Австралияның көлік жүйесі: тарихы мен дамуы

Кіріспе

Австралиядағы көлік жүйесі

Теміржол кеңдігі мәселесін шебуге жасалған әрекеттер әлі толыққанды аяқталған жоқ. Мысалы, Маунт Гамбиер желісі кеңдігі бойынша оқшауланған және пайдалануға жарамсыз.

Электрмен жабдықтау

1919 жылы басталған қала маңы желілерін электрлендіру кезінде, электрлі теміржол тартуының біркелкі стандарты қабылданбады. Мельбурнда 1919 жылы 1500 В тұрақты токпен электрлендіру басталды. Сидней желілері 1926 жылдан бастап 1500 В тұрақты токпен, Брисбен желілері 1979 жылдан бастап 25 кВ айнымалы токпен, ал Перт желілері 1992 жылдан бастап 25 кВ айнымалы токпен электрлендірілді. Квинслендте, негізінен 1980 жылдары көмір тасымалы үшін 25 кВ айнымалы токпен қалалық емес электрлендіру кеңінен жүргізілді. 2014 жылдан бастап Аделаида желілері 25 кВ айнымалы токпен кезең-кезеңімен электрлендірілуде. 25 кВ айнымалы ток кернеуі қазір халықаралық стандартқа айналды.

Тарих

Австралиядағы алғашқы теміржолдарды сол кездегі Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Оңтүстік Австралия колонияларында орналасқан жеке компаниялар салған. Бірінші теміржол 1831 жылы Ньюкаслдегі Австралия ауыл шаруашылығы компаниясымен жеке меншіктегі және басқарылатын, сондай-ақ пайданы жоғарылатқан. Ол құйма темірден жасалған балық ішіндегі рельспен қисық жазықтықта А Pit көмір кенішін қамтамасыз ететін гравитациялық теміржол болды. 1854 жылы Викторияда алғашқы бумен жұмыс істейтін желі ашылды. Төрт шақырымдық Флиндерс-стрит – Сандридж желісін Виктория алтын асырудың шарықталу кезінде Мельбурн және Хобсон шығанағы теміржол компаниясы ашты. Осы алғашқы жылдары колониялық желілерді дамытуда Австралияның жалпы мүдделері ескерілмеді. Ең маңызды мәселе континент үшін бірыңғай рельс енін анықтау болды. Лондоннан бірыңғай рельс енін қабылдау туралы кеңес берілгеніне қарамастан, колониялардың теміржолдары біріккен жағдайда, әртүрлі колонияларда және тіпті колониялар ішінде басқа колониялардың рельс еніне ешқандай сілтеме жасалмай, әртүрлі рельс ендері қабылданды. Бұл мәселе ұлттық деңгейде үнемі проблема тудырып келеді. 1890 жылдары алты колониядан Австралия Федерациясын құру мәселесі талқыланды. Талқылаудың бірі теміржолдардың федералдық жауапкершілікке жататындығы болды. Бұл мәселе бойынша өткен дауыс аз айырмамен жеңіліске ұшырады, оның орнына жаңа конституция "Мемлекеттің келісімімен, Мемлекеттің кез келген теміржолын Мемлекет пен Ұлттық үкімет арасында келісілген шарттар бойынша сатып алу" (51-бап xxxiii) және "Мемлекеттің келісімімен кез келген Мемлекетте теміржол құрылысын салу және кеңейту" (51-бап xxxiv) мүмкіндігін қарастырды. Алайда, Австралия үкіметі 96-бап бойынша теміржолдарды жаңарту жобаларына штаттарға қаржылай көмек беруге құқылы ("Парламент Парламент қажет деп санайтын шарттармен кез келген Штатқа қаржылық көмек бере алады"). Мельбурнда 1919 жылы (1500 В тұрақты ток) қала маңындағы электрлендіру басталды. Сиднейдегі желілер 1926 жылдан бастап (1500 В тұрақты ток), Брисбендегілер 1979 жылдан (25 кВ айнымалы ток), ал Перттегілер 1992 жылдан (25 кВ айнымалы ток) электрлендірілді. Басты желілерді электрлендіру алғаш рет 1954 жылы Викторияда жүзеге асырылды, одан кейін Жаңа Оңтүстік Уэльс желісін кеңейту жалғасты. Бұл желілер құлдырап кетті, ал Куинслендте 1980 жылдардан бастап көмір тасымалы үшін 25 кВ айнымалы ток жүйесі енгізілді. Дизельдік локомотивтер 1950 жылдардың басында Австралия теміржолдарына енгізілді. Көптеген локомотивтер жергілікті құрылымдармен жасалды, импортталған британдық немесе американдық технологиялар мен қуатты жабдықтар қолданылды. Үш ірі фирма – Clyde Engineering (GM EMD-мен серіктестікте), Goninan (General Electric-пен бірге) және AE Goodwin (кейін Comeng, American Locomotive Company (ALCO) компаниясымен) болды. Ірі британдық компания – English Electric, ал швейцариялық Sulzer де кейбір жабдықтарды жеткізді. Бұл бүгінгі күні де жалғасуда, Downer Rail және UGL Rail тиісінше Clyde және Goninan компанияларының қазіргі заманғы ұрпақтары болып табылады.

