар кіреді. Иберия, Солтүстік Италия және тіпті Солтүстік Африканың шағын бөліктерінде де кездеседі. Бұл түр Балқан тауларының және даланың солтүстігіндегі Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында, сондай-ақ Кавказда өседі. Азияда Сібірдің, Ресейдің Шығыс аймақтарының, Кореяның, Хоккайдоның және Хималайдағы шағын аймақтары бар Қытайдың кейбір бөліктерінде таралған. Аляскада бұл түр жаугершілік түр ретінде танылған, сондықтан оны жою жөнінде шаралар қабылдануда.

Экология

Гүлдері екі жынысты және оларды аралар мен шыбындар тозаңдатады. Жемісі құстарға жеңіл жем болады, олар оның құрғақтығын жағымсыз деп қабылдамайды. Еуразияда құс алмұртының ермек көбелегі (Yponomeuta evonymella) құс алмұртын өсіп-өнуі үшін пайдаланады, ал оның дернәсілдері жалғыз ағаштарды жапырақсыз қалдырып жей алады. Солтүстік Америкада бұл ағашқа қара түйін саңырауқұлағы жиі шабуыл жасайды.

Уыт

Гликозидтер праулауразин және амигдалин, кейбір сүтқоректілер үшін уытты болуы мүмкін, P. padus-тың кейбір бөліктерінде, жапырақтары, сабақтары және жемістері сияқты кездеседі.

Қолданылуы

Бұл ағаштың жемісі Батыс Еуропада сирек қолданылады, бірақ бұрын, алыстағы Шығыста негізгі тағам ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Ресейде бұл ағаштың жемісі әлі де тағамдық мақсаттар үшін қолданылады. Күсқұрынынан жасалған кептірілген жидектерден әртүрлі дәрежедегі ұн тартылады, ол күсқұрыны торттың негізгі құралы болып табылады. Ұн қоңыр түсті, сондықтан торт та қоңыр болады, тіпті онда шоколад болмаса да. Ұн мен торт жергілікті дүкендерде және нан пісіретін орындарда сатылады. Көбінесе, жаңа күсқұрыны майдаланып, джем жасау үшін пісіріледі. 'Коммутата' сорты Солтүстік Америкада 'Mayday' деген жалпы атаумен сәндік ағаш ретінде сатылады. Ол қысқа төзімділігімен және көктемде құлпыратын хош иісті ақ гүлдерімен бағаланады. 'Mayday' ағашының аты Мамыр мерекесімен байланысты, және ол 'mayday' (француз тіліндегі 'm'aider' сөзінің дыбысталуымен жазылған, 'келіңдер маған көмектесіңдер' деген мағынаны білдіретін) халықаралық дабыл сигналымен ешқандай қатысы жоқ. Ағашқа берілген бұл ат, 'mayday' сөзі (француз тіліндегі 'venez m'aider' фразасының фонетикалық түрі) халықаралық дабыл сигналы ретінде қабылдаудан бұрын пайда болған.

Тарих

Геродоттың айтуынша (шамамен 2500 жыл бұрын), туғаннан бастап толық шашы жоқ, Аргиппейлер деп аталатын ерекше тайпа, мүмкін Орал тауларының алдындағы аймақта мекендеген, "понтик" деп аталатын ағаштың бұршақтай жемістерін жинап, олардан ішуге жарамды қара сұйық сығып шығарған. Содан кейін, сығу қалдықтарынан нан сияқты дөңгелектер жасаған. Геродоттың сөзіне сенсек (ол бұл мәліметтерді скиф саудагерлерінен алған), осы сұйық пен оны жасау барысында шығарылған "дөңгелектер" шашы жоқ халықтың негізгі тағамы болған. А. Д. Годлидің (Геродот еңбектерінің 1920 жылдардың басында жарық көрген басылымының аудармашысы) мәлімдемесіне сәйкес, казактар да Прунус падусынан осыған ұқсас сұйық жасап, оны Аргиппейлердің айтқан "асчу" деген сөзіне ұқсас атаумен атаған. Шие жемісін өте жақсы көретін Аргиппейлер – әділ және мейірімді халық – өз ағаштарын қорғап, оларды туған жерлерінің суық қысынан сақтаған. Оларды (әлемдік біліктің осі ретіндегі орталық тіреуіш) юрта сияқты киіз шатырларына енгізіп, оларды күткен: Олар әрбір адам жеке ағаш астында тұрады, қыста оны ақ киізбен жауып, ал жазда киіз қолданбайды. Бұл халыққа ешкім зұлымдық жасамайды, себебі олар қасиетті деп есептеледі, соғысқа қатысатын қарулары да жоқ. Олар көршілері арасындағы дауларды шешеді, сондай-ақ оларға паналаған әрбір қуылған адам ешкімнен қорқа алмайды. – Геродот, Ἱστορίαι (Тарихтар) IV кітап, 23 тарау.

Мәдениет

Финляндия мен Швецияда құс жусанның (фин. tuomi, швед. hägg) гүлдеуі көптеген адамдар үшін жаздың басталуын білдіреді. Оңтүстік Финляндияда бұл әдетте мамыр айының соңғы екі аптасында немесе маусымның басында болады. Украиналық "Черемшина" әні құс жусанның гүлдеуіне сілтеме жасайды. Шотландияның солтүстік-шығысындағы Адви ауылының тұрғындары хакберри (немесе қақпақ ағашы) ағашының қырқылын пайдалануға тыйым салынғанын айтқан, олар оны "құбыжық ағашы" деп санайды. Орта ғасырларда бұл ағаш емдік мақсатта қолданылған, сол кезде есік алдына ағаш қабығын қойса, обадан сақтайды деп сенген. Аляска штатының Анкоридж қаласында Mayday ағашы көптеп өседі, оны көгалдандырушылар мен үй иелері көптеп отырғызған. Ол жергілікті ағаштарды ығыстырып, бұлан мен жас лосось үшін зиянды.