Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чусова́я – Ресейдің Пермь өлкесінде, Свердловск облысы және Челябинск облысында ағатын өзен. Кама өзенінің саласы, ал Кама өзені өз кезегінде Волганың саласы болып табылады, Чусовской шығанағына, Камское су қоймасына құяды. Өзеннің ерекшелігі – бастауы Азиядағы Урал тауларының шығыс еңістерінде орналасқан, тауларды кесіп өтеді және көбінесе Еуропадағы батыс еңістерімен ағады. (Басқа дереккөздерде 777 шақырым) Чусова́яның негізгі салалары (көзінен сағасына қарай):
The Chusovaya (Чусова́я) is a river flowing in Perm Krai, Sverdlovsk Oblast and Chelyabinsk Oblast of Russia. A tributary of the Kama, which in turn is a tributary of the Volga, discharges into the Chusovskoy Cove of the Kamsky Reservoir. The river is remarkable in that it originates on the eastern slopes of the Ural Mountains in Asia, crosses the mountains, and mostly runs on their western slopes in Europe. (777 kilometres according to other sources The main tributaries of the Chusovaya are from source to mouth:
Чусовая өзенінің жоғарғы ағысында батпақтар мен шалғынды алқаптар көптеп кездеседі. Орман аз, көбінесе қарағайлы орман. Орта ағысы солтүстік тайғақ орманмен жабылған, онда қарағай, Сібір қарағайы, шырша және қанағат басым. Төменгі ағыста да орман сирек, көбінесе аспан, қайың, тау шағалы және күңгірт бар. Балықтардың ішінде шабақ, бас, мүйізбас, жабағы, шұбар, ида (Leuciscus idus), жалпақбас (Squalius cephalus) және көкбалық кездеседі. Ракушкалардың колониялары бар. Қосымша өзендерде бобърлардың іздері байқалады, ал өзеннің өзінде сусарлар мекендейді. Күзде өзенге үйректер, қаздар және басқа да су құстары келеді. Орта ғасырларда өзен алабында негізінен башқұрттар, мансилер және коми-пермяктар тұрған. Моңғолдарды жеңген Чулмандор шайқасы өзен сағасының жанында болған деп есептеледі. Чусовая өзені алғаш рет 1396 жылы Новгород жылнамаларында тілге алынған. Орыстар Оралды 16 ғасырдың басында белсенді түрде зерттеуді бастады, ал алғашқы орыс поселенісі – Нижнечусовские Городки 1568 жылы Чусоваяда пайда болды. 1579 жылдан бастап бұл поселенің гарнизонына орыс зерттеушісі Ермак басшылық етті. Ол кезде өзеннің барлық алабы Строгановтар саудагерлеріне тиесілі болған. Кейіннен Оралдан тысқары жерлер, соның ішінде Чусоваяның жоғарғы ағысы, Демидовқа берілді, ал Строганов пен Демидов иеліктерінің арасындағы шекара Межевая Утка өзенінде орналасқан. Демидов өз жеріндегі бай жергілікті кен орындарын белсенді түрде зерттеді және бірнеше темір зауыттарын салдырды, олардың ішінде Полевской (1722), Васильево-Шайтанский (1732), Срединный Урал (1734) және Северский (1735) бар. Орал арқылы теміржол салынар алдында өзен металл мен теріні Оралдан Ресейдің батыс өңірлеріне тасымалдау үшін маңызды арна болды. Осы мақсатта алғашқы порт 1703 жылы Петр I бұйрығымен Утка қосымша өзенінің сағасында салынды. 17-19 ғасырларда Чусоваяда кеме жүру жағдайын жақсартуға көп күш жұмсалды. Ең қауіпті жартастар динамитпен жарылды, соның ішінде Бриганд (бұл әлемдегі алғашқы бақыланатын су асты жарылыстарының бірі болды). Чусоваяда қолданылған баржалар ұзын және кең ағаш қайықтар болды, олар 200 тоннаға дейін жүк тасымалдай алатын. Кейбір баржалардың іші металл жолақтармен нығайтылып, 10 навигациялық маусымға дейін төзімді болды. Нәтижесінде өзен жағалауындағы көптеген поселеністер тастап кетеліп, қирады. Алайда, темір зауыттары сақталды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес әскерін металлмен қамтамасыз етті. Өзен алабында темір, хром, платина, алтын, алмаз және көмірдің көптеген кен орындары бар. Олар 17 ғасырдан бері игерілуде, кейбіреулері тозығы жеткен, ал кейбіреулері әлі де қазылып жатыр. Өзен бойындағы негізгі поселеністер (көзінен сағасына қарай) – Ревда, Первоуральск, Билымбай, Староуткинск, Кын, Усть-Койва, Чусовой және Верхнечусовские Городки.