The first railways in Australia were built by private companies, based in the then colonies of New South Wales, Victoria and South Australia. The first railway was privately owned and operated and commissioned by the Australian Agricultural Company in Newcastle in 1831, a cast iron fishbelly rail on an inclined plane as a gravitational railway servicing A Pit coal mine. The first steam powered line opened in Victoria in 1854. The four km long Flinders Street to Sandridge line was opened by the Melbourne & Hobson's Bay Railway Company at the height of the Victorian gold rush. In these early years there was very little thought of Australia wide interests in developing the colony based networks. The most obvious issue to arise was determining a uniform gauge for the continent. Despite advice from London to adopt a uniform gauge, should the lines of the various colonies ever meet, gauges were adopted in different colonies, and indeed within colonies, without reference to those of other colonies. This example has caused problems ever since at the national level. In the 1890s, the establishment of an Australian Federation from the six colonies was debated. One of the points of discussion was the extent that railways would be a federal responsibility. A vote to make it so was lost narrowly, instead the new constitution allows "the acquisition, with the consent of a State, of any railways of the State on terms arranged between the Commonwealth and the State" (Section 51 xxxiii) and "railway construction and extension in any State with the consent of that State" (Section 51 xxxiv). However, the Australian Government is free to provide funding to the states for rail upgrading projects under Section 96 ("the Parliament may grant financial assistance to any State on such terms and conditions as the Parliament thinks fit"). Suburban electrification began in Melbourne in 1919 (1500 V DC). Sydney's lines were electrified from 1926 (1500 V DC), Brisbane's from 1979 (25 kV AC), and Perth's from 1992 (25 kV AC). Mainline electrification was first carried out in Victoria in 1954, closely followed by New South Wales which continued to expand their network. These networks have fallen into decline, in contrast to Queensland where 25 kV AC equipment was introduced from the 1980s for coal traffic. Diesel locomotives were introduced to Australian railways from the early 1950s. Most units were of local design and construction, using imported British or American technology and power equipment. The three major firms were Clyde Engineering partnered with GM EMD, Goninan with General Electric, and AE Goodwin (later Comeng) with the American Locomotive Company (ALCO). The major British company was English Electric, with Swiss firm Sulzer also supplying some equipment. This continues today, with Downer Rail and UGL Rail the modern incarnations of Clyde and Goninan respectively.

Мемлекеттік қаржыландыру

Австралияның федералды үкіметтері жолдарды жаңартуға айтарлықтай қаржы бөлгенімен, 1920 жылдан бері темір жолдарға инвестицияларды тұрақты түрде қаржыландырмады, тек өздерінің темір жолы – Австралия Ұлттық темір жолы, ол 1997 жылы жекешелендірілді, одан басқа. Мемлекеттік үкіметтерге тиесілі темір жолдарды қаржыландыруды мемлекеттік жауапкершілік деп есептеді. Дегенмен, Австралия үкіметтері 1920 жылдан 1970 жылдарға дейін өлшегіштерді стандартизациялау жобалары үшін штаттарға несие берді. 1970 жылдан 1996 жылға дейін Австралия үкіметі темір жол жобаларына, әсіресе 1992 жылы жарияланған Китинг үкіметінің «Бір Ұлт» бағдарламасына гранттық қаржыландыру ұсынды. Бұл бағдарлама 1995 жылы Аделаида мен Мельбурн арасындағы жолды стандарттаумен ерекшеленді. Сонымен қатар, 2004 жылы ашылған Элис-Спрингс – Дарвин желісіне де маңызды мемлекеттік қаржы жұмсалды. Қазіргі кезде Австралия темір жол корпорациясы және AusLink жер көлігін қаржыландыру бағдарламасы арқылы жүк тасымалы үшін айтарлықтай қаржы қарастырылуда.

