Кіріспе

Әлеуметтік реформа немесе революция? (Sozialreform oder Revolution?) – 1899 жылғы поляк-неміс марксистік теоретик Роза Люксембург жазған памфлет. Люксембург, кәсіподақтар, реформашыл саяси партиялар және социал-демократияның кеңеюі пролетариаттың кластық санасын дамыту үшін маңызды болғанымен, Эдуард Бернштейннің арасындағылар сияқты, социалистік қоғам құра алмайды деп сарайды. Оның орнына, ол тарихи материалистік тұрғысынан капитализм экономикалық тұрғыдан тұрақсыз және әрі қарай күйрейтінін, ал капитализмді социализмге айналдыру үшін революция қажет екенін дәлелдейді. Бұл памфлет революциялық социалистік айналымдарда зор ықпалға ие болды және Люксембургтің басқа еңбектерімен бірге солшыл коммунистік теорияның маңызды алғышарты болды.

Өмірбаян

1878 жылы Германияның канцлері Отто фон Бисмарк социализмге қарсы заңдарды қабылдады. Оның нәтижесінде мыңдаған адам тұтқындалды, жүздеген адам елден қуылды, саяси газеттер жабылды және сайлаудан басқа барлық саяси қызметтерге тыйым салынды. Осы кезеңде Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДГП) өзін революциялық деп жариялап, социализмге парламенттік жолмен жетуді жоққа шығарды. СДГП-нің бағдарламасы Германиядағы қалалық жұмысшы табының алаңдаушылықтарын білдірді және 1881 жылғы федералды сайлауда 312 000 болған дауыс саны 1890 жылғы сайлауда 1,4 миллионнан асты. 1890 жылы социализмге қарсы заңдар күштен шығарылды, содан кейін ереуілдер мен кәсіподақтардың белсенділігінің толқыны көтерілді. Ереуілдер консервативті мүшелерді "қорқытып" жібереді деген немесе репрессия қайта басталуы мүмкін деген қорқынышпен СДГП жетекшілері бағдарламаларының революциялық аспектілерінен бас тартты. 1891 жылғы Эрфурт съезінде партия бағдарламасы марксизмді және капитализмді құлатуды СДГП-нің "ресми" идеологиясы деп бекітті, бірақ революция күн тәртібінде болмаған кездегі практикалық міндеттерді алға қойды. Немец социалисті Эдуард Бернштейн Эрфурт бағдарламасының авторларының бірі болды. Польшада туған социалист Роза Люксембург 1898 жылы Германияға көшті, осы кезде СДГП ішінде революция мәселесі бойынша пікірталас қызу жүріп жатқан болатын. Революциялық социалистер социализмге тек жұмысшы табының өзін-өзі азат етуі арқылы, революциялық әрекет арқылы ғана қол жеткізілуі мүмкін деп таласқан. Ал реформаторлар немесе ревизионистер капитализм революцияға шақыру қажеттілігі жоқ деңгейге жеткенін, бірақ жеткілікті реформалар – көбірек демократиялық құқықтар, әлеуметтік әл-ауқат бағдарламалары және т.б. – уақыт өте келе капитализмді социализмге айналдыра алатынын айтты. Бернштейн 1896–1898 жылдар аралығында «Социализм мәселелері» туралы мақалалар сериясымен және кейін 1899 жылы жарық көрген «Социализмнің алғышарттары және социал-демократияның міндеттері» атты кітабымен ревизионизмді жақтады. СДГП жетекшілігі Бернштейннің көзқарастарын ресми түрде қолдаған жоқ немесе жоққа шығарған жоқ. Революциялық белсенді Александр Парвус 1898 жылдың басында партия ішінде ашық пікірталас тудырған бірқатар қатаң сын айтты.

Жазу

Люксембург СДПК ішінде Бернштейннің көзқарастарымен күресуге бағытталған революционерлердің күш-жігерін басқарды. Ол 1898 жылдың қыркүйегінде және 1899 жылдың сәуірінде «Лейпцигтік халық газеті» газетінде Бернштейнге жауап ретінде екі мақалалық серия жариялады, олар 1899 жылы «Әлеуметтік реформа немесе революция» атты I бөлімге біріктірілді. II бөлім Бернштейннің кітабына жауаптан тұрды. Екі бөлім алғаш рет 1908 жылы бірге жарық көрді.

Тақырыптар

Эдуард Бернштейннің ой-өрісін толыққанды сынап қарастырсақ, онда маргинализмге қысқаша сын айтылып, несие және қор нарығы капитализмнің мерзімді дағдарыстарын күшейтетін факторлар екені анықталады – Бернштейннің айтуынша, бұл дағдарысқа бейімділікті біртіндеп азайтатын шаралар емес. Люксембург Бернштейннің социализмді реформа арқылы іске асыруға болатынына сенгені үшін, ол утописттен аспайтынын атап көрсетті және оның аргументтерін француз утописі Шарль Фурьемен салыстырды. Оның пікірінше, кәсіподақтардың маңыздылығы – олардың буржуазиялық капиталға иелік етуді тоқтатуы емес, олар жұмысшылардың бірігіп, өздерінің бір тапқа жататындығын түсінуіне мүмкіндік беретін институт. Реформалар үшін күрес арқылы олар өздерінің таптық күштерін сезінеді. Люксембург кәсіподақтардың күресін мифтік Сизифтің еңбегімен теңеді – ол тасты үнемі төбеге итеруге міндеттелген. Бұл, сайлау арқылы жеңіске жеткен реформаларға да қатысты. Ақырында, Люксембург Бернштейн социализмге тек «шынайырақ» жол ұсынған ғана емес, социализм мүмкіндігін де жоққа шығарды деген қорытындыға келді: Сондықтан, заң шығару реформасының жолын қолдайтындар және саяси билікті бағындыру мен әлеуметтік революцияға қарсы тұратындар, шын мәнінде, бір мақсатқа жетудің тыныш, салмақты және баяу жолын емес, мүлдем басқа мақсатты таңдайды. Біздің бағдарламамыз социализмді іске асыру емес, капитализмді реформалауға, жалдамалы еңбек жүйесін жою емес, қанауды азайтуға, яғни капитализмді жоюдың орнына, капитализмнің кемшіліктерін жоюға бағытталған. Люксембург реформалар үшін күрестің маңыздылығын азайтудың орнына, осы күрес орталық екенін дәлелдеді. «Бір сөзбен айтқанда, демократия пролетариаттың саяси билікті бағындыруын қажетсіз ететіндіктен емес, керісінше, осы билікті бағындыруды қажетті және мүмкін ететіндіктен аса маңызды», – деп жазды ол.

Қабылдау

"Әлеуметтік реформа немесе революция" еңбегінің жазылуы мен жариялануы 1899, 1901 және 1903 жылдардағы партия съездерінің күл тамырында болды. Люксембургтің позициялары Бернштейнге қарсы үстемдік құрды, СДПК ортодоксалды марксизмге адал қалды. Карл Каутский Люксембургтің позициясын қолдады, оның көзқарастары Германияда да, халықаралық аренада да зор мәнге ие болды.