Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Инкадан бұрынғы мәдениет, б.з.д. 500–б.з. 1000 жылдары
қазіргі Аякучо қаласының жанында орналасқан тарихи өркениет және қала.
Pre Inca Culture, c. 500 BCE–1000 CE
the historical civilization and city located near present day Ayacucho
Уари (lang es) – қазіргі Перудің оңтүстік-орталық Анды таулары мен жағалау аймағында шамамен 500-ден 1000 жылға дейін гүлденген Орта горизонт өркениеті. Бұрынғы астанасы Вари қаласы қазіргі Перудің Аякучо қаласының солтүстік-шығысында орналасқан. Бұл қала қазіргі Перудің таулы аймақтары мен жағалауының көп бөлігін қамтыған өркениеттің орталығы болды. Вари қираған жерлерінен басқа, ең жақсы сақталған қалдықтар – Чиклайо қаласының жанында жақында ашылған Солтүстік Вари қираған жерлері және Мокегуадағы Серро Бауль. Пикиллақта ("Бит қаласы") Вари қираған жерлері де кеңінен танымал. Дегенмен, Уари Орталық жағалауды бақылаған ба, әлде Орталық жағалаудағы мемлекеттер Уари халқымен саяси тәуелсіздікте сауда қатынастарында болған ба деген мәселе әлі де даулы.
The Wari (lang es) were a Middle Horizon civilization that flourished in the south central Andes and coastal area of modern day Peru, from about 500 to 1000 AD. Wari, as the former capital city was called, is located north east of the modern city of Ayacucho, Peru. This city was the center of a civilization that covered much of the highlands and coast of modern Peru. The best preserved remnants, beside the Wari Ruins, are the recently discovered Northern Wari ruins near the city of Chiclayo, and Cerro Baúl in Moquegua. Also well known are the Wari ruins of Pikillaqta ("Flea Town"), a short distance south east of Cuzco en route to Lake Titicaca. However, there is still a debate whether the Wari dominated the Central Coast or the polities on the Central Coast were commercial states capable of interacting with the Wari people without being politically dominated by them.
Тарих
Археологиялық деректерге сүйенсек, шамамен 600 жылы Перудің Карахуарасо аңғарындағы бірнеше кішкентай ауылдарды Вари империясы бағындырды, осы империяның алғашқы кеңею кезеңінде. Бұл шабуыл нәтижесінде аңғардағы бірнеше ауылдар тасталып, біреуі Жинкамокко деп аталатын Вари әкімшілік орталығына орын беру үшін жартылай қиратылды. Варилер аймаққа террасалық егіншілікті енгізді, аңғардың негізгі егістерін түбірден жүгеріге ауыстырды, екі түрлі дақылды қолдануға көшті. Аймақта Вари қоймалары табылды, олар қалған ауылдардың кейбір шаруашылық жерлерімен "жұптасқан" сияқты; олар негізгі егістерді сақтау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Варилердің Карахуарасо аңғарындағы билігі шамамен 800 жылға дейін созылды, одан кейін аңғардың көптеген жерлері тасталып кетті. Бастапқыда Варилер өз аумағын кеңейтіп, ежелгі Пачакамак оракул орталығын қамтыды, бірақ ол көбінесе дербес күйде қалды. Кейіннен Варилер ертерек Моче және кейінірек Чиму мәдениеттерінің көп бөлігінде үстемдік құрды. Бұл кеңеюдің себебі талқыланды; діни сенімге өту, ауыл шаруашылығы білімінің таралуы (әсіресе террасалық егіншілік) немесе әскери жаулап алу себеп болды деп саналады. Әскерилік және онымен байланысты қауіп-қатер мен зорлық-зомбылық ежелгі империялардың кеңеюі мен сақталуында үнемі маңызды рөл атқарды, Вари де бұған ерекшелік емес. Вари мәдениетіндегі зорлық-зомбылықтың дәлелі Кончопата қаласында жақсы көрінеді. Ғасырлар бойы созылған құрғақшылықтың салдарынан 800 жылы Вари мәдениеті құлдырауға бет бұрды. Археологтар Вари қаласының 1000 жылға қарай күрт азайып кеткенін анықтады, бірақ оны аз ғана ұрпақтары жалғастырды. Варидегі және басқа да үкімет орталықтарындағы ғимараттардың есіктері қасақана жабылып, Варилер жаңбырлар қайтып келгенде қайта оралуға ниеттенгендей болды. Бірақ бұл оқиғалар орын алған кезде Варилер тарихтан жоғалып кеткен еді. Осы уақыт аралығында Вари қалаларының азайып бара жатқан тұрғындары барлық ірі құрылыс жұмыстарын тоқтатты. Археологиялық деректерде адамдар арасындағы зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейі байқалады, бұл Вари мемлекеттік құрылымының құлдырауынан кейін қарсыластар арасында соғыс пен шабуылдардың күшеюін көрсетеді. Вари империясының құлдырауымен Кейінгі аралық кезең басталды.