Австралия темір жол корпорациясы

Австралия темір жол корпорациясы (ARTC) – 1997 жылы құрылған, Австралия материгіндегі негізгі желідегі стандартты темір жол желілерінің көп бөлігіне иелік ететін, жалға беретін, күтіп ұстайтын және басқаратын, Белгіленген мемлекетаралық темір жол желісі (DIRN) деп аталатын, федералды үкіметке тиесілі корпорация. 2003 жылы Австралия және Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметтері ARTC-нің NSW мемлекетаралық және Хантер аймағы желілерін 60 жылға жалға алуы туралы келісімге келді. Осы келісімнің аясында ARTC мемлекетаралық темір жол желісіне 872 миллион доллар көлемінде инвестиция бағдарламасын жүзеге асыруға міндеттенді. Инвестицияны қаржыландыру көздерінің ішінде Австралия үкіметінің ARTC капиталына 143 миллион доллар салуы және Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің шамамен 62 миллион доллар көмектесуі болды.

Инфрақұрылым Австралия

2007 жылғы федералды сайлаудан кейін барлық теміржол, автомобиль жолдары, әуежайлар және басқа да инфрақұрылымды ұлттық деңгейде бақылау үшін «Инфраструктура Австралия» мемлекеттік органы құрылды.

Жүк тасымалының жалпы көлемі

2015-2016 жылдары, кен өнеркәсібінің теміржолдары да ескерілгенде, теміржолмен 413,5 миллиард тонна-километрлік жүк тасымалданды. Австралиядағы теміржол жүк тасымалының басым бөлігін көмір және темір кен сияқты ірі көлемді жүктер құрайды. 2015-2016 жылдары Австралия теміржолдары 1,34 миллиард тоннадан астам жүк тасымалданды, оның 97 пайызы ірі көлемді тасымалдардан тұрды. Батыс Австралиядағы штаты ішіндегі ірі көлемді жүк тасымалы, негізінен темір кеннің тасымалы, ұлттық теміржол жүк тасымалының 61 пайызын құрады. Квинсленд және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарындағы ірі көлемді тасымал, негізінен көмір, тиісінше 17% және 14% болды.

Қалалық темір жол

Сидней пойыздары – Сидней қала маңындағы теміржол желісінің мемлекеттік операторы, ол Transport for NSW желісінің бір бөлігі болып табылады. Метро пойыздары Сидней, көпшілік үлесі MTR Corporation компаниясына тиесілі жеке компания, Transport for NSW атынан Сидней метросының жылдам транзит желісін басқарады. NSW TrainLink, Сидней пойыздарының қалааралық бөлімшесі, Transport for NSW атынан Ньюкасл және Вуллонгонг қалаларындағы қала маңындағы қызметтерді ұсынады. Сонымен қатар, ол өңірлік орталықтар мен Сидней арасындағы қызметтерді де ұсынады. Бұл қызметтер көбінесе екі қабатты электр пойыздарымен жүзеге асырылады, ал қалааралық қызметтерде қолданылатын пойыз паркінің бір бөлігі Сидней пойыздарымен ортақ пайдаланылады. Метро пойыздары Мельбурн, көпшілік үлесі MTR Corporation компаниясына тиесілі жеке компания, Public Transport Victoria атынан Мельбурн қала маңындағы теміржол желісін басқарады. V/Line, мемлекеттік ұйым, Public Transport Victoria атынан Викторияның өңірлік теміржол желісін, соның ішінде Мельбурн қаласындағы кейбір қызметтерді және Мельбурн мен өңірлік орталықтар арасындағы қызметтерді басқарады. Квинсленд теміржолы, өзінің қалалық желісі арқылы (бұрынғы Citytrain), Транслинк желісінің бір бөлігі болып табылатын Оңтүстік-Шығыс Квинсленд теміржол желісінің мемлекеттік операторы болып табылады. Трансперт – Перт қаласындағы қоғамдық көлік жүйесі. Перттегі теміржолдарды қоғамдық көлік басқармасы басқарады. Keolis Downer Аделаида метрополитені атынан Аделаида қала маңындағы теміржол желісін басқарады. Бұл жүйе алты бағыттан тұрады.