The upper reaches of the Chusovaya have abundant marshes and meadows. Forests are rare and are mostly pine forests. The middle reaches are covered by boreal coniferous forests, which are dominated by pine, Siberian Pine, larch and fir. Forests are scarce also in the lower reaches and mostly contain aspen, birch, mountain ash and willow. Fishes include minnow, bass, ruffe, roach, pike, ide (Leuciscus idus), chub (Squalius cephalus) and bream. There are colonies of crayfish. The tributaries show traces of beavers and the main river hosts muskrats. In the autumn, the river is visited by ducks, geese and other waterfowl. In the Middle Ages, the river basin was mostly populated by Bashkirs, Mansi and Komi Permyaks. It is assumed that the Battle of Chulmandore, in which Komi Permyaks defeated Mongols, occurred near the river mouth. The Chusovaya River was first mentioned in 1396 in the Novgorod chronicles. Russians started active explorations of the Urals in the early 16th century, and the first Russian settlement Nizhnechusovskie Gorodki appeared on Chusovaya in 1568. From 1579, the garrison of this settlement was headed by the Russian explorer Ermak. The entire river basin was then owned by merchants Stroganov. Subsequently, the vast lands beyond the Urals, including the upper Chusovaya, were given to Demidov, and the border between the possessions of Stroganov and Demidov was at the river Mezhevaya Utka. Demidov was actively exploring the rich local deposits in his lands and built several iron works, including Polevskoy (1722), Vasilyevo Shaitansky (1732), Sredneuralskiy (1734) and Seversky (1735). Before construction of the railway across the Urals, the river served as an important route for transporting metals and fur from the Urals to the western Russia. The first port for this purpose was built in the mouth of the Utka tributary in 1703 by the orders of Peter the Great. Massive efforts were spent from the 17th through 19th centuries to improve the navigation conditions on Chusovaya. The most dangerous shore cliffs were blown up with dynamite, including the Brigand (this was one of the world's first controlled underwater explosions. The barges used on Chusovaya were sturdy wooden boats long and wide that could carry up to 200 tonnes. Some barges were reinforced inside with metal stripes and could sustain up to 10 navigation seasons. As a result, many settlements along the river bank have been abandoned. However, the ironworks remained and provided the Soviet Army with metal during World War II. The river basin contains numerous deposits of iron, chromium, platinum, gold, diamond and coal. They were developed since the 17th century, some have been depleted and some are still being mined. Major settlements on the river (from source to the mouth) are Revda, Pervouralsk, Bilimbai, Staroutkinsk, Kyn, Ust Koiva, Chusovoy and Verhnechusovskie Gorodki.
Экология
Пермь облысының қоршаған ортаны қорғау басқармасының мәліметінше, Чусовой қаласының жанындағы өзеннің суы ластанған және ішуге және санитарлық талаптарға сай емес. 2006 жылы мыс мөлшері рұқсат етілген ең жоғары концентрациядан (РЖК) екі есе, марганец 8 есе, темір 5 есе, мұнай 2 есе (2003 жылы РЖК-нің 21 есесі), алты валентті хром 1,5 есе (көбінесе Первоуральск қаласындағы "Хромпик" зауытының әсерінен) артты. Өзенді ең көп ластайтындар – Чусовский болат зауыты және Чусовский Горводоканалы.
According to the Office for Environmental Protection of Perm Oblast, the water of the river near the town of Chusovoy is contaminated and does not meet the standards for the drinking and sanitary water. In 2006, the content of copper exceeded the maximum permissible concentration (MPC) twice, manganese 8 times, iron 5 times, petroleum 2 times (it was 21 times MPC in 2003) and hexavalent chromium 1.5 times (mostly due to the plant "Chrompic" in Pervouralsk). The biggest polluters of the river are Chusovskoy Steel Works and Chusovskoy Gorvodocanal.
Туризм
Чусовая көптен бері тау жыныстарымен және олардың поэтикалық атауларымен танымал. Олар шағын кемелерге ешқандай қауіп тудырмайды және туристерді қызықтырады. 1960 жылдары мұнда туристік бағыт құрылды, оны жыл сайын шамамен 3000 адам басып өтеді. Чусовой маңындағы Кунгур үңгірін жыл сайын шамамен 200 мың адам тамашалайды. Бұл карстық үңгірлер лабиринті гипс пен ангидриттердің сумен ерігенінің нәтижесінде пайда болған және қазірге дейін шамамен 20 метр тереңдікке дейін зерттелген.
Chusovaya has long been known for its rock formations, many of which have poetic names. They pose no dangers to light vessels and attract tourism. A tourist route was formed here in the 1960s and was visited by about 3,000 people per year. About 200,000 people annually visit the Kungur Cave near Chusovoy. This labyrinth of karst caves was formed as a result of dissolution of gypsum and anhydrites by water at a depth of and is explored only up to about .