Archaeological evidence points toward the Wari empire taking control of a number of small villages in Peru's Carahuarazo Valley in approximately 600 A. D., during the empire's initial expansion. The incursion caused a number of the valley's existing villages to be abandoned, with one partially destroyed to make room for a Wari administrative center known as Jincamocco. The Wari introduced terracing agriculture to the area, shifting the staple crops of the valley from tubers to both tubers and maize. Wari storage structures have been found in the area, seemingly "paired" with some of remaining villages' agricultural sites; these were likely used to store both staple crops. Wari occupation of the Carahuarazo Valley lasted until roughly 800 A. D., leading to the abandonment of most of the valley's sites after that time. Early on, the Wari expanded their territory to include the ancient oracle center of Pachacamac, though it seems to have remained largely autonomous. Later, the Wari became dominant in much of the territory of the earlier Moche and later Chimu cultures. The reason for this expansion has been debated; it is believed to have been driven by religious conversion, the spread of agricultural knowledge (specifically terrace agriculture), or military conquest. Militarism and the associated threat/violence that comes with it has consistently played a part in the expansion and maintenance of ancient empires with Wari being of no exception. Evidence of the violence present in Wari culture is most visible at the city of Conchopata. As a result of centuries of drought, the Wari culture began to deteriorate around 800 AD. Archeologists have determined that the city of Wari was dramatically depopulated by 1000 AD, although it continued to be occupied by a small number of descendant groups. Buildings in Wari and in other government centers had doorways that were deliberately blocked up, as if the Wari intended to return, someday when the rains returned. By the time this happened, though, the Wari had faded from history. In the meantime, the dwindling residents of the Wari cities ceased all major construction. Archaeological evidence shows significant levels of interpersonal violence, suggesting that warfare and raiding increased amongst rival groups upon the collapse of the Wari state structure. With the collapse of the Wari, the Late Intermediate Period is said to begin.
Үкімет
Уари әкімшілік құрылымының егжей-тегжейі туралы аз мәлімет бар, себебі олар жазба түрін қолданбаған. Оның орнына, олар «хипу» немесе «торт жазуы» деп аталатын құралды пайдаланған. Көптеген ғалымдар оның инка есептерінде қолданылуымен кеңінен танымал болғанына қарамастан, оны жазу құралы ретінде алғаш рет қолданғандардың бірі – Уари екенін санайды. Дегенмен, археологтар Уаридің күрделі әлеуметтік-саяси иерархиясын жақсырақ түсіну үшін біртекті әкімшілік архитектураға және маңызды әлеуметтік жіктелудің дәлелдеріне сүйенеді. 2013 жылдың басында табылған, бұрынғы патшалық қабір – Эль Кастильо де Уармей, осы кезеңде Уаридің әлеуметтік және саяси ықпалы туралы жаңа түсініктер береді. Үш патшайыммен бірге жерленген заттардың алуан түрлілігі мен мөлшері, Перудің солтүстік жағалауының маңызды бөлігінде көптеген ондаған жылдар бойы үстемдік құрған, айтарлықтай материалдық байлыққа ие мәдениетті көрсетеді. Әлеуметтік жіктелуді анықтауға көмектесетін жерлеулердің тағы бір мысалы – Кончопата қаласында, онда 200-ден астам адамның қалдықтары табылды. Бұл қала астанадан шамамен 10 км қашықтықта орналасқан. Қазба жұмыстары жүргізілгенге дейін, қаланың құмыра жасаушылардың қаласы екеніне сенген, бірақ зерттелген жерлеулер қызметшілер, орта тап, элита және тіпті төменгі дәрежелі патшалар немесе әкімдер қаланың халқын құрағанын көрсетті. Қабірлердің кездейсоқ үлгісі бойынша жүргізілген қосымша зерттеулер ер және әйел ересектердің 26 пайызының кем дегенде бір артқы жарақаты болғанын көрсетті, ал алдыңғы жаралар тек әйелдерде ғана кездесті. Уари өздерінің ғибадатханалары сияқты әкімшілік орталықтары арқылы айналасындағы аймаққа үлкен әсер еткен. Ғалымдар Уари сәулетінің кейбір бөліктерін қалпына келтіру үшін инка архитектурасын зерттеді. Инка жол жүйесінің бойында бірнеше Уари провинциялық орындары табылды, бұл Уари ұқсас жол желісін қолданғанын көрсетеді.
Little is known about the details of the Wari administrative structure, as they did not appear to use a form of written record. Instead, they used a tool called khipu, or "knot record." Despite being most widely known for its use in Inca accounting, many scholars believe that the earliest use of it as a recording tool happened in Wari. Archaeologists, however, still rely on homogeneous administrative architecture and evidence of significant social stratification to help better understand the complex sociopolitical hierarchy of Wari. The discovery in early 2013 of an undisturbed royal tomb, El Castillo de Huarmey, offers new insight into the social and political influence of the Wari during this period. The variety and extent of the burial items accompanying the three royal women indicate a culture with significant material wealth and the power to dominate a significant part of northern coastal Peru for many decades. Another example of burials helping to establish social stratification is in the city of Conchopata where the remains of more than 200 individuals have been found. This city is located about 10 km from the capital city. Prior to its excavation, the city was believed to be that of potters, but the burials studied instead showed that there were servants, middle class, elite, and even perhaps low kings or governors occupying the city. Further investigations on a random selection of the burials from the site have shown that 26 percent of both male and female adult crania studied had at least one posterior wound, while only females had been subject to anterior wounds. Using administrative centers like their temples, the Wari greatly influenced the surrounding countryside. Scholars were able to look at the Inca to reconstruct some of the architecture of the Wari. Along the Inca highway system, several Wari provincial sites were found, suggesting that the Wari used a similar road network.