Қалалық жеңіл рельс және трамвайлар

Keolis Downer компаниясының еншілес компаниясы Yarra Trams Мельбурн трамвай желісінің 250 км, 29 бағытын басқарады. Transdev компаниясы Transport for NSW атынан 24,7 км Сидней жеңіл рельстік жол желісін пайдаланады. Keolis Downer Голд-Кост қаласындағы 20 км жеңіл рельстік жол желісі G:link операторы болып табылады. Бұл желі Translink желісінің бір бөлігі. Torrens Connect Аделаида қаласындағы Гленелг трамвай желісін басқарады. Бұл желі Аделаида метро желісінің бір бөлігі. John Holland және Pacific Partnerships арасындағы жекеменшік бірлескен кәсіпорын Canberra Metro Operations 12 км Canberra Metro жеңіл рельстік жол желісін басқарады. Бұл желі Transport Canberra желісінің бір бөлігі. Keolis Downer, жергілікті бренд ретінде Newcastle Transport, Transport for NSW атынан жұмыс істейді және 2,7 км Ньюкасл жеңіл рельстік жол желісін басқарады.

Туристік және мұралық темір жолдар

Австралияда көптеген мұралық темір жолдар мен мұралық трамвайлар бар, оларды көбінесе қоғамдық ұйымдар мен сақтау қоғамдары басқарады. Сондай-ақ, кейбір жекеменшік жолаушылар тасымалдау қызметтері де бар, мысалы:

Skitube – Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының қарлы аймақтарындағы жеке темір жол. Ол Перишер тау шаңғысы курортының меншігінде, бұл туристік мақсатқа барудың негізгі кіреберісін жол арқылы қол жеткізе алмайтын шаңғы аймақтарымен байланыстырады. Желінің көп бөлігі жер астынан өтеді. Байрон-Бей пойызы Байрон-Бей қалашығындағы Байрон-Бей станциясы мен Солтүстік Бич станциясы арасында шаттл рейс жасайды. Бұл жекеменшік қызмет қолданыстан шығарылған Мурвиллимба темір жолының 3 шақырымдық бөлігінде жұмыс істейді.

Қамыс

610 мм енді трамвайлар қант қамысын тасымалдау үшін әрқашан жекеменшік кәсіпорындар ретінде пайдаланылып келген, олар тиісті қант фабрикасымен байланысты болған. Бұл трамвайлар техникалық жағынан жетілген, оларға қолданылған рельстер, қашықтан басқарылатын тежегіш вагондары, кейбір жерлерде бетонды ұйымдықтар және кішкентай балдақтар кіреді. Шамамен жиырма жеке трамвай ғылыми-зерттеу және әзірлеме жұмыстарында ынтымақтасады.

Ағаш

Көбінесе трамвайлар ағаштарды ағаш өңдеу заводтарына тасымалдаумен байланысты болды. Әр түрлі рельс ендері қолданылды, соның ішінде 610 мм, ол қызыл қамыс тасымалы үшін де жиі пайдаланылды. Кейде кеңірек рельс ендері де қолданылды; Квинслендте 991 мм (3 фут 3 дюйм) жүйелері болды, олардың кейбіреулері ағаш рельстерде салынған. Ал кейбір аймақтарда 1067 мм қолданылды, бұл үлкен ресурстарды жұмсауды қажет етті. 21-ші ғасырдың басында Брисбен аңғарындағы Эскке дейінгі 1067 мм пайдаланылмаған Квинсленд темір жолы ағаш тасымалы үшін қайта қолданылды.

Темір кендері

Батыс Австралияның Пилбара аймағында темір кенін тасымалдауға арналған бес жекеменшік, оқшауланған ауыр жүк темір жолы кен орнынан портына дейінгі өндіріс тізбегінің бір бөлігі ретінде жұмыс істеп келді. Олар 1966 жылы Goldsworthy Mining Associates компаниясының Goldsworthy темір жолымен, содан кейін 2008 жылы Fortescue Metals Group компаниясының Fortescue темір жолымен және 2015 жылы Roy Hill Holdings компаниясының Roy Hill темір жолымен іске қосылды. Бұл желілер үздіксіз түрде осьтік жүктемені (қазіргі уақытта әлемдегі ең ауыр жүктеме) және пойыз ұзындығын оңтайландырып келеді, бұл дөңгелек пен рельс арасындағы байланыстың шегін кеңейтіп, әлемдік теміржол саласы үшін құнды көптеген зерттеулерге жол ашты. Пилбараның оңтүстігіндегі Орта Батыс аймағындағы Оакаджи портына ашық қолжетімділігі бар, алтыншы стандартты теміржол желісін салу ұсынылды, бірақ жоба қазіргі уақытта тиімді бизнес-жоспар күтіп тұр.

Орта жылдамдықтағы жолаушылар тасымалы

Бірнеше орташа жылдамдықты теміржол қызметтері, жылдам қызметтерге және/немесе еңкейту технологиясына бейімделген, қолданыстағы рельстерде жұмыс істейді. Кейбір қызметтер жоғары жылдамдықты құрамды пайдаланады. Батыс Австралияда Westrail 1971 жылы Перттен Калгурлиге дейінгі The Prospector қызметінде жоғары жылдамдықты дизельді теміржол вагондарын пайдалана бастады және жаңа Австралия жылдамдық рекордын орнатты. Қазір Transwa компаниясы басқарады, 2004 жылы вагондар жаңа бірліктермен ауыстырылды, бірақ қазіргі уақытта рельстердің жағдайы оны шектейді. Дәл осы типтегі вагондар AvonLink қызметінде де қолданылады. Жаңа Оңтүстік Уэльс 1982 жылы XPT қызметтерін бастады. Британдық InterCity 125 пойызының негізінде құрылған, оның ең жоғары жылдамдығы және 1992 жылы сынақ кезінде Австралияның жылдамдық рекордын орнатты. Пойыз көбінесе толық потенциалына жете алмайды, өйткені бұрынғы бу кезеңінен қалған қисық жолдармен қатынайды; мысалы, 2002 жылы Сидней–Мельбурн бағытындағы орташа жылдамдық құрады. Жаңа Оңтүстік Уэльс 1995 жылы шведтік X 2000 еңкейту пойызын сынақтан өткізді. Екі арнайы модификацияланған XPT локомотивтерімен қозғалған пойыз сегіз апталық сынақ барысында Сидней мен Канберра арасында жолаушыларды тасымалдады. Квинсленд теміржолының электрлік еңкейту пойызы Брисбеннен Рокхэмптонға, ал дизельдік еңкейту пойызы Брисбеннен Кернске қатынайды. Бұл бағыттар 1990-шы жылдары 590 миллион долларға жартылай жаңартылды, қисықтарды түзету үшін рельстердің учаскелері салынды. Екі пойыз да жылдамдықты қамтамасыз етеді, ал электрлік пойыз 1999 жылы Австралияның теміржол жылдамдығы бойынша рекорд орнатты. Виктория штатының үкіметі өңірлік жылдам теміржол жобасы аясында теміржол желілерін жаңартты, V/Line компаниясы VLocity дизельді вагондарын максималды жылдамдықпен пайдаланады. Жобаның бастапқы кезеңдерінде Виктория үкіметі оны қате түрде «Жылдам пойыз» немесе «Өте жылдам пойыз» деп атады, және бұл практика кейбір саясаткерлер мен халық арасында әлі де сақталған.

Жоғары жылдамдықты темір жол

Жоғары жылдамдықты темір жол 1980-ші жылдардан бері бірнеше рет қарастырылып, зерттеулер мен жер сатып алуға қатысты екі партиялық қолдауға ие болды. Көбінесе Сиднейден Мельбурнға дейінгі бағытқа назар аударылады, онда ол Сидней – Мельбурн әуе бағытының қарсыласы ретінде қарастырылады, сондай-ақ Сиднейден Брисбенге дейінгі бағыт та ұсынылған. Аймақтық қалаларды дамытудың артықшылықтары жиі айтылады. 2011-2013 жылдары толыққанды зерттеу жүргізілді, содан кейін үкімет темір жол дәлізі үшін жер сатып ала бастайтынын мәлімдеді. 2016 жылы премьер-министр жоғары жылдамдықты темір жол желісінің жеке қаржыландыру және құндылықты қолдану арқылы қаржыландырылуы мүмкін екенін айтты. Квинсленд темір жолының электрлік еңісті пойызының 210 км/сағ жылдамдығы халықаралық деңгейде қабылданған жоғары жылдамдықты темір жолдың 200 км/сағ (120 миль/сағ) анықтамасынан сәл жоғары. NSW TrainLink XPT-нің сынақтан өткен ең жоғары жылдамдығы 193 км/сағ шамамен соған сай келеді. Орташа жылдамдықтағы Transwa Prospector қызметінде қолданылатын Transwa WDA/WDB/WDC класындағы вагондар жоғары жылдамдыққа қабілетті, бірақ қызметте 160 км/сағ жылдамдықпен шектелген. XPT теориялық тұрғыдан 200 км/сағ жылдамдыққа жете алады.