Қоғамдық өмір
Археологтар бірнеше Вари ескерткіштерінен табылған қалдықтар негізінде, тойлар мен тағамдық құрбандықтар Вари қоғамының әлеуметтік өміріне зор ықпал еткенін анықтады. Котокотуйок провинциясынан табылған түйе тұқымдас жануарлардың көптеген қалдықтары осындай жануарлардың әлеуметтік капиталдың символы ретінде қолданылғанын көрсетеді, әсіресе олар бұл аймақта сирек кездесетін болғандықтан. Кейбір түйе тұқымдас жануарлардың қалдықтарында кесу іздері табылмады және олар адам сүйектерінің үстіне жинақталған, бұл зерттеушілерді олардың толық желмегенін, мейрамның ұйымдастырушысының байлығын көрсету мақсатында әдейілеп қалдырылғанын ойлауға жетеледі.
Based on remains from multiple Wari sites, archaeologists have determined that feasts and offerings of food were a powerful driving force in the social life of the Wari. Multiple instances of camelid remains found in the province of Cotocotuyoc point toward the usage of such animals as symbols of social capital, especially because they were uncommon in the area. Some camelid remains were found devoid of cut marks and stacked on top of human bones, leading researchers to think they were intentionally not fully eaten to display the feast's host's wealth,
Дін
Уарилер Анд мәдениетіндегі басты құдай – "Стаф" құдайға табынған. Стаф құдайының ең көне бейнелері Уари маталары мен қыш құмыраларында кездеседі, олардың жасы 3000 жылдан астам деп есептеледі. Кейбір ғалымдар Уари Стаф құдайының үш инкалық негізгі құдай – Күн, Ай және Күн күркірінің алда аты болғанын айтады. Сақталған маталардың ішінде жоғары лауазымды шенеуніктерге арналған кеудешелер, бас киімдер мен туникалар бар. Әрбір туникаға алты мен тоғыз мильге дейін жіп жұмсалады, және олар көбінесе Анд өнерінің абстрактілі мотивтерін, мысалы, Стаф құдайын көрсетеді. Бұл абстрактілі суреттер "жасырын білмеген шетелдіктерді алшақтату үшін құпия немесе эзотерикалық код" ретінде қызмет еткен болуы мүмкін, ал геометриялық бұрмалаулар киген адамның кеудесін үлкенірек көрсетіп, олардың жоғары дәрежесін көрсететін. Уарилер сонымен қатар өте күрделі металл және керамика бұйымдарын жасады, олардың дизайны маталарға ұқсас болды. Ең көп қолданылған металдар күміс және мыс болды, бірақ алтын Уари артефакттары да сақталған. Ең көп таралған металл бұйымдары – қиру, тостағандар, әшекейлер, мумиялық маскалар, мантия бекіткіштері және туникалардың қалай киілетінін көрсететін жапсырмалар. Керамика көбінесе көп түсті болып, көбінесе тағам мен жануарлар бейнеленген. Конхопата ыдыс-аяқ құралдарының, саз балшықтарының және керамикалық қалыптардың көптігіне байланысты Уари мәдениетінің керамика орталығы болған сияқты. Конхопатадағы D пішіндес ғибадатханалардың бірінде еденде үлкен сынық шишалар және құрбандық ретінде адам бас сүйектері табылды.
The Wari worshipped the Staff god, a chief deity in many Andean cultures. Some of the oldest depictions of the Staff god appear on Wari textiles and pottery urns, estimated to be over 3,000 years old. Some scholars believe that the Wari Staff god was a predecessor of the three Incan principle gods, Sun, Moon, and Thunder. Surviving textiles include tapestries, hats and tunics for high ranking officials. There are between six and nine miles of thread in each tunic, and they often feature highly abstracted versions of typical Andean artistic motifs, such as the Staff God. It is possible that these abstract designs served "a mysterious or esoteric code to keep out uninitiated foreign subjects" and that the geometric distortions made the wearer's chest appear larger to reflect their high rank. The Wari also produced highly sophisticated metalwork and ceramics, with similar designs to the textiles. The most common metals used were silver and copper, though gold Wari artifacts also survive. The most common metal objects were qiru, bowls, jewelry, mummy bundle masks, mantle pins, and sheet figures who demonstrate how the tunics were worn. Ceramics were typically polychrome and frequently depicted food and animals. Conchopata appears to have been the ceramic center of Wari culture given the high quantities of pottery tools, firing rooms, pit kilns, potsherds, and ceramic molds. In one of the D shaped temples at Conchopata, there were large smashed chicha vessels on the floor and human heads placed as offerings as a form of human sacrifice.